Rzeki nieuregulowane

Żegluga po rzece wiąże się z licznymi zagrożeniami, najważniejszymi z 
nich są ciągle zmieniające położenie mielizny. Każda rzeka niesie ze sobą 
materiał ruchomy (żwir, piasek). Wleczony w ten sposób materiał ma 
tendencje do tworzenia ławic (płycizn). Miejscem szczególnie podatnym 
na tworzenie płycizn są zakola rzeki.

Na zakolu rzeki największa prędkość wody występuje przy brzegu zewnętrznym 
(wklęsłym) i tam właśnie powstaje ploso (F) (miejsce o największej głębokości), 
natomiast przy brzegu wewnętrznym, gdzie prąd jest mniejszy, gromadzi się 
niesiony przez wódę piasek, tworząc w ten sposób odsypisko [E]

 

 

Rys. Przekrój 3-3 – odsypisko - 
przymulisko

Opada  ono  łagodnie  w  stronę  środka  rzeki,  przy 
brzegu  tworzy  się  przymulisko  [D]  ,  które 
porasta roślinnością i kształtuje linie koryta rzeki. 

Ławica [A] o kształcie podłużnym i łagodnie 
opadającymi brzegami powstaje za plosem, między 
środkiem koryta rzeki a jej wypukłym brzegiem

Rys Przekrój 1-1 
ławica

Ławica ma tendencje do powolnego przesuwania się 
w dół rzeki Przy wysokich stanach wody znika pod 
powierzchnią wody, tworząc płyciznę, natomiast przy 
niskich wystaje ponad lustro wody. Utrzymująca się 
przez dłuższy czas ławica może porosnąć 
roślinnością i zamienić się w wyspę

 

 

Rys. Przekrój 4-4 
Przykosa

Przykosa [H] powstaje w części rzeki leżącej poza 
nurtem  i  jest  wędrującą  po  dnie  ławicą  piasku. 
Przykosa  tworzy  stopnie,  z  których  najniższy 
znajduje się w górze rzeki, najwyższy zaś tzw. kant , 
za  którym  znajduje  się  głębia,  jest  nieco  w  dół 
rzeki.  Przykosę  poznajemy  po  marszczeniu  się 
wody nad kantem. 

Rys. Przekrój 2-2 Przemiał

Płycizna  zwana  przemiałem  [C]  tworzy  się  w 
miejscach, gdzie woda rozlewa się szeroko, a prąd 
rzeki  słabnie.  Najczęściej  wypłycenie  takie 
powstaje  pomiędzy  dwoma  plosami,  z  dwóch 
zbliżających  się  do  siebie  ławic,  albo  z  połączenia 
ławicy  z  odsypiskiem.  Przemiał  układa  się 
zazwyczaj prostopadle do nurtu rzeki

 

 

 

 

 

 

Śluza wodna

 – 

budowla hydrotechniczna wznoszona na kanałach 

żeglownych, rzekach (jako fragment jazu) oraz pomiędzy jeziorami. Są one 
budowane w celu umożliwienia podczas żeglugi pokonywania różnic 
poziomu wody przez jednostki pływające (np. statki, barki, jachty) . Śluza 
to fragment kanału przegrodzony komorą wodną. Komora wodna jest 
zamknięta dwoma ruchomymi zamknięciami. Najczęstsze zamknięcia to 
wrota jedno- lub dwu skrzydłowe, rzadziej spotykane są zamknięcia 
walcowe. Działanie śluzy polega na tym, że jednostka pływająca wpływa do 
komory przez jedną przegrodę otwartą, przy drugiej przegrodzie 
zamkniętej. Otwarta przegroda następnie jest zamykana i woda, w 
zależności od potrzeby, jest napuszczana do komory, lub z niej 
wypuszczana. Po wyrównaniu się poziomów w komorze i kanale 
wylotowym otwarte zostają wrota, i jednostka wypływa z komory.

 

 

 

 

Jaz

 - budowla hydrotechniczna wybudowana w poprzek rzeki lub 

kanału piętrząca wodę, w celu utrzymania stałego poziomu rzeki dla 
celów żeglugowych oraz - lub (w ograniczonym zakresie) 
zabezpieczenia przed powodzią. Na jazach czasami wybudowane są 
też śluzy

 

 

Progi wodne 

to budowle piętrzące stan wody w korycie rzeki. 

Mogą być naturalne lub sztuczne, budowane przez człowieka.

Naturalne progi wodne na 
rzece górskiej

Budowa progów wodnych 
na Wiśle

 

 

Pochylnia 

jest to zespół torów i wózków transportujących małe 

statki na znaczne odległości pokonujące różnice poziomów pomiędzy 
akwenami.

Pochylnia na Kanale 
Elbląskim

 

 

Kanał wodny

 - sztuczny ciek wodny, fragment drogi wodnej, którego 

celem jest połączenie istniejących naturalnych dróg wodnych. Tak powstałe 
drogi wodne znacznie ułatwiają żeglugę i wydatnie skracają czas podróży 
statków.
Kanał wodny łączący dwa morza to kanał żeglugi morskiej. Prowadzi się je 
zazwyczaj przez wąskie przesmyki. Niektóre z nich skróciły drogę statków 
nawet o kilka tysięcy kilometrów. Czasami za kanał żeglugi morskiej uznaje 
się pogłębiony tor wodny w płyciznie oddzielającej dwa akweny.
Natomiast kanał wodny łączący rzeki i jeziora to kanał żeglugi śródlądowej. 
Gęsta sieć rzeczna i przecinające je kanały tworzą śródlądowe szlaki wodne. 
Najkorzystniejsze jest budowanie kanałów w miejscach, gdzie dział wód jest 
stosunkowo niski, a żeglowne odcinki wód zbliżają się do siebie na małą 
odległość. Do pokonywania różnic poziomów wody wynikających z 
ukształtowania terenu służą śluzy lub pochylnie.
Łączna długość sztucznych kanałów żeglownych w Polsce wynosi obecnie 
440 km. Najdłuższy jest Kanał Wieprz-Krzna (liczy 140 km) przekopany w 
1961.

Kanał Środlądowy w 

Niemczech

Kanał Elbląski

 

 

Zapora wodna

 - bariera przegradzająca dolinę rzeki w celu spiętrzenia 

wody, zwykle betonowa lub żelbetowa.
Zapora wodna może być postawiona dla różnych celów:

ochrona przeciwpowodziowa 

rezerwuar i pozyskanie wody 

walory rekreacyjne 

Różnicę poziomów wody przed i za zaporą wykorzystuje się w elektrowniach 
wodnych do wytwarzania energii elektrycznej. Zazwyczaj elektrownie takie 
produkują elektryczność w dzień, gdy zapotrzebowanie na nią jest 
najwyższe, a w nocy, wykorzystując nadmiar mocy, uzupełniają wodę w 
zbiorniku pompując ją ze zbiorników u podstawy zapory.

Budowa zapory Świnna - Poręba na rzece 

Skawa

 

 

Załącznik do rozporządzenia
Ministra Infrastruktury
z dnia 28 kwietnia 2003 r. (poz. 2072)

PRZEPISY ŻEGLUGOWE NA ŚRÓDLĄDOWYCH DROGACH WODNYCH

§ 1. 14. Ochrona budowli wodnych

1. Jeżeli statek lub scalone materiały pływające uszkodzą budowlę wodną, kierownik 
powinien niezwłocznie powiadomić o tym administrację drogi wodnej lub dyrektora 
urzędu.

2. Zabrania się uszkadzania budowli i urządzeń wodnych oraz powodowania szkód w 
umocnieniach brzegowych, w szczególności przez przenoszenie elementów tych 
umocnień, robienie wykopów, wbijanie pali lub łomów albo rzucanie kotwic. Zetknięcia 
statku z budowlami wodnymi, w szczególności przy dalbach oraz w śluzach i pochylniach, 
powinny być łagodzone przez użycie miękkich odbijaczy.

3. W czasie prób pędników w ruchu i w czasie manewrów odchodzenia lub podchodzenia 
statki z napędem mechanicznym powinny zachować odpowiednią odległość rufy od 
brzegu, aby nie powodować uszkodzeń budowli, dna lub umocnień brzegowych prądem 
zaśrubowym.

4. Próby mechanicznych urządzeń napędowych na postoju mogą być wykonywane tylko 
na akwenach wyznaczonych przez dyrektora urzędu, w uzgodnieniu z administracją drogi 
wodnej.