OGNIWA PROCESU KSZTAŁCENIA

2

Ogniwa procesu kształcenia:

1.Uświadamianie sobie przez uczniów celów i zadań dydaktycznych.

2.Poznawanie nowych faktów.

3.Nabywanie pojęć.

4.Utrwalanie wiadomości.

5.Przechodzenie od teorii do praktyki.

6.Wykonywanie zadań dydaktyczno – wytwórczych.

7.Kontrola i ocena wyników nauczania

3

1. Uświadamianie sobie przez uczniów celów i zadań dydaktycznych

cechy tego etapu kształcenia:

•  celem jest wytworzenie u uczniów pewnej pozytywnej motywacji do 
nauki, która 

może warunkować jej końcowy efekt; 

•  nauczyciel w oparciu o uprzednio skonstruowany plan lub konspekt 
lekcji 

zapoznaje uczniów z ich zadaniami związanymi z celem lekcji 

oraz założonym 

efektem końcowym lub planem;

•  jest to ogniwo wstępne lecz bardzo istotne, gdyż jest odpowiedzialne 
za  odpowiedni sposób myślenia uczniów oraz ukształtowanie w nich 
woli poprzez 

uświadomienie im, czego oraz w jakim celu mają się 

nauczyć;

•  świadomość uczniów (działających pod kierownictwem nauczyciela) 
danej   

trudności teoretycznej lub praktycznej stanowi punkt wyjścia 

dla ich 

samodzielnego formułowania problemów, jakie mają oni 

rozwiązać głównie  poprzez bezpośrednie poznanie;

•  następuje tutaj inicjacja poszukującego toku pracy dydaktycznej co 
posiada 

istotne znaczenie w procesie kształtowania się pozytywnej 

motywacji do nauki 

oraz w wyznaczeniu kierunku dalszej pracy;

•  celem tego etapu pracy jest stworzenie wewnętrznego i 
zewnętrznego ładu:
ład wewnętrzny - nauczyciel stara się poprzez stawiane uczniom 
zadania uświadomić im, czego oraz w jakim celu mają się nauczyć; ład 
wewnętrzny polega na wzbudzeniu motywacji;
ład zewnętrzny - nauczyciela stara się zapewnić spokojny przebieg 
lekcji, co wiązane jest z zaprowadzoną przez niego dyscypliną, 
wykorzystywanymi sposobami zaczynania oraz kończenia zajęć; brak 
tego rodzaju ładu zaburza koncentrację uczniów.

4

Stworzenie odpowiedniej atmosfery na lekcji wymaga:

• wprowadzenia określonych reguł i procedur

• przedstawiania zasad w pozytywnej formie

• tworzenia zasad obowiązujących przy zmianie aktywności

• podkreślania znaczenia zasad

• egzekwowania przestrzegania zasad

• czujności nauczyciela

• odpowiedniego tempa i rytmu pracy

• płynnego przebiegu zajęć

• podzielności uwagi nauczyciela

• trafnej interpretacji zachowań uczniów o charakterze werbalnym i 
niewerbalnym

• wielu strategii i technik sprawdzających czujność i skupienie uczniów na lekcji

Do popełnianych przez nauczycieli błędów na tym etapie kształcenia zalicza 
się:

• brak uświadamiania uczniom celów lekcji

• zbyt łatwe lub zbyt trudne cele wytyczane uczniom

• podawanie jedynie tematu lekcji bez celów szczegółowych

• brak ukazywania przydatności przerabianego materiału w praktyce

W czasie tego etapu kształcenia uczniowie wykazują następujące trudności:

• brak świadomości celów lekcji

• brak motywacji

• niezrozumienie tematu zajęć

• chaos - brak porządku w jego umyśle.

5

2. Poznawanie nowych faktów

Proces ten opiera się zarówno na czynnościach teoretycznych jak i 
praktycznych, które są dostosowane do wieku oraz zdolności uczniów, co 
umożliwia przyswojenie przez nich określonych wiadomości, umiejętności i 
nawyków. 
Spostrzeganie - uczeń patrząc na pewne przedmioty zauważa to, co się 
"rzuca w oczy"; obserwacja - od spostrzegania różni się w ten sposób, iż 
pozwala ona dochodzić do pewnych sądów spostrzeżeniowych 
umożliwiających udzielenie odpowiedzi na pytanie. Obserwacja zazwyczaj 
jest poprzedzana przygotowaniem wszelkich niezbędnych dla 
przeprowadzenia pokazu lub zajęć laboratoryjnych - pomocy naukowych. 
Istnieją następujące sposoby poznania:

• empiryczne sposoby poznania:

 poznanie bezpośrednie (na przykład spostrzeganie, obserwacja lub 
eksperyment)

 poznanie pośrednie (na przykład mapy, strategie, schematy czy 
modele)

 werbalne sposoby poznania:

 słowo mówione (na przykład opowiadanie, pogadanka, opis, wykład, 
dyskusja)

 słowo drukowane (na przykład opowiadanie, opis czy praca z książką)

Do popełnianych na tym etapie kształcenia błędów nauczycieli 
zaliczyć można:
a.zmuszanie uczniów do podawania szybkich wypowiedzi oraz formułowania 
wniosków czy uogólnień
b.odpowiadanie za uczniów, samodzielne formułowanie wniosków (tzw. 
"niecierpliwy nauczyciel")
c.nieodpowiedni dobór obiektów do przeprowadzanej obserwacji oraz 
warunków w jakich ona przebiega

6

Wykazywane na tym etapie trudności uczniów to:

• brak koncentracji na najważniejszych cechach

• problemy wynikające ze słabego wzroku

• problemy związane z używaniem pojęć w ich właściwym znaczeniu

• problemy związane z rozumieniem i przyswajaniem treści typowo 
teoretycznych

• trudności wiążące się z wyciąganiem odpowiednich wniosków

• trudności związane z umiejętnością uchwycenia wszystkich elementów

• brak zainteresowania tematem lekcji.

3. Nabywanie pojęć

Proces ten ma dość złożony charakter - formowanie się określonego pojęcia 
w świadomości uczniów polega na "odkrywaniu" przez nich cech, a więc na 
abstrahowaniu. 

Pojęcie - stanowi podstawową jednostkę organizacyjną procesu myślenia, 
komunikacji międzyludzkiej. Pojęcia są wytworami poznawania otaczającej 
nas rzeczywistości, które posiadają cechy opisujące ją oraz umożliwiające jej 
definiowanie. Odróżnienie danego pojęcia od pozostałych jest możliwe dzięki 
jego cechom istotnym. 

Proces kształtowania się pojęć ogólnych ma następujących przebieg:
a. skojarzenie nazwy z odpowiednim przedmiotem
b. stworzenie przedpojęcia (dzięki znajomości zewnętrznych cech rzeczy lub 
zjawiska)
c. nabywanie pojęcia naukowego

7

Metody nauczania pojęć:

•  metoda dedukcyjna polegająca na przechodzeniu od rzeczy ogólnych 
do  szczegółowych, czyli od danej reguły do przykładu (jest to nauczanie 
bezpośrednie)

•  metoda indukcyjna polegająca na przechodzeniu od rzeczy 
szczegółowych do rzeczy  ogólnych, zatem od danego przykładu do 
reguły.

Błędy popełniane przez nauczycieli na tym etapie kształcenia to:

• brak uwzględniania wszystkich etapów

• podawanie gotowych definicji nie powiązanych z ich analizą

• nieodpowiednia realizacja kolejnych etapów kształtowania się pojęć

• próba zestawiania nieporównywalnych przedmiotów

• zbyt duża liczba pojęć

• źle dobrane przykłady pojęć

• egzekwowanie definicji i pojęć od uczniów nie sprawdzając uprzednio 
rozumienia przez nich 
   ich treści

• wdrażanie uczniów do posługiwania się pojęciami w nowych sytuacjach

Trudności przejawiane przez uczniów to:

• błędne wnioskowanie

• zbyt wiele pojęć

• przekazywanie gotowych pojęć bez uprzedniego ich kształtowania

8

4. Utrwalanie wiadomości

Do warunków skuteczności utrwalania zdobytych przez uczniów 
wiadomości zalicza się:

• występujące u uczniów nastawienie na trwałe zapamiętywanie

• właściwe rozumienie utrwalanego materiału przez uczniów

• zastosowanie odpowiednich technik zapamiętywania

Metody utrwalania wiadomości:

• 

bierne polegające na powtarzaniu i przypominaniu; jest to uczenie 

się pamięciowe ze   

zrozumieniem

• 

aktywne (czynne) polega na systematyzowaniu oraz klasyfikowaniu 

wiadomości, 

kształtowaniu umiejętności i nawyków w toku ćwiczeń i 

samodzielnej pracy.

Utrwalanie materiału powinno polegać w ten sposób, że zaraz po 
wprowadzeniu nowych treści należy je powtarzać w kolejności ich 
uprzedniego podawania; najważniejsze i najtrudniejsze treści należy 
powtarzać w trakcie lekcji powtórzeniowych co wytwarza systematyczną 
wiedzę. 

Istnieją następujące sposoby powtarzania:

• pogadanka, czyli tradycyjne odpytywanie

• praca z tekstem

• uczenie się pamięciowe

• pytanie jednocześnie kilku uczniów oraz konfrontowanie ich odpowiedzi

• stosowanie różnych sposobów uporządkowania określonego materiału.

9

Błędy popełniane przez nauczycieli na tym etapie kształcenia:

•  utrwalanie wiadomości bez ich rozumienia

•  brak postawy u uczniów nastawienia na trwałe zapamiętywanie

•  niestosowanie systematycznej kontroli uzyskiwanych wyników nauczania

•  zapamiętywanie błędnych skojarzeń

•  utrwalanie treści niezrozumiałych dla uczniów

•  pomijanie najistotniejszych faktów i uogólnień

•  utrwalanie wiadomości w sytuacji, gdy uczeń już nie pamięta poprzednio 
przerobionego 
    materiału

•  stosowanie tylko jednej metody utrwalania wiadomości

Trudności przejawiane przez uczniów:

•  problemy związane z zapamiętywaniem wiadomości

•  trudności w zapamiętywaniu nazw, dat lub wzorów

•  problemy z zapamiętywaniem treści, które nie interesują uczniów

•  problemy związane z warunkami zapamiętywania nowych wiadomości

•  mieszanie podobnych do siebie pojęć, które zostały wprowadzone w 
krótkim okresie czasu

10

5. Przechodzenie od teorii do praktyki

Łączenie teorii z praktyką polega na wiązaniu bezpośredniego poznania 
(czyli praktyki) z pośrednim (czyli teorią), oraz na łączeniu nabywanych 
wiadomości z posługiwaniem się nimi w działaniu. Podstawowe pojęcia tego 
etapu stanowi teoria oraz praktyka. 

Teoria to zbiór twierdzeń z danej dziedziny nauki, prawa i zasady, natomiast 
praktyka stanowi najlepszy sprawdzian wiedzy, dzięki niej wiadomości stają 
się głębsze oraz pełniejsze. 

Praktyka pobudza uczniów do aktywności myślowej oraz sprzyja rozwojowi 
ich samodzielności

Do błędów popełnianych przez nauczycieli na tym etapie zalicza się:

•  oddzielanie teorii i praktyki

•  samodzielne wykonywanie ćwiczeń przez nauczyciela

•  nieodpowiednie przygotowanie do lekcji przez nauczyciela

Do trudności uczniów zaliczyć tutaj można:

•  problemy związane z wykorzystaniem wcześniej przyswojonych 
wiadomości do 
   opracowywanego materiału

•  trudności związane z rozwiązywaniem zadań tekstowych

•  trudności związane ze znalezieniem związku pomiędzy wielkością daną i 
szukaną

•  problemy w zastosowywaniu pojęć.

11

6. Wykonywanie zadań dydaktyczno - wytwórczych

Umiejętności to sprawność posługiwania się odpowiednimi regułami w 
trakcie wykonywania określonych zadań. Dzięki systematycznemu 
powtarzaniu, czyli ćwiczeniu, umiejętności są stopniowo przekształcane w 
nawyk, czyli działanie wykonywane przy coraz mniejszym wysiłku i 
świadomości. Dzięki systematycznym ćwiczeniom, umiejętności stopniowo są 
przekształcane w przyzwyczajenie. 

Proces kształtowania się umiejętności i nawyków obejmuje 
następujące etapy:
a. nauczyciel uświadamia uczniom nazwę i znaczenie danej umiejętności
b. uczniowie formułują w oparciu o przypomniane wiadomości jedną lub 
kilka reguł działania
c. nauczyciel pokazuje uczniom wzór danej czynności
d. uczniowie zaczynają wykonywać daną czynność pod stałą kontrolą 
nauczyciela
e. uczniowie wykonują systematyczne, samodzielne ćwiczenia przyswojonej 
umiejętności

Nauczyciele na tym etapie kształcenia popełniają następujące błędy:

•  pomijanie jednego lub więcej etapów kształcenia umiejętności oraz nawyków

•  nieodpowiednia dydaktyczna realizacja etapów kształcenia

•  rezygnacja z kształcenia umiejętności i nawyków

•  pokazywanie uczonej czynności tylko raz

•  niekontrolowanie pierwszych samodzielnych czynności uczniów

•  niewłaściwe rozłożenie ćwiczeń w czasie

•  zadawanie do domu zbyt trudnych ćwiczeń w stosunku do tych realizowanych 
podczas lekcji

•  za szybkie tempo realizacji ćwiczeń

•  jedynie powtarzanie i pomijanie części ćwiczeń

•  brak dostosowania ćwiczeń do wieku, zręczności oraz umiejętności uczniów

12

Trudności uczniów na tym etapie kształcenia:

•  brak motywacji

•  nuda i zniechęcenie

•  niewłaściwe objaśnienie przydatności danej czynności

•  brak adekwatności wykonywanych czynności z tempem uczniów

•  nieodpowiedni sposób wyjaśniania

•  braki uczniów w zakresie poprzedniego materiału

•  zbyt skomplikowane umiejętności

•  brak odpowiedniego wprowadzenia do wykonywania samodzielnej 
pracy.

7. Kontrola i ocena wyników nauczania

Kontrola polega na sprawdzaniu osiągnięć uczniów, a więc czy opanowali 
oraz na w jakim stopniu opanowali oni materiał nauczania (jakich pojęć, 
reguł i umiejętności nabyli). Ocena stanowi konieczny element pracy 
dydaktycznej, polegający na kontrolowaniu stanu wiadomości oraz 
umiejętności uczniów. Oceny mogą występować:

•  w postaci stopni (cyfry)

•  w postaci słownej (pochwała czy ocena opisowa)

•  w postaci graficznej (kwiatki, serduszka)

13

Ocenianie obejmuje czynności nauczyciela według określonych kryteriów, 
które są oparte na systematycznej kontroli pracy uczniów. Wyprowadzane są 
następujące zarzuty wobec stopni:
1.brak głębszego sensu:

• proces oceniania różni się w poszczególnych szkołach oraz u 
poszczególnych 
  nauczycieli

• jeden symbol nie jest w stanie odpowiednio przedstawić 
skomplikowanych 
  pedagogicznych

• często stosuje się przypadkowe oceny

• często oceny są stosowane jako kara lub środek dyscyplinujący, 
zamiast jako 
  miara osiągnięć uczniów

2.pedagogiczna błahość stopni:

• są to tylko symbole

• najbardziej istotne są wyniki nieuchwytne, których nie da się wycenić 
czy 
  ustopniować

• oceny nauczycieli są mniej ważne dla uczniów niż ich własna 
samoocena

• stopnie nie umożliwiają na poprawne przewidzenie późniejszych 
osiągnięć

3.stopnie są niepotrzebne:

• brak skuteczności w motywowaniu do prawdziwych osiągnięć

• opanowanie przez uczniów wszystkich założonych wiadomości 
powoduje, iż nie ma czego 
  różnicować stopniami

• trwałość stosowania stopni wynika ze stosowania przez nauczycieli 
tradycyjnych 
  sposobów działania

14

4. szkodliwość stopni:

• niskie oceny zniechęcają często mało zdolnych uczniów do dalszego 
wysiłku

• powodują u pewnych uczniów ponoszenie nieuniknionych porażek

• często zdarza się, iż rodzice uczniów stosują kary za słabe oceny oraz 
nie stosują 
  odpowiednich nagród za oceny wysokie

• oceny stanowią uniwersalny wzór obowiązujący wszystkich uczniów 
pomimo wielu 
  różnic między nimi występujących

• oceny akcentują wspólne cele dla wszystkich uczniów zniechęcając do
  podejmowania indywidualnych celów

• nagradzają one konformizm karząc twórczą postawę

• zamiast współpracy powodują rywalizację

• nacisk na osiąganie wysokich ocen może prowadzić do oszustw

Rodzaje sprawowanej kontroli:

•  diagnostyczna (sprawdzanie)

•  dydaktyczna (sprawdzenia, czy uczniowie opanowali dany materiał)

•  motywująca

•  prognostyczna

•  wychowawcza (nauka samodzielności oraz samooceny)

15

Metody kontroli:

•  kontrola ustna

•  kontrola pisemna w postaci kartkówek, klasówek czy wypracowań

•  ćwiczenia i działania praktyczne

•  praca z książką

Błędy popełniane przez nauczycieli w trakcie kontroli:

•  subiektywizm ocen

•  wieloaspektowość stopni

•  brak systematyczności w kontrolowaniu

•  niejawność ocen oraz ich uzasadnienia

•  nieodpowiednia atmosfera w trakcie kontroli

•  stosowanie nieodpowiednich metod kontroli

•  brak stosowania ocen lub ich nadmierne stosowanie

•  ocenianie na podstawie ogólnego zachowania uczniów podczas lekcji

Trudności uczniów na tym etapie kształcenia:

•  brak samokontroli u uczniów

•  mechaniczna kontrola niezrozumiana przez uczniów przez co wywierająca 
na nich 
   negatywny stosunek

•  brak umiejętności koncentracji w trakcie podczas kontroli

•  brak umiejętności wypowiadania swoich opinii przez uczniów.