Farmakognozja

Definicja



FARMAKOGNOZJA-

pochodzi od s

łów

Pharmacon

- trucizna i

Gnosis-

wiedza.



Jest to dzia

ł farmacji o substancjach

pochodzenia roślinnego, które są

wykorzystywane jako leki. W szczególności

zajmuje się surowcami roślinnymi, ich budową

anatomiczną, chemiczną, kierunkiem i

mechanizmem działania składników na

organizm człowieka oraz sposobami ich

uzyskiwania, a także produkcją leków z tych

surowców oraz praktycznym ich

zastosowaniem

Farmakognozja



Ogólnie mówi

ąc farmakognozja odnosi

się do takich substancji pochodzenia

naturalnego, których przetworzenie do

postaci leków polega jedynie na prostym

odseparowaniu składników czynnych od

substancji balastowych, a nie zajmuje

się syntezą leków, a więc nie zajmuje się

substancjami chemicznymi w roślinach,

które mogą służyć jako surowiec do

produkcji innych związków chemicznych.

Farmakognozja

Zadania farmakognozji:

Dawniej farmakognozja to wprowadzenie leku

syntetycznego, leku ro

ślinnego, zwierzęcego, mineralnego,

głównie nauka opisowa.

Obecnie farmakognozja to leki pochodzenia naturalnego,

nieliczne zwierz

ęcego.

zakres:



morfologia



anatomia



fitochemia

dzia

łanie farmakologiczne, zastosowanie surowców i

preparatów

metody standaryzacji



ilo

ściowe



jako

ściowe

Nowoczesna farmakognozja



Cel

- poznanie i wprowadzenie nowych

surowców roślinnych, pochodzących z

różnych części świata

- wykrycie i zbadanie nowych substancji

leczniczych w roślinach, które są już

stosowane



Szerokie perspektywy – olbrzymie

bogactwo gatunków świata roślinnego

Surowce zielarskie (roślinne)

Surowce zielarskie:



każda odpowiednio przygotowana

część rośliny zawierająca odpowiednie

substancje biologicznie czynne



zawartość

substancji biologicznie

czynnych

– zmienna, w zależności od

klimatu, zbiorów, pory roku, warunków

glebowych, sposobu przechowywania i

obróbki i wielu innych czynników

Leki roslinne

Leki roślinne - użyteczne w medycynie wyroby,

których składnikami czynnymi są rośliny

lecznicze, ich części lub substancje z nich

pochodzące, ewentualnie kombinacje

wymienionych w postaci przerobionej.

W Polsce tytułowe określenia tradycyjnie

odnoszą się do wszelkich preparatów

leczniczych zawierającychsurowce

zielarskie lub roślinne przetwory galenowe i to

bez względu, czy są one składnikiem

decydującym o działaniu, czy

tylko składnikiem pomocniczym.

Suplementy diety

Suplement diety

- produkt, który jest

złożony z substancji odżywczych i

traktowany jako uzupełnienie normalnej

żywności. Jest to skoncentrowane źródło

witamin, minerałów lub innych substancji,

produkt ten jest wytworzony i

wprowadzony do obrotu w formie

umożliwiającej dawkowanie (w tabletkach,

kapsułkach, proszku czy płynie).

Suplementy diety



Celem stosowania suplementów diety

nie jest leczenie chorób, powinni z nich

korzystać przede wszystkim ludzie

zdrowi. Suplementy diety pozwalają

konsumentowi na zmniejszenie skutków

działania takich czynników ryzyka,

które wpływają na niego każdego dnia i

mogą spowodować powstanie choroby.

Fitoterapia



Ziołolecznictwo

(

fitoterapia

fitofarmakol

ogia

) –

dział medycyny i farmakologii zajmujący się

wytwarzaniem leków ziołowych z naturalnych

bądź przetworzonych surowców uzyskiwanych

z roślin leczniczych oraz ich stosowaniem

w profilaktyce i terapii chorób. Pojęcie to jest

również używane dla określenia

gałęzi medycyny alternatywnej zajmującej się

leczeniem preparatami roślinnymi.

Fitoterapia

Ziołolecznictwo zajmuje się poznaniem

właściwości roślin leczniczych, w tym:



mechanizmów działania leków roślinnych na

organizmy żywe,



metabolizmu zawartych w nich substancji

czynnych



dawkowania sporządzonych z nich

preparatów



ewentualnych działań niepożądanych



interakcji zachodzących pomiędzy lekami

syntetycznymi a produktami ziołowymi

Historia fitoterapii



Stosowana od zarania dziejów – już kapłani

egipscy stosowali wiele ziół w celach

leczniczych.



Już ok. 5000 lat temu Sunerowie znali już

właściwości lecznicze czosnku, mięty,

rumianku, babki, piołunu, aloesu...



Rośliny takie jak kminek, pieprz,

kardanom, goździki, imbir, zawdzięczamy

Indianom, gdzie były od dawna stosowane

Historia fitoterapii



W XIX w zaczęto izolować z roślin wiele

substancji odpowiedzialnych za ich

działanie



Zsyntezowanie sulfonamidów w roku

1935 spowodowało zastąpienie

substancji pochodzenia naturalnego

antybiotykami i innymi lekami

pochodzenia syntetycznego



Obecnie – powrót do związków,

mieszanin naturalnych

Pierwsze badanie

fitochemiczne



Początek XIX w



1805r. Wyizolowanie morfiny z

makowca



1818r – wyodrębnienie strychniny z

nasion lucerny



Wyodrębnienie chininy z kory

chininowej

Surowce roślinne



ziele

(herba) – pęd rośliny pokryty liśćmi i zaczynającymi się

rozwijać kwiatkami np. Visci herba



liść

(folium) – boczny organ pędu, różnie zbudowany i

ukształtowany w zależności od gatunku rośliny jej fazy rozwoju,

położenia na łodydze i pełnionych funcji np. Sennae folium



kwiat

(flos) – zawiera organy rozrodcze: słupki, pręciki, oraz

części okrywające i powabniowe (kielich, koronę) np. Verbasci flos



w zielarstwie – pojedyncze kwiaty lub kwiatostany



owoc

(fructus) – występuje u roślin nagonasiennych i

okrytonasiennych. Zawiera owocnie i nasiona np. Capsici fructus



kłącze

(rhizoma) - to przekształcony, podzielony pęd, złożony z

łodygi i uwstecznionych liści. Służy do magazynowania substancji

zapasowych i rozmnażania wegetatywnego np. Calami rhizoma



korzeń

(radix) - podziemna część rośliny utrzymująca ją w

podłożu oraz pobierająca z gleby wodę i sole mineralne, potrzebne

do rozwoju rośliny np. Rhei radix

Surowce roslinne

Surowce pochodz

ące z roślin

niższych:



plechy krasnorostów, np. agar



plechy brunatnic, np.

Fucus



porosty



dro

żdże lecznicze



sporysz

Surowce roślinne

Surowce bezpostaciowe o charakterze

wydzielin:



Succus-

wycieka po uszkodzeniu tkanek, nie

zastyga



Succus lacticus-

sok mleczny, zastyga na

powietrzu, np. opium



Gummi-

wydzielina z naci

ęć pni i gałęzi,

twardniejąca na powietrzu, np.

Gummi

arabicum



Resina-

wydzielina krzepn

ąca na powietrzu



Balsamum- rodzaj

żywicy, wycieka po

nabrzmieniu tkanek

Surowce roślinne

Surowce otrzymywane z przeróbki tkanki

ślinnej lub produktów o charakterze wydzielin:



Aetherolum

olejek eteryczny; lotna, wonna

mieszanka zwi

ązków organicznych, głównie terpenów,

otrzymywana przez destylację w tkankach układu

wydzielniczego



Oleum

- olej ro

ślinny; materiał zapasowy,

otrzymywany przez wytłoczenie nasion, owoców, np.

lecytyna sojowa



Amylum-

skrobia; otrzymywana przez rozdrobnienie i

wyszlamowanie wod

ą bulw ziemniaków i ziarniaków:

pszenicy, żyta, kukurydzy.



Agar-

galaretka z glonów

Surowce c.d.



Surowce pochodzenia zwierz

ęcego:



łuszcze

- tran leczniczy, smalec

wieprzowy



woski

- wosk

żółty, wosk biały, lanolina



produkty z rekina-

chrz

ąstka rekina,

olej z wątroby rekina



enzymy pochodzenia zwierz

ęcego-

jad żmii, jad pszczeli

Substancje czynne

Substancje czynne wyst

ępujące w

rośłinach:

metabolity

pierwotne



łuszcze



bia

łka



ęglowodany

metabolity

wtórne-

zwi

ązki o

różnorodnej budowie charakterystyczne

dla rodzin i gatunku

Metabolity



Rola metabolitów pierwotnych-

spe

łniają

podstawowe funkcje fizjologiczne roślin: materiał

zapa- sowy, budulcowy i odżywczy



Rola metabolitów wtórnych-

substancje

balastowe, odpadowe, produkty detoksykacji

odk

ładane w wakuolach, ścianach komórkowych,

gruczołach, zbiornikach, przewodach. Przywabiają

owady, umożliwiają rozmnażanie, odstraszają przed

zjadaniem, chronią przed promieniami UV,

grzybami i infekcjami. Są miarą przystosowania się

roślin do środowiska, co umożliwia im przeżycie i

rozmnażanie. Wtórny metabolizm jest porównywany

do układu immunologicznego u kręgowców.

Substancje czynne

Substancje czynne pochodzenia

roślinnego:



rośliny zawierają ogromną ilość substancji,

które wpływają na ich działanie (tj. alkaloidy,

antrazwiązki, fenole, flawonoidy, antocyjany,

garbniki, kumaryny, irydoidy, saponiny, olejki

eteryczne, śluzy, tłuszcze, pektyny i inne)



substancje pochodzenia roślinnego były

składnikami kosmetyków od zarania dziejów



stosowane kosmetyki do pielęgnacji ciała

zawierają wyciągi z różnych roślin np. aloes,

macierzanka, cynamon chiński itd.

Leki roślinne

Niew

ątpliwą zaletą

leków roślinnych,

odpowiednio dobranych do

schorzenia, jest ich łagodniejsze

działanie związane z mniejszymi, niż

w przypadku leków syntetycznych,

działaniami ubocznymi.

Leki roslinne

Leki ro

ślinne mają też kilka wad, w

porównaniu z lekami chemicznymi. W ziołach

mamy do czynienia z mieszanką substancji,

tylko niektóre z nich są czynne, a inne mogą

powodować efekty uboczne. Zioła zwykle

wykazują większy zakres działania niż

większość leków syntetycznych. Co więcej,

nie mamy pewności jaką dokładnie dawkę

substancji czynnej

zawierają zioła, zwłaszcza

w postaci naturalnej.

Leki roślinne

Ta sama ilość surowca roślinnego może zawierać

mniej lub więcej substancji czynnej, co uzależnione

jest od:



warunków, w jakich ro

ślina rosła



pory zbioru



sposobu konserwacji i przechowywania

Podstawowym sposobem konserwacji zió

ł jest

suszenie. Jednak przechowywanie w takiej postaci

wymaga specjalnych warunków, czyli ochrony przed

wilgocią lub światłem. A tak suszone surowce roślinne

zachowują lecznicze właściwości tylko przez okres

jednego roku.

Claudius Galen



130 – 200 r n.e.



Rzymski lekarz twórca wiedzy o

postaciach leku

- stwierdził że duży wpływ ma

działanie leku na jego postać

- powinien zawierać lecznicze

składniki

Leki roślinne – preparaty

galenowe



Postaci leków zio

łowych:



napary (herbatki zio

łowe)

- przyrządza

się po zalaniu suszonych ziół wrzątkiem



odwary-

powstaj

ą w wyniku gotowania ziół

w wodzie



maceraty-

powstaj

ą po zalaniu zimną wodą



Te postaci leków zio

łowych są nietrwałe i

muszę zostać spożyte niedługo po

przyrządzeniu.

Leki roślinne – preparaty

galenowe



Trwalszymi i

łatwiejszymi do

przechowywania, a dodatkowo

bardziej skoncentrowanymi formami

ziół są:



nalewki (wyci

ągi alkoholowe)



syropy (zio

ła w roztworze cukru)



soki



olejki

Leki roślinne

Obróbka surowców – suszenie



proces technologiczny, istotny dla wartości

surowca



czynniki odgrywające ważną rolę



temperatura



grubość warstwy surowca



cyrkulacja powietrza



suszenie roślin



na powietrzu (w cieniu)



w ogrzewanych suszarniach



suszenie w próżni



traktowanie promieniowaniem podczerwonym

Leki roślinne

Przechowywanie



właściwe przechowywanie zapobiega

rozkładowi składników czynnych



suche pomieszczenie



niska temperatura



istotne opakowanie, np. opakowania

polietylenowe i z polichlorku winylu

chłoną olejki (po kilku miesiącach

ubytek nawet do 50%)

Leki roślinne



Standaryzacja surowców roślinnych



niezbędna w farmacji, coraz częściej wymagana w

kosmetyce



określenie zawartości wybranych substancji czynnych



rodzaj i skład rozpuszczalników



barwa, zapach



zanieczyszczenia takie jak metale ciężkie, pestycydy



Standaryzacja



oparta na badaniu cech makroskopowych, mikroskopowych,

ocenie czystości zawartości składników czynnych



swoje zadanie spełnia tylko do pewnego stopnia – nie

gwarantuje identyczności



różnice klimatyczne, glebowe



nie zawsze adekwatne metody badań.

Leki roślinne



Wykorzystanie leczenia zio

łami:



przezi

ębienie



oparzenie



ból g

łowy



alergie



wysypki



bezsenno

ść



zespó

ł napięcia przedmiesiączkowego



depresja



biegunka



menopauza

Leki roślinne



Pod wzgl

ędem działania zioła dzielimy na:



bakteriobójcze-

czosnek, cebula, mi

ęta, szałwia, liść

czarnej jagody



odka

żające-

kwiat rumianku, ziele szałwii, majeranku, iść

babki, kłącze pięciornika



goj

ące rany-

kwiat nagietka, rumianku, liść orzecha, ziele

szałwii



hamuj

ące krwawienie-

ziele krwawnika,skrzypu, tasznika,

rdestu



moczop

ędne-

ziele skrzypu, poziomki, piołunu, nawłoci,

rdestu ptasiego



napotne-

kwiat lipy, bzu czarnego, wrzosu, li

ść brzozy,

owoc maliny



uspokajaj

ące i nasenne-

liść melisy, korzeń kozłka,

szyszki chmielu

Leki roślinne



obni

żające ciśnienie-

cebula, czosnek, żurawina



przeciwgor

ączkowe-

liść mięty, kwiat lipy, bzu czarnego,

rumianku, kor wierzby, owoc czarnej jagody



przeciwzapalne-

kwiat rumianku, nagietka, b

ławatka, ziele

świetlika



rozkurczowe-

ziele nostrzyka, bazylii, majeranku, sza

łwii,

tymianku, kolendry, anyżu, kminku, kopru włoskiego



przeczyszczaj

ące-

kora kruszyny, kłącze rzewienia, owoc

bzu czarnego, ziele tysiącznika



przeciwbiegunkowe-

kora d

ębu, kłącze pięciornika, ziele

świetlika, dziurawca, rdestu ptasiego, szałwii, nawłoci,

tymianku



wykrztu

śne-

cebula, kłącze tataraku, korzeń lukrecji,

anyżu, koper włoski, liść podbiału

Document Outline