.

Inclusion Europe i jego 47 stowarzyszeń 
członkowskich z 34 państw walczą ze 
społecznym wykluczaniem oraz dyskryminacją 
osób niepełnosprawnych intelektualnie i ich 
rodzin:



Austria



Belgia



Bułgaria



Chorwacja



Cypr



Czechy



Dania



Estonia



Finlandia



Francja



Grecja



Hiszpania



Holandia



Irlandia



Islandia



Izrael



Litwa



Luksemburg



Łotwa



Macedonia



Mołdawia



Niemcy



Norwegia



Polska



Portugalia



Rosja



Rumunia



Słowacja



Słowenia



Szwajcaria



Szwecja



Węgry



Wielka Brytania



Włochy

Większość niepełnosprawnych intelektualnie 
osób w Europie nie jest w stanie w pełni 
uczestniczyć w normalnym życiu 
społeczeństwa. Doświadczają wykluczenia 
społecznego i dyskryminacji oraz często nie 
mogą cieszyć się prawami i korzyściami 
płynącymi z pełnego obywatelstwa. Niedawne 
badania Inclusion Europe również pokazują, 
że osoby te są często ofiarami ubóstwa, a 
wskaźnik bezrobocia jest wśród nich bardzo 
wysoki, nawet w porównaniu z innymi 
grupami osób niepełnosprawnych.

Unia Europejska i jej Państwa 
Członkowskie nie osiągną więc 
powodzenia w walce z ubóstwem i izolacją 
społeczną w Europie, jeśli ich polityka i 
praktyka nie będą promować aktywnego 
włączania osób niepełnosprawnych 
intelektualnie we wszystkich obszarach 
życia. Równy dostęp do praw i wymiaru 
sprawiedliwości musi stanowić jeden z 
kamieni węgielnych takiej strategii.

Jeden z kluczowych problemów dla osób 
niepełnosprawnych intelektualnie w realizacji 
swoich pełnych praw obywatelskich wiąże się z 
kwestią zdolności do czynności prawnych. 
Przez wiele lat odpowiedzią systemu prawnego 
na problem osób niepełnosprawnych 
intelektualnie było całkowite 
ubezwłasnowolnienie, które odbierało danej 
osobie możliwości podejmowania wiążących 
prawnie decyzji. Zastępczy proces 
podejmowania decyzji przy pomocy 
wyznaczonych opiekunów był – a w wielu 
państwach wciąż jest –regułą, przez co 
pozbawia się dane osoby wszystkich praw 
obywatelskich.

Osobom niepełnosprawnym umysłowo 
przysługują na mocy poszanowania ich 
ludzkiej godności i integralności te same 
prawa człowieka, w stopniu równym prawom 
wszystkich innych osób. Na tej podstawie 
dysponują one prawem do życia, pracy i 
uczestniczenia w społeczeństwie tak, jak 
wszyscy inni. Mają one prawo do 
podejmowania własnych decyzji, co stanowi 
podstawowe prawo człowieka, a dla ich 
dalszego rozwoju niezbędne jest, aby 
otrzymywały zachętę do zajmowania się 
własnymi sprawami i prowadzenia własnego 
życia w najszerszym możliwym zakresie.

Organizacja Inclusion Europe i jej 
stowarzyszenia członkowskie opracowały 
standardy w dziedzinie prawodawstwa 
dotyczącego zastępstwa i pomocy prawnej na 
rzecz niepełnosprawnych intelektualnie osób 
dorosłych. Powinny one służyć jako punkt 
odniesienia dla wszystkich Państw 
Członkowskich UE zamierzających podjąć 
środki prawne na rzecz poprawy sytuacji 
prawnej tychże osób, jako samodzielnych 
obywateli o równych prawach przysługujących 
im jako członkom społeczeństwa. 

cd.
Koncentrujemy się przede wszystkim na 
uświadomieniu potrzeby istnienia 
odpowiednich praw, które służą osiągnięciu 
równowagi pomiędzy prawem osoby 
niepełnosprawnej intelektualnie do tego, aby 
uszanowana została jej niezależność w 
podejmowaniu decyzji, a jednocześnie 
dostępnymi środkami, które w razie potrzeby 
zapewnią jej ochronę prawną.

Inclusion Europe uważa za kluczową kwestię 
potrzebę jasnego zdefiniowania pojęcia 
zdolności do czynności prawnych. W niektórych 
krajach za zdolność do czynności prawnych 
uznaje się zdolność sądową lub „prawo do 
posiadania praw”. Nie może być wątpliwości co 
do tego, że niepełnosprawność intelektualna w 
ramach systemu prawnego któregokolwiek z 
państw członkowskich UE nie może 
usprawiedliwiać odmowy korzystania z równych 
praw człowieka każdego obywatela. W 
kontekście niniejszego Projektu pojęcie 
zdolności do czynności prawnych stosuje się w 
znaczeniu „zdolności do działania” – w oparciu o 
równy status prawny – we własnym imieniu.

Prawo, procedury i praktyka związane ze 
wsparciem i ochroną prawną 
niepełnosprawnych intelektualnie osób 
dorosłych powinny opierać się o 
poszanowanie godności każdej istoty ludzkiej, 
jej praw człowieka i podstawowych wolności. 
Inicjatywy prawodawcze i praktyczne mające 
wpływ na prawa osób niepełnosprawnych 
intelektualnie muszą zawierać jak najszersze 
możliwe konsultacje ze społecznością osób 
niepełnosprawnych intelektualnie i ich 
stowarzyszeniami.

Termin “zdolność do czynności prawnych” wiąże 

się ze zdolnością do realizacji tych praw i 

podejmowania tychże obowiązków poprzez 

własne działania. „Zdolność do czynności 

prawnych” implikuje “osobowość prawną”, 

zdolność do potencjalnego posiadania praw i 

obowiązków. W odróżnieniu od “osobowości 

prawnej”, “zdolność do czynności prawnych” jest 

zdolnością i mocą umożliwiającą uczestniczenie w 

danym przedsięwzięciu lub transakcji, a ogólnie 

tworzenie, utrzymywanie lub rozwiązywanie 

stosunków prawnych, mogącą zależeć od 

spełnienia dodatkowych wymagań, na przykład 

osiągnięcia pełnoletności (18 lat w większości 

systemów prawnych) jako warunku wstępnego 

dla uzyskania zdolności w szeregu okoliczności 

prawnych.

Zarówno „zdolność prawna”, jak i 
„zdolność do czynności prawnych” 
mają istotne znaczenie dla osób 
niepełnosprawnych intelektualnie; 
razem stanowią one podstawy ich 
statusu jako istot ludzkich o równych 
prawach, w tym posiadających prawo 
do samostanowienia.

W ramach systemu wsparcia 
społecznego i prawnego należy 
pomieścić struktury ułatwiające i 
umożliwiające niepełnosprawnym 
intelektualnie osobom dorosłym 
podejmowanie decyzji w swoich 
osobistych i/lub finansowych 
sprawach w jak najszerszym 
zakresie (wspomagane 
podejmowanie decyzji).

Jeśli środek pomocy prawnej 
lub zastępstwa prawnego dla 
niepełnosprawnej 
intelektualnie osoby dorosłej 
jest konieczny, powinien być 
proporcjonalny do 
indywidualnych okoliczności i 
potrzeb konkretnej osoby.

W wielu systemach prawnych środki takie, jak 
prywatne “pełnomocnictwo” promowane są w 
celu uniknięcia postępowania sądowego o 
wsparcie i zastępstwo prawne dla osób z 
trudnościami w podejmowaniu decyzji. Tam, 
gdzie ma to miejsce, system prawny powinien 
zapewnić odpowiednie środki kontroli działań 
podejmowanych przez prywatnych 
pełnomocników zawsze, kiedy dana osoba nie 
jest już w stanie – ze względu na 
niepełnosprawność, chorobę, lub wiek – 
sprawować takiej kontroli osobiście.

cd.
Jednakże należy zauważyć, że prywatne 
“pełnomocnictwo” nie stanowi opcji dla 
większości niepełnosprawnych 
intelektualnie osób dorosłych, które nigdy 
nie były w stanie we właściwy sposób 
ustanowić takiego instrumentu prawnego. 
Dla nich skuteczny system wsparcia 
służący pomocą i zastępstwem prawnym 
ma największe znaczenie.

Równy dostęp do praw i wymiaru 
sprawiedliwości ma podstawowe znaczenie 
dla walki z ubóstwem i izolacją społeczną 
oraz dla wzmacniania demokratycznych 
rządów. Znaczący dostęp do praw i 
sprawiedliwości wymaga, aby wymiar 
sprawiedliwości i administracji brał pod 
uwagę osoby niepełnosprawne. 

cd.
Dostęp do praw i sprawiedliwości jest 
także ściśle połączony z walką z 
ubóstwem, jako że osoby ubogie i z 
marginesu często pozbawione są wyboru, 
szans, dostępu do podstawowych zasobów 
oraz głosu przy podejmowaniu decyzji. 
Brak dostępu do sprawiedliwości 
ogranicza skuteczność walki z ubóstwem i 
efektywność programów rządów 
demokratycznych ograniczając udział w 
nich, ich przejrzystość i wymierność.

W dziedzinie niepełnosprawności 
intelektualnej obserwuje się 
wzrost świadomości i 
historyczne zmiany w kierunku 
równości obywatelstwa i praw. 
Zasada równych szans wiąże się 
z Zasadą Normalizacji 
zdefiniowaną przez takich 
autorów, jak Bank Mikkelsen w 
roku 1954. 

cd.
Zasada Normalizacji dotyczy osoby 
niepełnosprawnej intelektualnie jako 
podmiotu prawa (Zasada Obywatelska), 
któremu należy umożliwić życie w jak 
najbardziej normalnym otoczeniu (Zasada 
Powszechnego Dostępu). Zasada ta wywodzi 
się z ruchów na rzecz praw człowieka i 
równości wszystkich osób. Normalizacja 
prowadzi do zmiany sposobu rozumienia 
działań pomocowych: działania te powinny 
być dostępne dla każdego, a nie jedynie dla 
wybranej grupy osób.

W latach osiemdziesiątych powstał 
Paradygmat Niezależnego Życia (De 
Jong 1979), który broni tezy, że osoby 
niepełnosprawne powinny same 
decydować w kwestii swojego własnego 
życia. Przywołuje się tu pojęcie 
obywatelstwa, osoby jako podmiotu 
prawa. Tekst ten promuje zasadę 
samostanowienia, która preferuje pro-
aktywne, twórcze i wspierające 
nastawienie społeczeństwa zamiast 
nadopiekuńczości.

Dostęp do praw do bardzo szerokie pojęcie. 
Dla osób niepełnosprawnych intelektualnie 
obejmuje on równość dostępu do wszelkich 
usług dostępnych obywatelom, a także dostęp 
do świadczeń i procesów demokracji. Dostęp 
do praw dla osób niepełnosprawnych 
intelektualnie określa się głównie poprzez 
dostępność administracji publicznej jako 
najważniejszej płaszczyzny kontaktu dla 
każdego obywatela.

Dostępność w tym kontekście nie 
ogranicza się jedynie do aspektów 
fizycznych. Swym zakresem obejmuje 
ona także “dostępność intelektualną” 
w sensie zrozumiałości dla każdego, a 
także stosunek pracowników 
administracji w sensie ich otwartości i 
wyrozumiałości dla szczególnych 
potrzeb wszystkich petentów.

Osoby niepełnosprawne intelektualnie 
wymagają szczególnej opieki ze strony ich 
rodzin, społeczności i władz. Konieczne jest 
uruchomienie szeregu środków w celu 
umożliwienia im poznania i zrozumienia swoich 
praw, a także umożliwienia ich egzekucji. 
Znajomość  swoich praw jest często niska, 
zarówno wśród samych niepełnosprawnych jak 
i tych, którzy odpowiadają za opiekę i pomoc 
dla nich. Informacje o prawach należy szeroko 
upowszechniać. Niezbędne jest zwiększenie 
wysiłków na rzecz zapewnienia dostępu 
osobom niepełnosprawnym intelektualnie do 
odpowiedniej pomocy prawnej.

Dostęp do sprawiedliwości, jako pojęcie 
osobne, ale związane z poprzednim, 
gwarantuje każdej osobie dostęp do 
niezależnego i bezstronnego sądu oraz 
szansę na uczciwy i sprawiedliwy proces, 
jeśli stawką jest wolność lub własność 
danej osoby. Ograniczenia w takim 
dostępie mogą być liczne: wysokie koszty 
sądowe, restrykcyjne przepisy sądowe, 
złożone regulacje, nieskuteczne 
mechanizmy egzekucji i korupcja. 

cd.
Dostęp do sprawiedliwości łączy 
się także z niezawisłością 
sędziowską i znajomością prawa. 
Jednakże w powszechnym uznaniu 
znaczący element dostępu do 
sprawiedliwości stanowi 
podstawowy dostęp do usług 
kompetentnego prawnika.

Dostęp do sprawiedliwości jest, w 
istocie, zagadnieniem równości. 
Słabsze strony w społeczeństwie mają 
równe prawo do obrony swoich praw. 
Wśród nich znajdują się osoby 
niepełnosprawne, które nie mają 
możliwości korzystać z prawa po prostu 
dlatego, że nie mają dostępu do 
systemu sprawiedliwości.

Równość nie oznacza identycznego 
traktowania. W celu osiągnięcia 
prawdziwej równości wobec prawa, 
musimy zrozumieć i być wrażliwymi na 
głęboką nierówność społeczną istniejącą 
w stosunku do osób niepełnosprawnych 
intelektualnie oraz dostosować prawo i 
procedury do ich potrzeb. Systemy 
prawne powinny stosować różne 
traktowanie w celu uzyskania równości, 
jako że nie ma większej nierówności niż 
równe traktowanie różnych sytuacji.

Osoby niepełnosprawne intelektualnie mają 
prawo do korzystania ze wszystkich usług 
oferowanych przez Państwo. W celu zapewnienia 
skutecznego dostępu Państwo musi odwołać się 
do ogólnych zasad upowszechnienia 
(mainstreaming), niedyskryminacji i 
powszechnej dostępności. Należy wdrażać normy 
minimum w zakresie dwóch głównych dziedzin: 
jedna to administracja publiczna odpowiadająca 
za wdrażanie i monitorowanie skutecznej 
egzekucji uchwalanego prawa, za otwartość na 
potrzeby obywateli i za reprezentowanie 
Państwa. Druga to sektor sprawiedliwości, 
rozumiany jako władza, w której skład wchodzi 
karny i cywilny system sprawiedliwości.

Dostęp do praw nie jest czymś 
przypisanym do sektora społecznego, 
ale wymaga zapewnienia we wszystkich 
aspektach życia, na przykład edukacji, 
rekreacji lub transporcie. Realizacja 
polityki dostępu do sprawiedliwości i 
praw dla ludzi niepełnosprawnych 
intelektualnie wymaga współpracy z 
różnymi stronami.

cd.
W sposób oczywisty niepełnosprawność 
intelektualna nie jest tematem dla 
specjalistów, ale powinna być traktowana 
jako kwestia dotycząca każdego; na 
przykład każdy minister powinien brać pod 
uwagę kwestie niepełnosprawności przy 
podejmowaniu decyzji. Problemy ludzi 
niepełnosprawnych powinny być zatem 
brane pod uwagę od samego początku 
powstawania wszelkich programów.

Koordynacja usług w ramach administracji 
powinna brać pod uwagę kwestie 
niepełnosprawności. Pomogłoby to 
uprościć procedury i uniknąć podwajania 
formalności i procedur, a także 
ewentualnych sprzeczności i nakładania się 
kompetencji. Należy opracować procedury 
legislacyjne służące koordynacji służb 
społecznych i zdrowia. Należy zapewnić 
synergię zasobów. W efekcie dostęp do 
sprawiedliwości staje się czymś znacznie 
więcej niż poprawą dostępu do sądów lub 
zagwarantowaniem zastępstwa prawnego.

Zakaz dyskryminacji tworzy warunki 
równego traktowania i równych szans. 
Jego celem jest zapobieganie lub 
ograniczanie skutków dyskryminacji, 
które często powodują, że dana osoba 
nie może w pełni uczestniczyć w życiu 
społecznym wspólnoty. Czynniki 
dyskryminacji mogą być pośrednie lub 
bezpośrednie.

Europejski Trybunał Sprawiedliwości 
uznał, że dyskryminacją może skutkować 
stosowanie różnych zasad wobec 
porównywalnych sytuacji, lub stosowanie 
tej samej zasady wobec różnych 
sytuacji.W kontekście dostępu do praw i 
sprawiedliwości często dominuje ten drugi 
wariant: osoby niepełnosprawne 
intelektualnie traktowane są przez 
administrację lub  system sądowy jak 
każdy inny obywatel i często nie otrzymują 
określonej pomocy czy wsparcia, których 
potrzebują.

W celu promocji niedyskryminującego podejścia 

w kwestii dostępu do praw i sprawiedliwości, 

należy przyjąć formalne środki działania ze 

strony administracji i systemu sądowego. 

Do środków tych można by zaliczyć:



Ustanowienie rzecznika praw osób 

niepełnosprawnych na każdym poziomie 

administracji;



Zakaz przejawów zachowań dyskryminujących;



Rozsądne udogodnienia dla osób 

niepełnosprawnych;



Zapewnienie dostępu do wszystkich budynków 

publicznych;



Zapewnienie łatwych do odczytania informacji 

dla osób niepełnosprawnych intelektualnie.

Dostęp dla każdego, niezależnie od 
stopnia niepełnosprawności, do 
wszelkich dóbr i usług powszechnych, 
przy uwzględnieniu specyficznych 
potrzeb ludzi, jest niezwykle ważny dla 
włączenia ich do społeczeństwa. 
Niezbędne jest wsparcie osobiste i 
materialne umożliwiające korzystanie z 
otoczenia, dóbr i usług w możliwie 
najbardziej niezależny sposób.

W celu zapewnienia 
powszechnego dostępu do 
praw i sprawiedliwości należy 
zwrócić szczególną uwagę na 
specyficzne zapotrzebowanie 
na informację i wskazówki 
osób niepełnosprawnych 
intelektualnie.

W wielu przypadkach osoby 
niepełnosprawne intelektualnie nie mają 
dostępu do informacji na tych samych 
zasadach, co inni. Ich często słaba 
umiejętność czytania pozbawia ich dostępu 
do najprostszych informacji, co szkodzi 
równości praw wśród obywateli. Zgodnie z 
zasadą powszechnej dostępności otoczenie, 
procesy, dobra, produkty, usługi, a także 
obiekty, instrumenty i narzędzia powinny 
być zrozumiałe, użyteczne i możliwe do 
zastosowania dla wszystkich osób, przy 
jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa i 
w możliwie najbardziej niezależny sposób. 

cd.
Dlatego należy udostępnić metody 
jasnego, zrozumiałego i dostępnego 
informowania. Dostępność łatwej do 
odczytania informacji umożliwi osobom 
niepełnosprawnym intelektualnie 
zrozumienie dokumentów i informacji, 
które mogą wpływać na ich życie. W ten 
sposób dostęp do praw i sprawiedliwości 
można poprawić poprzez reformę 
administracyjną i uproszczenie wszelkich 
formularzy, które mogą dotyczyć osób 
niepełnosprawnych intelektualnie.

Osobom niepełnosprawnym intelektualnie 
przysługują te same prawa człowieka co 
wszystkim innym. Mają prawo do życia, pracy 
i uczestnictwa w życiu społecznym, 
podejmowania własnych decyzji i kierowania 
własnym życiem w największym możliwym 
stopniu. Szczegółowe rozmowy z krajami 
stowarzyszonymi w Inclusion Europe, a także 
dodatkowe badania zrealizowane w ramach 
niniejszego projektu pokazały, że osoby 
niepełnosprawne intelektualnie mają 
trudności z dostępem do prawa i 
sprawiedliwości we wszystkich państwach 
członkowskich UE i państwach kandydujących.

Partnerzy projektu „Sprawiedliwość, Prawo 
i Integracja dla Osób Niepełnosprawnych 
Intelektualnie“ nakreślili zasady, które 
obejmują najistotniejsze aspekty zdolności 
do czynności prawnych, pomocy prawnej, 
ochrony prawnej i zastępstwa osób 
dorosłych niepełnosprawnych 
intelektualnie. Wierzymy, że prawo powinno 
uznawać prawo osoby dorosłej do autonomii 
i samostanowienia. Zastępstwa prawnego 
nie należy narzucać jedynie dlatego, że 
dana osoba podejmuje decyzję 
niezrozumiałą lub nie do zaakceptowania 
dla innych. 

cd.
Dodatkowo, należy unikać 
ustanawiania środka zastępstwa 
prawnego dla niepełnosprawnej 
intelektualnie osoby dorosłej, jeśli 
tylko osoba ta jest w stanie korzystać 
ze swoich praw przy pomocy 
właściwego doradztwa i pomocy w 
podejmowaniu decyzji. Jeśli środek 
taki jest konieczny, powinien być 
proporcjonalny do okoliczności i 
potrzeb osobistych danej osoby.

Równy dostęp do praw i sprawiedliwości jest 
kluczowy dla obniżenia ubóstwa i izolacji 
społecznej, oraz aby wzmocnić rządy 
demokratyczne. Znaczący dostęp do praw i 
sprawiedliwości wymaga, aby systemy 
sprawiedliwości i administracji wzięły pod 
uwagę osoby nieuprzywilejowane. Kwestia ta 
jest także ściśle powiązana z redukcją 
ubóstwa, jako że osoby ubogie i z marginesu 
często pozbawione są wyboru, szans, 
dostępu do podstawowych zasobów, oraz 
głosu przy podejmowaniu decyzji. Brak 
dostępu do sprawiedliwości ogranicza udział 
w niej, jej przejrzystość i wymierność.

Osoby niepełnosprawne intelektualnie 

mają prawo korzystać ze wszelkich usług 

gwarantowanych przez państwo. W celu 

zapewnienia skutecznego dostępu, rządy 

muszą odnieść się do ogólnych zasad 

upowszechnienia, niedyskryminacji i 

powszechnej dostępności, oraz powinny 

wdrożyć normy minimum w zakresie 

administracji publicznej i dostępu do 

sprawiedliwości. Skuteczną politykę 

dostępu do sprawiedliwości i praw dla 

osób niepełnosprawnych intelektualnie 

należy przyjąć przy współpracy z 

różnymi podmiotami.

Inclusion Europe usilnie wspiera reformy 
administracji służące uproszczeniu procedur i 
procesów administracyjnych. Dodatkowo, na 
każdym poziomie administracji publicznej 
należy udostępnić wsparcie osobiste dla 
wszystkich obywateli mających problemy z 
czytaniem, pisaniem czy rozumieniem. Osoby 
niepełnosprawne intelektualnie powinny 
otrzymywać takie wsparcie w każdej niezbędnej 
sytuacji, nieodpłatnie i bez konieczności 
zgłaszania specjalnego zapotrzebowania lub 
składania podań. Pojedynczy punkt kontaktowy 
mógłby przyczynić się do uproszczenia procedur 
i wykluczenia podwajających się formalności lub 
też ewentualnych sprzeczności.