Co to jest ADHD?
W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że u
podłoża ADHD leży specyficzny tryb pracy
mózgu, który utrudnia dziecku kontrolowanie
własnych zachowań i osłabia zdolność skupienia
uwagi.
Dla ADHD charakterystyczne jest występowanie
trzech grup objawów nadruchliwości,
impulsywności, oraz zaburzeń uwagi. Zwykle
objawy są wyraźnie widoczne już między 5 a 7
rokiem życia, ale bywa, że rodzice zwracają na
nie uwagę dopiero, gdy dziecko rozpocznie naukę
w szkole.
Objawy ADHD
Nadruchliwość to nadmierna, w porównaniu z dziećmi na
tym samym poziomie rozwoju, aktywność ruchowa. Dzieci
z ADHD mają bardzo dużą potrzebę ruchu, nie potrafią
przez dłuższą chwilę pozostać w miejscu.
Impulsywność to niemożność powstrzymania się przed
działaniem i „odczekania” do momentu, kiedy wykonanie
czynności będzie łatwiejsze lub akceptowane przez
otoczenie.
Zaburzenia uwagi to trudności w skupieniu się i tendencja
do rozpraszania się nawet pod wpływem
delikatnych bodźców.
Mimo, że wymienione objawy tworzą pewien stały
wzór zachowań dziecka, jednak mogą one w
mniejszym lub większym stopniu przeszkadzać
innym i być przez to mniej lub bardziej widoczne.
Dzieje się tak w zależności od wymagań i
tolerancji otoczenia, w którym przebywa dziecko.
Dlatego na podstawie samego nasilenia objawów,
trudno jednoznacznie oddzielić dzieci z ADHD od
dzieci zdrowych. Toteż przy rozpoznawaniu
zespołu ADHD bierze się pod uwagę dodatkowe
kryterium - wpływ objawów na funkcjonowanie.
Innymi słowy mówiąc, musimy odpowiedzieć na
pytanie czy i w jakim stopniu objawy utrudniają
dziecku życie i czy stają się źródłem problemów w
domu lub szkole.
Przyczyny wystąpienia
ADHD
Mimo, że przyczyny i rozwój zespołu ADHD nie są jeszcze do
końca wyjaśnione, badania naukowe wskazują na duży udział
czynników genetycznych. Czynniki te wpływają na budowę i
działanie struktur mózgowych i sposób przekazywania pobudzeń w
centralnym systemie nerwowym.
Uważa się, że przyczyną ADHD jest zaburzony proces dojrzewania
układu nerwowego.
Podatność na ADHD rośnie w miarę jak zwiększa się liczba
niekorzystnych czynników środowiskowych działających na
dziecko, takich jak komplikacje w okresie rozwoju płodowego albo
toksyny obecne w pożywieniu i wdychanym powietrzu (np.
ekspozycja na dym tytoniowy w czasie ciąży).
Pewne znaczenie przypisuje się także uwarunkowaniom
psychologicznym (np. relacje miedzy rodzicami, rozwód
rodziców) i psychospołecznym (jak np. częste zmiany
miejsca zamieszkania albo trudna sytuacja w szkole). Inne
czynniki takie jak rodzaj diety, alergie pokarmowe oraz
astma, mimo, że same nie wywołują nadpobudliwości
psychoruchowej mogą nasilać jej objawy.
Ponieważ zespół nadpobudliwości psychoruchowej z
deficytem uwagi jest zaburzeniem w znacznym stopniu
uwarunkowanym genetycznie, czyli przekazywanym z
pokolenia na pokolenie, często obserwuje się rodzinne
występowanie ADHD. Oznacza to, że prawdopodobieństwo
wystąpienia ADHD u dzieci wzrasta jeśli rodzice (lub jedno
z nich) mieli rozpoznaną nadpobudliwość psychoruchową.
Obecność u dziecka genów odpowiedzialnych za
wystąpienie zespołu ADHD powoduje nieprawidłowy
przebieg procesów zachodzących w korze mózgowej i
jądrach podkorowych. Stwierdzono, że u dzieci z ADHD
płaty czołowe półkul mózgowych i ich połączenia z innymi
strukturami mózgu pracują mniej wydajnie niż u dzieci
zdrowych. Także obszary odpowiedzialne w mózgu za
kojarzenie informacji słuchowych i wzrokowych funkcjonują
słabiej u dzieci nadpobudliwych.
Na poziomie biochemicznym, u osób z ADHD dochodzi
prawdopodobnie do osłabienia działania dwu substancji
uczestniczących w przekazywaniu pobudzeń w układnie
nerwowym (tak zwanych neuroprzekaźników): noradrenaliny
i dopaminy. Leki stosowane w farmakoterapii ADHD
modyfikują aktywność tych przekaźników w mózgu.
Przez wiele lat uważano, że przyczyną zespołu
nadpobudliwości psychoruchowej mogą być
zaburzone relacje między członkami rodziny lub
błędy wychowawcze popełnione przez rodziców.
Współczesne badania naukowe nie potwierdzają
tych poglądów. Można natomiast stwierdzić, że
takie czynniki psychospołeczne jak trudna
sytuacja rodzinna, brak stałych norm i zasad,
impulsywność rodziców mogą nasilać objawy
ADHD. Przeciwnie, w troskliwej, tolerancyjnej,
przestrzegającej stałych zasad rodzinie, objawy
dziecka z zespołem nadpobudliwości
psychoruchowej mogą być słabo wyrażone
Jak rozpoznać ADHD
Zaburzenia koncentracji uwagi:
dziecko często nie jest w stanie skupić uwagi na szczegółach lub
popełnia błędy wynikające z niedbałości w czasie pracy w szkole,
pracy lub innych czynności
często ma trudności z utrzymaniem uwagi wykonując zadania lub
w czasie gier
często wydaje się nie słuchać gdy się do niego bezpośrednio
zwraca
często nie stosuje się do instrukcji i nie wykonuje do końca
szkolnych zadań, obowiązków domowych lub w pracy (nie z
powodu przeciwstawiania się lub niezrozumienia instrukcji)
często ma trudności ze zorganizowaniem sobie zadań i zajęć
często unika, okazuje niechęć lub z ociąganiem przystępuje do
zadań, które wymagają długiego wysiłku umysłowego (nauka
szkolna, szkolne prace domowe)
często gubi rzeczy niezbędne do wykonania zadań lub czynności
(przybory szkolne, ołówki, książki, narzędzia)
często łatwo rozpraszają go nieistotne bodźce zewnętrzne
często z roztargnieniem wykonuje codzienne czynności
Jak rozpoznać ADHD
Nadruchliwość (nadmierna aktywność):
często wykonuje nerwowe ruch rękoma lub stopami albo wierci się
często wstaje z miejsca w czasie lekcji lub innych sytuacji
wymagających pozostania na miejscu
często biega lub wspina się na coś, w sytuacjach, gdy jest to
niewłaściwe (w wieku dojrzewania lub u osób dorosłych może
ograniczać się do subiektywnego uczucia niepokoje i
zdenerwowania)
często ma trudności ze spokojnym bawieniem lub wypoczynkiem
często jest w ruchu lub działa „jak nakręcony”
często bardzo dużo mówi
Impulsywność:
często wyrywa się z odpowiedzią, zanim wysłucha pytania w
całości
często ma trudności z zaczekaniem na swoją kolej
często przerywa lub przeszkadza innym (np. wtrąca się do rozmów
lub gier i zabaw)
Oprócz typowych objawów ADHD wielu dzieciom
towarzyszą objawy innych zaburzeń psychicznych.
Do najczęstszych należą: zachowania opozycyjno-
buntownicze (obecne u ok. 60% dzieci z ADHD);
zespół antyspołeczności który przejawia się
agresją wobec innych, destruktywnym
zachowaniem, kłamaniem, kradzieżą,
notorycznym łamaniem reguł (ok. 45%);
zachowania antysocjalne (ok. 25%); depresja (ok.
33%); zaburzenia lękowe (ok. 30%), problemy
emocjonalne, trudności z nawiązywaniem
kontaktów społecznych (ok. 50%). Objawy te
często mogę maskować obecność ADHD a także
prowadzić do błędnej lub niepełnej diagnozy.
Leczenie ADHD
Leczenie nadpobudliwości psychoruchowej jest wielokierunkowe,
zwykle trwa wiele lat i czynnie angażuje lekarza, rodzinę i szkołę
pacjenta. Dzieci, u których zastosowano więcej rodzajów terapii
lepiej funkcjonują po 1-3 latach leczenia niż dzieci, u których
ograniczono się tylko do jednego rodzaju działań.
Zwykle stosuje się co najmniej wyjaśnianie istoty zaburzenia,
poradnictwo w dziedzinie metod wychowawczych i naukę
postępowania z dzieckiem. Często działaniami edukacyjnymi
obejmuje się także nauczycieli i opiekunów szkolnych dziecka. W
indywidualnych przypadkach stosuje się psychoterapię
indywidualną dziecka lub rodzinną.
Jeśli przy pomocy tych metod nie udaje się osiągnąć poprawy,
lekarz proponuje zastosowanie leków.
W zespole terapeutycznym oprócz lekarza psychiatry powinien
znaleźć się psycholog i pedagog. Taki zespół powinien mieć
możliwość stałego kontaktu z rodzicami dziecka i szkołą.
Metody leczenia
1.
Psychoedukacja
na temat zespołu
nadpobudliwości
wyjaśnianie rodzicom istoty objawów zespołu
ADHD, jego przebiegu i rokowania, edukacja
pozostałych członków rodziny z włączeniem
rodzeństwa i dziadków
poradnictwo w dziedzinie metod wychowawczych,
treningi umiejętności rodzicielskich
wyjaśnianie dziecku istoty zaburzenia, omawianie
z nim kłopotów jakie miało w czasie badania i
testów, nakłanianie do obserwacji własnego
zachowania
informacja i współpraca z nauczycielami i
pedagogami szkolnymi
Metody leczenia
2.
Nauka sposobu postępowania i pracy z dzieckiem (trening
behawioralny),
czyli warsztaty dla rodziców lub nauczycieli
dostosowanie zakresu i czasu trwania obowiązków dziecka do jego
możliwości
zauważanie pozytywnych zachowań dziecka i chwalenie za nie
rygorystyczne przestrzeganie norm i zasad
3.
Kontakt ze szkołą
w celu zapewnienia dziecku specjalnej opieki
4.
Psychoterapia
terapia rodzin – jeśli rodzina jako całość ma trudności w funkcjonowaniu
w indywidualnych wypadkach wskazana terapia indywidualna lub grupowa
dziecka nastawiona na poprawę jego samooceny bądź też lepsze rozumienie
oczekiwań otoczenia i własnych reakcji trening umiejętności społecznych
terapia zaburzeń uwagi
5.
Stosowanie leków
6. Leczenie współistniejących zaburzeń np. tików lub specyficznych
trudności szkolnych
Dziękuję za uwagę