Wprowadzenie do
dermatologii
Dr Wacław Pawliszyn
Wprowadzenie do
dermatologii
Dr Wacław Pawliszyn
definicja
•
Dermatologia jest nauką
o chorobach
skóry
•
Uwzględnia także objawy skórne pojawiające
się w innych chorobach często o ogólnym
charakterze
•
Zmiany skórne
nie zawsze są
charakterystyczne, a wiele jest do siebie
podobnych
•
Diagnostyka chorób skóry zawsze wymaga
dobrego oświetlenia
. Zawsze konieczne jest
zebranie wywiadu
Skóra -
wprowadzenie
•
Jeżeli prowadzicie Państwo notatki na
papierze w kratkę, proszę obrysować 4
kratki w kwadrat 2 kratki na 2 kratki
•
Jedna kratka w notatniku powinna mieć
5 mm długości
•
Zaznaczyliście Państwo powierzchnię
1
cm
2
Skóra -
wprowadzenie
•
Na
1 cm
2
skóry znajduje się przeciętnie:
•
90 cm naczyń krwionośnych
•
3 m 60 cm włókien nerwowych
•
200 zakończeń czuciowych
•
100 gruczołów potowych
•
15 gruczołów łojowych
•
10 włosów
Budowa skóry
•
Skóra składa się z
3 warstw:
•
Naskórka
, zwykle
o grubości 0,05
mm, od góry z
warstwą komórek
obumarłych czyli
zrogowaciałych,
od dołu komórki
są żywe
•
Skóry właściwej
•
Tkanki podskórnej
Budowa skóry
- naskórek
•
Jest najbardziej zewnętrzną warstwą skóry
•
Składa się z dwóch warstw:
części żywej
nazywanej warstwą Malpighiego i ze
zrogowaciałej
części marstwej
•
Naskórek przez cały czas
odnawia się
, cały
proces przechodzenia komórki od warstwy
podstawnej do złuszczającej się trwa
28 dni
,
na twarzy i skórze owłosionej
14 dni
•
Naskórek narasta od
warstwy podstawnej
,
warstwa ta styka się ze skórą właściwą
Budowa skóry
- naskórek
•
W warstwie podstawnej naskórka znajdują
się jeszcze
melanocyty
– komórki
produkujące pigment skórny
. Nadaje on
naszej skórze charakterystyczny odcień
•
Komórki po około 10 dniach z warstwy
podstawnej przechodzą do
warstwy
kolczystej
, gdzie przebywają około
8 dni
•
W warstwie kolczystej rozmieszczone są
liczne (500/mm
2
)
komórki langerhansa
.
Stanowią one najbardziej na obwód
wysuniętą część naszego
układu obronnego
(immunologicznego)
Budowa skóry -
naskórek
•
Komórki
barwnikowe
(melanocyty)
znajdują się
w warstwie
podstawnej
naskórka i
wytwarzają
liczne
wypustki,
przez które
barwnik
przechodzi
do komórek
naskórka
Budowa skóry
- naskórek
•
Stopniowo rogowaciejące komórki
przechodzą do
warstwy ziarnistej
, gdzie
przebywają przez 4 dni
•
Między warstwą ziarnistą a warstwą
rogową znajduje się wąska
warstwa jasna
,
nazywana też strefą pośrednią, składającą
się z 3 – 4 szeregów komórek i zbudowana
z bezpostaciowego białka –
eleidyny
•
Jest ona szczególnie wyraźna tam, gdzie
naskórek jest bardzo gruby (dłonie,
podeszwy) i ma znaczenie w zaburzeniach
rogowacenia
Budowa skóry
- naskórek
•
Warstwa rogowa
jest najbardziej
zewnętrzną warstwą komórek, coraz
bardziej zrogowaciałych i wysuszonych
•
Komórki niższych warstw naskórka
posiadają 70 – 80 % wody, a keratynocyty
warstwy rogowej tylko 10 – 15% wody
•
Dlatego warstwa rogowa staje się szorstka,
krucha i łatwo się złuszcza
•
Komórki w warstwie rogowej przebywają
około 14 dni
•
W warstwie rogowej znajdują się
ciałka
Merkela
, spełniające funkcje
neuroenokrynne
Budowa skóry -
naskórek
•
Na dłoniach i stopach
linijne zgrubienia
warstwy rogowej
naskórka układają się
w charakterystyczne
formy nazywane
liniami papilarnymi
•
Są one
charakterystyczne dla
każdego człowieka
•
Nie ma dwojga ludzi o
takich samych liniach
•
papilarnych
Budowa
skóry -
naskórek
•
Od góry do dołu
zaznaczono
warstwy
naskórka:
•
Rogowa
•
Warstwa jasna
•
Ziarnista
•
Kolczysta
•
Podstawna
•
Błona podstawna
•
Włókna
kolagenowe
skóry
Budowa skóry –
skóra właściwa
•
Skóra właściwa zbudowana jest z dwóch
warstw – bardziej na zewnątrz położonej
warstwy brodawkowatej
i głębszej
warstwy
siateczkowatej
•
Warstwa brodawkowata graniczy z naskórkiem
i zawiera
włókna kolagenowe i elastyczne,
pętle naczyniowe
(splot naczyniowy
powierzchowny)
i ciałka dotykowe
•
Warstwa siateczkowata zbudowana jest z
grubych włókien kolagenowych, nerwowych,
zawiera też
gruczoły potowe i mieszki
włosowe
Budowa skóry –
skóra właściwa
•
Nazwa warstwy
brodawkowatej
dokładnie
odzwierciedla jej
budowę – bardzo
liczne uwypuklenia
(jak w foremce na
jajka) wgłębiają się w
naskórek
•
Tuż pod błoną
podstawną znajdują
się liczne naczynia
krwionośne tworzące
sieć powierzchowną
Budowa skóry –
skóra właściwa
•
Sieć głęboka
naczyń
krwionośnych leży
na granicy skóry
właściwej i tkanki
podskórnej
•
Oba systemy, czyli
sieć powierzchowna i
sieć głęboka
połączone są ze sobą
przebiegającymi
pionowo
naczyniami
łączącymi (łącznymi)
Budowa skóry –
skóra właściwa
•
Skórę właściwą budują
głównie
włókna
kolagenowe i elastyczne
•
Widoczne obok (zdjęcie
z ME) włókna
kolagenowe składają się
z długich, skręconych ze
sobą
łańcuchów
białkowych
. Leża one
równolegle i prostopadle
do siebie, tworząc w ten
sposób gęstą sieć
•
Włókna te produkowane
są przez
fibroblasty
Skóra
-
włókna kolagenowe
•
U człowieka wyróżniono 14 typów kolagenu i
5 kolagenopodobnych. Skóra dorosłego
zbudowana jest głównie z kolagenu (18%)
typu I i III. Kolagen III w dużych ilościach
występuje w skórze małych dzieci (50%)
•
Synteza kolagenu zatrzymuje się w wieku
około 30 lat i później ustaje, kolagen
zaczyna zanikać w strukturze dermicznej
około 40-50 roku życia
Skóra
-
włókna kolagenowe
•
Wraz z wiekiem kolagen III jest zastępowany
przez kolagen I, stanowiąc u osób dorosłych
ponad 80%
•
Tylko kolagen III (i to w dużych ilościach) jest
zdolny podtrzymać sprężystość skóry.
Kolagen typu I ma znaczenie podporowe,
tworząc masę najbardziej grubych włókien
skórnych
•
Kolagen typu I jest nierozpuszczalny w
wodzie
•
Kolagen typu III jest rozpuszczalny w wodzie,
nadając skórze elastyczność, rozciągliwość i
jędrność
Skóra
-
włókna elastynowe
•
Sprężyste włókna elastynowe są mniej
liczne niż włókna kolagenowe, są bardzo
cienkie i elastyczne
•
Oplatają włókna kolagenowe i przydatki
•
Po rozciągnięciu mają zdolność powrotu
do pierwotnej formy
•
W młodym wieku obecność kolastyny i
elastyny cechuje ciągła równowaga
dynamiczna
Skóra -
włókna elastynowe
•
Kolagen i elastyna ulegają rozkładowi
w skórze przez mechanizmy
enzymatyczne i w ten sposób
eliminowane są zniszczone i
uszkodzone włókna
•
Z upływem lat aktywność
fibroblastów – komórek
produkujących kolagen i elastynę
słabnie – efektem jest spowolnienie
produkcji tych białek i ich gorsza
jakość
Budowa skóry –
tkanka
podskórna
•
Tkanka podskórna
gromadzi prawie cały
tłuszcz skórny
•
Zbudowana jest z luźnej tkanki łącznej
zawierającej sieć luźniej, niż w skórze
właściwej ułożonych włókien kolagenowych
•
W komorach tej sieci znajduje się
tkanka
tłuszczowa
•
Nie ma wyraźnego rozgraniczenia
pomiędzy skórą a tkanką podskórną
•
Tkanka podskórna spełnia
rolę ochronną
•
Jej
grubość
ma ścisły związek
z
odżywianiem
Budowa skóry –
przydatki skóry
•
Przydatkami
nazywamy
dodatkowe
elementy skóry
•
Są one
pochodzenia
naskórkowego,
ale znajdują się
w skórze
właściwej
•
Do przydatków
zaliczamy:
włosy
oraz gruczoły
łojowe i potowe
Budowa skóry –
przydatki skóry
•
U człowieka włosy już nie spełniają
istotnych funkcji fizjologicznych
•
Każdy włos tkwi
w mieszku włosowym
i
składa się z korzenia (w skórze) i łodygi
(ponad skórą)
•
Do mieszków włosowych uchodzą
gruczoły łojowe
•
Gruczoły potowe ekrynowe uchodzą
zawsze oddzielnie, apokrynowe często
otwierają się do mieszków włosowych
•
Do każdego włosa przyczepia się
mięsień przywłosowy
Skóra
Różnice pomiędzy skórą kobiet i mężczyzn
•
Najistotniejsze różnice:
•
różny splot włókien kolagenowych i tkanki łącznej
skóry właściwej
•
Różne wytwarzanie hormonów i ich działanie na
skórę
•
Różna zawartość tłuszczu w tkance podskórnej
(więcej u kobiet)
•
Inny przebieg starzenia się skóry (kobiety:
wcześniej, ale powoli; mężczyźni później, lecz
szybciej). U mężczyzn głębsze i większe
zmarszczki, bo grubszy naskórek
•
Silniejsze owłosienie mężczyzn
Skóra
Różnice pomiędzy skórą kobiet i mężczyzn 2
Naskórek:
Kobiety:
cieńszy, 14 – 20 warstw komórek
Mężczyźni:
grubszy, około 30 warstw komórek
Układ barwnika:
Kobiety:
jaśniejsza karnacja, mniej barwnika
Mężczyźni:
ciemniejsza karnacja, więcej barwnika
(wpływ hormonów)
Proces starzenia się skóry:
Kobiety:
wcześniejsze powstawanie zmarszczek,
zmarszczki bardziej płaskie
Mężczyźni:
późniejsze powstawanie zmarszczek,
zmarszczki głębokie
Skóra
Różnice pomiędzy skórą kobiet i mężczyzn 3
Turgor:
Kobiety:
cieńsza skóra właściwa, więcej włókien
sprężystych w tkance łącznej, ale słabsza sieć
łącznotkankowa
Mężczyźni:
grubsza skóra właściwa, nieco inny splot
włókien
Suchość skóry:
Kobiety:
skóra bardziej sucha, mniejsze wydzielanie łoju,
trądzik młodzieńczy o łagodnym przebiegu
Mężczyźni:
silniejsze wydzielanie łoju (działanie
androgenów), ostrzejszy przebieg trądziku młodzieńczego
Owłosienie:
Kobiety:
skąpe
Mężczyźni:
bujniejsze (hormony płciowe męskie stymulują
mieszki włosowe)
Skóra
Różnice pomiędzy skórą kobiet i mężczyzn 4
Łysienie:
Kobiety:
włosy wypadają rzadko
Mężczyźni:
częste wypadanie włosów (mieszki włosowe
pod wpływem hormonów płciowych męskich maja
tendencje zanikowe)
Wydzielanie potu:
Kobiety:
mniejsze, mniejsza liczba gruczołów potowych
ekrynowych
Mężczyźni:
większa potliwość, więcej gruczołów
potowych ekrynowych
Tkanka tłuszczowa:
Kobiety:
więcej tkanki tłuszczowej podskórnej, luźniej
ułożone pasma tkanki łącznej
Mężczyźni:
mniej tkanki tłuszczowej podskórnej,
mocniejsza tkanka łączna
Rola wody w skórze -
lipidy warstwy rogowej
•
Lipidy warstwy rogowej składają się z
ceramidów
(40%), z cholesterolu (25%), siarczanu
cholesterolu (10%) i z wolnych kwasów
tłuszczowych (25%)
•
W ceramidach
74%
stanowią NNKT
(niezbędne
nienasycone kwasy tłuszczowe)
, zazwyczaj nie
są one wytwarzane przez organizm człowieka.
Różna długość łańcuchów ceramidów zapewnia im
elastyczność i termostabilność, a struktura
podobna do ciekłych kryształów zapewnia
nieprzepuszczalność wody
•
Na powierzchni naskórka znajdują się lipidy,
produkowane przez gruczoły łojowe, zawierające
węglowodory:
skwalen, trójglicerydy, woski,
estry steroli, kwasy tłuszczowe
•
Uszczelniają one skórę, zabezpieczają przed
wodą, przeciwdziałają utracie wody, zabezpieczają
przed mikroorganizmami (przed infekcją)
Rola wody w skórze -
bariera ochronna
naskórka
•
Najbardziej zewnętrzna warstwa łoju chroni skórę
w sposób czysto mechaniczny
•
Lipidy międzykomórkowe działają ze znacznie
większą precyzją – reagując na zmiany
zachodzące w środowisku zewnętrznym,
zmieniają przepuszczalność płaszcza ochronnego
i w ten sposób chronią skórę przed nadmiernym
wysuszeniem
•
System ten jest znacznie mniej wydajny wraz z
wiekiem człowieka
•
System ten jest też uszkadzany lub niszczony w
wyniku stosowania zbyt agresywnych
kosmetyków (zwłaszcza do mycia), powodując
nadmierne odwodnienie naskórka
Rola wody w skórze -
bariera ochronna
naskórka
•
Warstwa rogowa
naskórka tworzy
mocna barierę
chroniącą przed
wysuszaniem głębiej
leżące komórki, co jest
możliwe dzięki
cementowi i lipidom
warstwy łojowej
•
Jeżeli usuniemy
tłuszcze i substancje
wiążące wodę,
parowanie gwałtownie
wzrasta, powodując
wysuszenie skóry
(po
prawej)
Czynniki zewnętrzne a stan skóry
wpływ promieniowania słonecznego
•
Słońce jest jednym z głównych elementów
życiodajnych na Ziemi i nie można go całkowicie
unikać, jednak zbyt silne nasłonecznienie jest
szkodliwe. Największe ryzyko stwarza słońce
codzienne ( a nie wakacyjne, jak się sądzi)
•
Szczególny wpływ słońca obserwuje się w
dzieciństwie, gdyż pomaga ono syntetyzować
witaminę D
3
. Do prawidłowej syntezy witaminy D
3
wystarcza codzienny półgodzinne przebywanie na
słońcu, nawet w pochmurny dzień
•
Kobiety zagrożone osteoporozą potrzebują mniej
więcej tyle samo słońca, co dzieci w okresie rozwoju
•
Brak słońca i światła wywołuje często depresję i
pogarsza nastrój, obniża napęd życiowy, zniechęca
do pracy i zabawy. Jest to szczególnie dobrze
widoczne w okresach małego nasłonecznienia w
naszej strefie klimatycznej
Czynniki zewnętrzne a stan skóry
wpływ promieniowania słonecznego
•
Szyszynka pod wpływem promieniowania
słonecznego produkuje mniej melatoniny,
odblokowywując w ten sposób jej hamujący
wpływ na gruczoły dokrewne: tarczycę i gonady
•
W skórze i w przysadce mózgowej pod wpływem
promieniowania słonecznego produkowany jest
neurohormon, z którego powstają beta-endorfiny
– pobudzające pracę kory nadnerczy, o działaniu
przeciwbólowym, hamujące depresję i apatię
•
Ważna uwaga praktyczna: niektóre z
neuropeptydów mogą przyczyniać się do
przeobrażania prawidłowych komórek
barwnikowych skóry w komórki czerniaka.
•
Jest to szczególnie istotne u osób bardziej
podatnych: o jasnej karnacji i u osób starszych
Czynniki zewnętrzne a stan skóry
wolne rodniki
•
Pod pojęciem wolnych rodników rozumiemy
niezrównoważone energetycznie cząstki
uszkadzające skórę
•
Promieniowanie słoneczne odgrywa istotną rolę
– wolne rodniki uwalniają się w dużej ilości z
cząsteczek powietrza właśnie w słoneczne dni
•
Więcej agresywnych wolnych rodników powstaje
w środowiskach zanieczyszczonych (tereny
przemysłowe, wielkie miasta)
•
Skóra wyposażona jest w neutralizatory
blokujące wpływ wolnych rodników
•
Skóra staje się podatniejsza na wpływ wolnych
rodników z wiekiem, wskutek stresów i
przebytych chorób
Czynniki spowalniające regenerację
naskórka
•
Bezustanny proces keratynizacji powoduje, że nowe
komórki zastępują stare i uszkodzone i drobne
defekty naskórka znikają po jakimś czasie bez śladu
•
Zwykle trwa to około 28 dni, w wieku późniejszym
proces ulega spowolnieniu
•
Inne czynniki spowalniające regenerację naskórka:
•
Ogólne przemęczenie organizmu
•
Złe odżywianie z niedostateczną ilości substancji
odżywczych
•
Stres
•
Zanieczyszczenie środowiska
•
Zanurzenia hormonalne, głównie hormonów
płciowych
•
Nadmierne zgrubienie warstwy rogowej
Podstawowe zmiany skórne
•
Pod tym pojęciem rozumiemy zmiany
pojawiające się
w początkowym okresie
choroby
, gdy są jeszcze charakterystyczne
•
Należy nie tylko określić rodzaj zmiany
(plamka, grudka, nadżerka...), ale również
ich wzajemne
położenie względem siebie i
rozmieszczenie
wykwitów
•
Wykwity skórne mogą być różnie
umieszczone względem siebie:
obrączkowato, linijnie, w zgrupowaniu
•
Zmiany najczęściej występują tylko
w określonych miejscach ciała
Podstawowe zmiany skórne
•
Plamka
– zmiana
w poziomie skóry
, o
różnym zabarwieniu, mniejsza niż 1 cm.
Wykwit większy określamy mianem
plamy. Kształt może być
zróżnicowany
•
Grudka
– wykwit wyniosły
ponad poziom
skóry
, do wielkości ziarna grochu, o
wzmożonej gęstości (konsystencji),
czasem z przerostem naskórka. Wykwit
większy i bardziej spoisty określa się
mianem
guzek
. Zmiana jeszcze większa
(większa od czereśni) to
guz
Podstawowe zmiany skórne
•
Po stronie lewej plamki i guzki
•
Po stronie prawej duży guz
Podstawowe zmiany skórne
•
Bąbel
pokrzywkowy to wykwit
ponad
powierzchnię skóry
, z istniejącym w tym
miejscu obrzękiem. Zwykle ma charakter
krótkotrwały i jest odczynem alergicznym
(ukąszenia owadów, uczulenie na leki czy
UV)
•
Pęcherzyk
to wykwit
wzniesiony ponad
powierzchnię skóry
z rozdzieleniem
warstwy naskórka i wypełniony płynem
(surowiczym, krwawym...). Jeżeli wielkość
przekracza 0,5 cm, mówimy o
pęcherzu
Podstawowe zmiany skórne
•
Po lewej stronie opryszczka pospolita (pęcherzyk)
•
Po prawej stronie pokrzywka uczuleniowa
Podstawowe
zmiany skórne
Zmiany
pęcherzowe na
skórze stopy
Podstawowe zmiany skórne
•
Krosta
to
wzniesiony nad powierzchnię
skóry
powierzchowny wykwit z treścią
ropną
. Jest wynikiem zakażenia lub zmian w
samym pęcherzyku (na przykład w gruczole
łojowym)
•
Teleangiektazje
– to rozszerzenie
powierzchownych
naczyń krwionośnych
,
pojawiające się samoistnie (o nieznanej
przyczynie) lub w przebiegu innych chorób.
Mogą być też wynikiem działania niektórych
lekarstw.
Podstawowe zmiany skórne
•
Po lewej stronie teleangiektazje
•
Po prawej stronie czyrak wypełniony treścią ropną (znacznie
powiększona krosta)
Wtórne zmiany skórne
•
Są zazwyczaj wynikiem dalszego
przekształcania się zmiany pierwotnej, często
też mogą być efektem nieumiejętnego
obchodzenia się ze zmianą pierwotną
•
Łuska
to cząstki zrogowaciałego naskórka.
Niektóre łuski mogą mieć charakter pierwotny
•
Strup
to przyschnięta
surowica, krew
lub
ropa
. Może być wynikiem urazu lub sączenia
się z głębszej zmiany. Powstają w wielu
chorobach o różnym podłożu
Wtórne zmiany
skórne
•
Zmiany na skórze
tułowia (rybia
łuska)
Wtórne zmiany skórne
•
Nadżerka
to
ubytek
części lub całego
naskórka
•
Owrzodzenie
to
ubytek sięgający w
głębokie warstwy naskórka i
w skórę
właściwą
. Może być wynikiem urazu,
ostrego zakażenia, zastoju krwi żylnej,
rozwoju guzów nowotworowych
•
Przeczos
jest wynikiem zadrapania,
wyskubywania lub pocierania. Ma
linijny
charakter i jest pokryty
strupkami
Wtórne zmiany skórne
•
Na stopie
prawej
typowe
owrzodzenie
ze strupem,
na stopie
lewej
zmiana
znacznie
płytsza
sucha,
gojąca się
Wtórne zmiany skórne
•
Zliszajowacenie
to
pogrubienie skóry
ze
wzmożonym poletkowaniem
•
Zanik
(atrofia) to
scieńczała
pomarszczona
skóra, o bibułkowym charakterze. Może być
efektem naturalnego starzenia się skóry,
oparzeń, uszkodzeń chemicznych lub leczenia
•
Blizna
jest zastąpieniem typowej struktury
skóry przez
tkankę łączną
. Łatwo zazwyczaj
ustalić ich pochodzenie.
Wtórne zmiany skórne
•
Rozległa blizna po głębokim peelingu chemicznym
wykonanym przez niedoświadczonego jeszcze kosmetyka
(po stronie lewej)
•
Wyprzenie – zmiana podobna do zliszajowacenia (po
prawej)
skóra
•
I to na dzisiaj wszystko
•
Dziękuję za uwagę