PRAWO 
MEDYCZNE

Podstawowe 

pojęcia z zakresu 

prawa 

Prawo zwyczajowe 

- to normy prawne trwale 

i jednolicie wykonywane w przekonaniu, że są 
obowiązującym prawem. Prawo zwyczajowe nie 
pochodzi od żadnej instytucji, lecz zostaje 
wykształcone przez społeczeństwo w toku historii. 
Zwłaszcza w czasach najdawniejszych, było prawem 
niepisanym przekazywanym ustnie z pokolenia na 
pokolenie. Z czasem normy były utrwalane w formie 
pisemnej (np. dokumenty stwierdzające dojście do 
skutku czynności prawnej, przywileje, wyroki 
sądowe). Normy prawa zwyczajowego odegrały 
szczególną rolę w rozwoju 

p

rawa międzynarodowego. 

Prawo zwyczajowe z reguły przechodzi proces 
kodyfikacji (lub inkorporacji).

Pierwsze kodyfikace prawa zwyczajowego (Kodeks 
Hammurabiego)

 

Urnammu dokonał też pierwszego w 

dziejach ludzkości spisania praw w jednym kodeksie. Do dziś 
zachowało się ok. 30 paragrafów. Odróżniał się od kodeksów 
późniejszych np. semickiego Lipitisztara czy Hammurabiego 
formą rekompensaty za poniesione straty. Wyznaczał on 
odszkodowanie w pieniądzu, a nie stosował semicko-biblijnej 
zasady "oko za oko". 

Pierwszy spójny 
kodeks zawierający 
akty normatywne 
regulujące 
podstawowe aspekty 
życia społecznego. 
Elementy 
odpowiadające 
kodeksowi karnemu są 
często zespolone z 
elementami prawa 
cywilnego. Taką 
sytuację spotykamy 
współcześnie np. w 
Prawie Koranicznym 
obowiązującym w 
licznych krajach 
islamskich   

10 przykazań i prawdopodobne ich pochodzenie

Objawienie Amenhotepa IV i Mojżesza

Jam jest Pan Bóg twój, którym cię wywiódł z 

ziemi egipskiej, z domu niewoli.

1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede 

mną 

2. Nie wymieniaj imienia Pana Boga twego 

nadaremno 

3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił 
4. Czcij ojca swego i matkę swoją 
5. Nie zabijaj 
6. Nie cudzołóż 
7. Nie kradnij 
8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw 

bliźniemu swemu 

9. Nie pożądaj żony bliźniego swego 
10.Ani żadnej rzeczy, która jego jest

 

Wspólnoty w często odnoszą akty 
normatywne  prawa zwyczajowegowyłącznie
do własnej społeczności.

Candoshi – Shapra uważają
„Tylko my jesteśmy prawdziwymi ludźmi „ a więc 
prawo tylko nas obowiązuje 

Przykład zastosowania 
normy zwyczajowej 
(skaryfikacja) 
stosowanej w 
plemionach Szajgija i 
Manasir  ( Beduini 
sudańscy )     

Inny przykład 

Zachowania rytualne wzmacniają więzy 
międzyludzkie i jednocześnie niepisane prawa o 
charakterze wewnętrznym (Derwisze sudańscy)

Konstytucja (określany także jako ustawa 
zasadnicza, która zazwyczaj ma najwyższą moc 
prawną w systemie źródeł prawa w państwie

Prawo konstytucyjne to zespół norm prawnych 
określających ustrojowe zasady funkcjonowania 
państwa, treść i sposoby zagwarantowania praw 
człowieka i obywatela oraz zaspokajania potrzeb 
społecznych, sposób tworzenia prawa, 
hierarchię źródeł prawa a także kompetencje i 
wzajemne relacje pomiędzy organami władzy 
państwowej.

Kodeks (z łac. codex: księga, spis) – akt 
normatywny 

zawierający logicznie 

usystematyzowany zbiór przepisów regulujących 
określoną dziedzinę stosunków społecznych. 
Obecnie kodeksy są wydawane w formie ustaw; 
w II RP kilka kodeksów wydano w formie 
rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może 
mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak 
jest obecnie polskim prawie), ale w niektórych 
systemach prawnych jego pozycja może być 
wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw 
sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. 
Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym 
ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze 
względu na kompleksowość normowanych spraw 
i proces interpretacji przepisów.

Prawo karne sensu largo jest to zespół przepisów prawnych 
normujących kwestie odpowiedzialności karnej człowieka za 
czyny zabronione pod groźbą kary kryminalnej.
Prawo karne sensu largo dzieli się wg kryterium przedmiotu 
regulacji na:
prawo karne materialne, zwane także prawem karnym sensu 
stricto, będące zespołem przepisów prawnych normujących: 

czyny będące przestępstwami,
zasady odpowiedzialności za te czyny
środki prawne stosowane wobec ich sprawców,

prawo karne procesowe, określane także jako prawo karne 
formalne, będące zespołem przepisów prawnych normujących 
postępowanie w sprawach o czyny zabronione przez prawo 
karne materialne,
prawo karne wykonawcze będące zespołem przepisów 
prawnych normujących wykonywanie: 

kar,
środków karnych i zabezpieczających oraz
innych rozstrzygnięć wydawanych w sprawach karnych

Prawo cywilne (łac. ius civile) – gałąź prawa 
obejmująca zespół norm prawnych 
regulujących stosunki cywilnoprawne między 
podmiotami prawa prywatnego (osobami 
fizycznymi, osobami prawnymi oraz 
jednostkami organizacyjnymi niebędącymi 
osobami prawnymi, którym ustawy przyznały 
zdolność prawną), a także sytuację prawną 
osób i rzeczy jako podmiotów i przedmiotów 
stosunków cywilnoprawnych oraz treść 
stosunków prawnych, na którą składają się 
uprawnienia i obowiązki podmiotów tych 
stosunków

Prawo pracy 

- gałąź prawa obejmująca 

ogół regulacji w zakresie stosunku pracy 
konkretnego pracownika i pracodawcy jako 
stron stosunku pracy oraz regulacji dotyczących 
organizacji pracodawców i pracowników, 
układów i sporów zbiorowych, a także 
partycypacji pracowniczej i dialogu w 
zbiorowych stosunkach pracy.

Prawo administracyjne 

- gałąź prawa 

obejmująca zespół norm generalnie-
abstrakcyjnych o charakterze materialnym, 
mocy powszechnie obowiązującej w znaczeniu 
podmiotowym, regulujących sytuację prawną 
podmiotów prawnie niepodporządkowanych 
organom administracji publicznej. Normy te 
oddziałują zarówno bezpośrednio poprzez 
ustanawianie w nich obowiązków i uprawnień, 
których realizacja podlega kontroli organów 
administracji publicznej jak i pośrednio przez 
stosowanie norm w drodze decyzji 
administracyjnej organu.
Jedną z charakterystycznych cech norm prawa 
administracyjnego jest możliwość zastosowania 
przymusu państwowego w celu jego wykonania

Prawo rodzinne - wyspecjalizowany dział prawa 
cywilnego regulujący stosunki prawne w rodzinie 
zarówno niemajątkowe i majątkowe, jej istnienie i 
funkcjonowanie, stosunki wewnątrz rodziny jak i z 
osobami trzecimi.
W Polsce kwestie związane z prawem rodzinnym 
reguluje Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks 
cywilny i ustawy szczegółowe. Źródłem prawa 
rodzinnego w ustawodawstwie polskim jest 
Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który powstał 25 
lutego 1964 r. i był od tego czasu wielokrotnie 
zmieniany, ostatnio w 2009 roku. Kodeks ten 
stanowi niejako uzupełnienie przepisów Kodeksu 
cywilnego, mimo że materia którą reguluje została 
zawarta w odrębnym akcie prawnym.

Prawo finansowe normuje gospodarkę 
finansową państwa i reguluje następujące 
kwestie:
przygotowanie i uchwalanie budżetu państwa 
(prawo budżetowe)
finansowanie działalności państwa w jej 
różnych formach (gospodarka finansowa)
zagadnienia podatkowe dotyczące osób 
fizycznych i prawnych (prawo podatkowe)

Prawo międzynarodowe (dla odróżnienia od 
prawa prywatnego międzynarodowego zwane też 
prawem międzynarodowym publicznym) – jedna z 
gałęzi prawa, obejmująca zespół norm prawnych 
regulujących stosunki między państwami, 
organizacjami międzynarodowymi, a także innymi 
podmiotami prawa międzynarodowego. Jedna z 
najstarszych dziedzin prawa, znana i rozwijana już 
w okresie starożytności. Za "konstytucję" 
współczesnej społeczności międzynarodowej i 
najważniejszy dokument prawa międzynarodowego 
uważa się Kartę Narodów Zjednoczonych 
powołującą do życia ONZ i proklamującą szereg 
zasad na których opierają się prawo 
międzynarodowe i stosunki międzynarodowe. 
Zobowiązania wynikające z Karty Narodów 
Zjednoczonych (np. zakaz agresji, zakaz grożenia 
użyciem siły, zakaz mieszania się w sprawy 
wewnętrzne innych państw, nakaz pokojowego 
rozwiązywania sporów) mają pierwszeństwo przed 
innymi zobowiązaniami państw członkowskich ONZ

System prawny

 

ma budowę hierarchiczną 

tj.poszczególne rodzaje aktów normatywnych są 
nadrzędne lub podrzędne względem innych 
rodzajów. Hierarchię tworzą w obecnym stanie 
prawnym kolejno:

 Konstytucja (Ustawa Zasadnicza),

 ratyfikowane przez Polskę umowy 
międzynarodowe,

 ustawy (zwykłe) i inne akty prawne z mocą 
ustawy,

 rozporządzenia

Przez 

prawo medyczne

 rozumie się ustawy 

i inne akty normatywne polskie ale  także i 
akty normatywne międzynarodowe 
dotyczące 

relacji między pacjentem a 

instytucjami zdrowotnymi państwowymi 
i prywatnymi a także osobami fizycznymi 
wykonującymi zawody medyczne

.

W przedstawionej relacji kategorię 
pierwszoplanową odgrywa pacjent. Tak więc 
prawo medyczne to głównie prawa pacjenta

Prawo medyczne musi uwzględniać:

Model Deklaracji Prawa Pacjenta 
przedstawiony przez WHO w 1994r

 

Przepisy Konstytucji PR dotyczące 
gwarancji wolności i praw osobowych, 
takich jak:

 ochrona życia (art. 38)

 zakaz eksperymentów bez zgody (art.39)

 prawo do nietykalności i wolności osobistej 
(art.41)

 prawo do ochrony prawnej życia prywatnego 
(art.47 i 51)

 prawo do wolności sumienia i religii (art53)

 prawo do ochrony zdrowia (art.68)

 gwarancja pomocy niepełnosprawnym (art.69) 

Prawa międzynarodowe:

Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i 
Podstawowych Wolności

 z 1959r., ratyfikowana przez 

Polskę w 1993r.

Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i 
Godności Istoty Ludzkiej

 wobec zastosowań biologii i 

medycyny z 4 kwietnia 1997r. – weszła w życie 1 
grudnia 1999r. podpisana przez Polskę (dalej 

Konwencja Biomedyczna

 oraz dwa protokoły 

dodatkowe do tej konwencji: 

 pierwszy dotyczący klonowania z 12 stycznia 

1998 – wszedł w życie 1 marca 2001

 drugi dotyczący transplantacji z 24 stycznia 

2002

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i 
Politycznych

 z 1966r.

Prawa międzynarodowe:

Europejska Karta Socjalna

 z 1961r. (przez Polskę 

ratyfikowana w 1999r.)
 

Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Praw 
Człowieka w Strasburgu i Unii Europejskiej

. Akty te 

w odróżnieniu od Konwencji nie mają bezpośredniej 
mocy wiążącej.
 
Drugą grupę uregulowań prawnych 
międzynarodowych stanowią 

rekomendacje i 

rezolucje organów Rady Europy

, np. Rezolucja 613 

(1976r.) i 779 Zgromadzenia Parlamentarnego 
Europy w sprawie chorych i umierających

 Rekomendacja nrR(83) w sprawie ochrony 

prawnej osób chorych psychcznie

 Rezolucja w sprawie transplantacji (78)29 

Komitetu Rady Europy

Prawa międzynarodowe:

Fakt ratyfikacji przez Polskę Paktów politycznych, a 
zwłaszcza 

Europejskiej Konwencji

 sprawia, że ich 

przepisy stały się integralną częścią wewnętrznego 
porządku prawnego Polski. Ustawodawstwo polskie i 
praktyka jego stosowania muszą odpowiadać 
międzynarodowym standardom.

 

Niektóre z przepisów Paktów politycznych i Europejskiej 
Konwencji w sposób bezpośredni dotyczą ochrony 
fundamentalnych dóbr, jak:

 życie

 zdrowie

 integralność cielesna

 wolność

 prywatność 

W te sfery najczęściej wkracza nie tylko lekarz, ale także 
przedstawiciele innych zawodów medycznych

Drugą kategorią prawa medycznego jest 

lekarz i 

przedstawiciele innych zawodów medycznych 

(pielęgniarka, ratownik, farmaceuta, analityk 
medyczny, itp.). 

Pozycję zawodową  lekarza i prawne granice 
dopuszczalnego świadczenia zdrowotnego określa

 Ustawa o zawodzie lekarza 

 Ustawa o izbach lekarskich,

 Ustawa o Zakładach Opieki Zdrowotnej, 

 Ustawa o ochronie życia psychicznego,

 Ustawa o pobieraniu i  przeszczepianiu komórek, 

tkanek i narządów

 Ustawa o publicznej służbie krwi

 Ustawa o chorobach zakaźnych i zakażeniach

 Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii,

 Kodeks karny, Kodeks cywilny, iKEL

 Ustawa o ochronie danych osobowych

Zawody medyczne

, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra 

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2002r.:

 
Lekarze i lekarze stomatolodzy,
 
Lekarze weterynarii,
Diagności kliniczni, mikrobiolodzy,
Farmaceuci,
Pielęgniarki, położne, ratownicy medyczni i felczerzy,
Psycholodzy kliniczni,
 
Logopedzi,
 
Średni personel medyczny: higieniści, dietetycy, fizjoterapeuci, 
masażyści,
 
Średni personel farmaceutyczny,
 
Zawody techniczne: technicy biomechanicy, technicy 
dentystyczni, technicy ortopedii,
Zawody pomocnicze: salowe, sanitariusze, pomoce

Do grupy 

zawodów medycznych regulowanych 

ustawowo 

zaliczamy jednak tylko zawody 

zorganizowane w 

samorządach zawodowych

:

 Lekarz i lekarz stomatolog,

 Lekarze weterynarii,

 Pielęgniarki i położnej,

 Farmaceuty,

 Diagnosty laboratoryjnego,

 Psychologa

 
 

Diagnosta laboratoryjny

 reguluje Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r.o diagnostyce 

laboratoryjnej

 Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych jest 

uprawniona do kontroli i oceny wykonywania 
czynności diagnostyki laboratoryjnej przez diagnostę 
laboratoryjnego.

Odpowiednio pozycję zawodową pielęgniarki, 
ratownika, analityka określają ustawy dotyczące ich 
grup zawodowych.
Na uwagę zasługuje także działalność 

Rzecznika 

Praw Obywatelskich

, którego wystąpienia mają 

charakter zarówno spraw ogólnych jak i 
indywidualnych, w razie naruszenia tych praw.
 
W relacji 

lekarz – pacjent

 centralne miejsce 

przypada zasadzie zgody pacjenta. 
Przesłanką podstawową jest warunek należytego 
poinformowania osoby wyrażającej zgodę.
Ze względu na podmiot wyrażający zgodę 
wyróżniamy 

zgodę własną, zgodę zastępczą 

(opiekun prawny, sąd opiekuńczy)

.