Metodologia nauk 
społecznych 

 

 

NAPIĘCIA I KONFLIKTY W 
NAUKACH SPOŁECZNYCH

Kluczowe pytania metodologiczne 

socjologii (i związane z nimi 
kontrowersje):

a) czym jest rzeczywistość społeczna 

(czyli właściwy przedmiot socjologii)

b) jaka jest istota metod badawczych 

socjologii

c) jaka jest struktura rezultatów 

badawczych socjologii.

 

 

NAPIĘCIA I KONFLIKTY W 
NAUKACH SPOŁECZNYCH



W obrębie tych trzech pytań rysuje się grupa dylematów i problemów, z 

którymi borykają się badacze w naukach społecznych:



ad. a) WŁAŚCIWY PRZEDMIOT SOCJOLOGII:

 

spór między zwolennikami stanowiska indywidualistycznego i 

holistycznego, wyrażony w pytaniu: czy społeczeństwa to tylko suma 

jednostek czy też rzeczywistość swoista (Durkheim - sui generis), 

ponadjednostkowa, nieredukowalna do sumy jednostek.



ad. b) METODY SOCJOLOGII: 
pytanie, czy badając społeczeństwo należy posługiwać się taką metodą 

jak w przyrodoznawstwie, czy też jakąś metodą swoistą dla socjologii. 

Jest to zatem spór między stanowiskiem naturalistycznym oraz 

antynaturalistycznym;



ad. c) REZULTATY BADAWCZE SOCJOLOGII:
spór rysuje się między zwolennikami stanowiska obiektywistycznego 

oraz wartościującego, który wyraża się pytaniem: czy wyniki badań 

socjologicznych są wolne od ocen wartosciujących czy też nie.  

 

 

Odmienność stanowisk wielkich 
socjologów



Comte – pozytywizm, holizm, realizm, 
organicyzm, naturalizm, obiektywizm 



Durkheim – pozytywizm, holizm, 
realizm, fakty społeczne, naturalizm, 
obiektywizm



Weber –humanizm, atomizm i 
nominalizm (działania społeczne tworzą 
społeczeństwo), antynaturalizm, 
rozumienie, subiektywizm

 

 

SPÓR MIĘDZY 
ZWOLENNIKAMI tzw. WIELKIEJ 
TEORII i TEORII ŚREDNIEGO 
ZASIĘGU



1) pytanie o sens wszelakiej refleksji 
teoretycznej



2) pytanie o sens teorii ogólnej, 
przeciwstawianej teoriom średniego zasięgu



Mocniejsze i słabsze zarzuty w odniesieniu do tych 
pytań



Dwa kryzysy w socjologii: 



lata 60-te XX w – zwrot ku refleksji teoretycznej 
(odrzucenie pozytywizmu)



Lata 70 - te XX w  - kryzys wielkiej teorii (zwrot ku 
teoriom średniego zasęgu)

 

 

SPÓR MIĘDZY STANOWISKIEM 
EMPIRYCYSTYCZNYM i 
TEORETYCZNYM



zwolennicy podejścia 

empirycystycznego oraz teoretycznego 

i związane z tym problemy 

metodologiczne



Czy najpierw wychodzimy od teorii, czy od 

badań?



rozwiązanie - idea teorii ugruntowanej 

(Glaser i Strauss) (postępowanie 

abdukcyjne)

 

 

SPÓR MIĘDZY 
ZWOLENNIKAMI METOD 
ILOŚCIOWYCH I 
JAKOŚCIOWYCH



zwolennicy tzw. metod twardych 
(ilościowych) oraz jakościowych (miękkich)



Wzajemne zarzuty zwolenników obydwu 
rodzajów metod 



Spór o jakościową analizę dyskursu



Krytyka związana z badaniami 
sondażowymi (jako ilościową metodą 
dominującą w polskiej socjologii)