Polska
transformacja
ustrojowa
Krótka analiza drogi Polski do
wolnorynkowej,
liberalnej gospodarki kapitalistycznej
Opracowali:
Adam Grys
Jakub
Łukanowski
Polska
transformacja
ustrojowa
Krótka analiza drogi Polski do
wolnorynkowej,
liberalnej gospodarki kapitalistycznej
Opracowali:
Adam Grys
Jakub
Łukanowski
Czym jest ustrój
gospodarczy?
„Ustrój gospodarczy – stanowią go te reguły prawne, które
przesądzają o tym komu oraz jakie przysługują prawa do
posiadania oraz kto i jakie może bądź musi wykonywać
czynności gospodarcze.”
W obecnym świecie możemy wyróżnić bardzo wiele systemów
gospodarczych. Tak duża różnorodność wynika z indywidualnego
ustanawiania przepisów prawnych w każdym z państw. Możliwe
jest jednak pogrupowanie gospodarek ze względu na przeważające
cechy. Np. ustroje Niemiec, Francji, Australii czy USA możemy
zaliczyć do jednej grupy kapitalistycznych, liberalnych gospodarek
wolnorynkowych, choć analiza każdego z tych systemów wskaże
wiele różnic.
Epoka „realnego
socjalizmu”
Najważniejsze cechy polskiej gospodarki socjalistycznej:
o
centralne podejmowanie decyzji gospodarczych
o
własność państwowa
o
ograniczenie pieniądza do funkcji pasywnych
Powyższe cechy gospodarki centralnie zarządzanej
stanowiły
o jej krótkowzroczności, braku racjonalności w
gospodarowaniu
zasobami i oderwaniu od realiów ekonomicznych.
Główne problemy końca lat
80’
Podstawowe przyczyny początku reform wolnorynkowych:
•
•
rosnące zadłużenie zagraniczne
•
•
brak elastyczności produkcji – chroniczny brak dóbr
•
niska stopa życiowa społeczeństwa
Podane powyżej problemy gospodarcze dotknęły także inne kraje
socjalistyczne. Na podstawie obrad Okrągłego Stołu przeprowadzono
w naszym kraju pierwsze częściowo wolne wybory. Ukształtowany
po nich rząd T. Mazowieckiego przystąpił do budowy planu wyjścia z
głębokiego kryzysu społeczno-gospodarczego.
Hiperinflacja
Inflacja w ujęciu
półrocznym
Źródło: www.stat.gov.pl
Inflacja w ujęciu półrocznym
Źródło: www.stat.gov.pl
Zadłużenie zagraniczne
Źródło: Rocznik Statystyczny GUS 1991
Deficyt budżetowy
Źródło: Rocznik Statystyczny
1994
Jak zbudować kapitalizm?
Podstawowym elementem liberalnego systemu gospodarczego jest
wolny
rynek. Najbardziej istotne elementy mechanizmu rynkowego, które
odróżniają go od gospodarki centralnie planowanej to:
•
ceny regulowane prawem popytu i podaży
•
daje lepsze podstawy do racjonalnej alokacji dóbr
•
przyczynia się do wzrostu odpowiedzialności za jakość i
wydajność pracy/produkcji w przedsiębiorstwach (własność
prywatna)
•
przyczynia się do aktywowania inicjatywy jednostek
•
pieniądz w gosp. rynkowej jest realnym miernikiem wartości
•
otwarcie na wymianę międzynarodową
Plan reform gospodarczych w Polsce przygotował zespół ekspertów,
któremu przewodził Minister Finansów prof. Leszek Balcerowicz.
„Plan Balcerowicza”
mających zmienić oblicze polskiej gospodarki,
przygotowanych w zaledwie 111 dni potocznie przyjęto nazywać
„Planem Balcerowicza”.
Działania rządu dążyły do jak najszybszego zażegnania kryzysu.
Podjęte kroki miły skrajnie neoliberalne podłoże ideologiczne.
W świecie podaje się model transformacji w Polsce jako „
”.
Nadrzędnym celem działań prof. Balcerowicza była restrykcyjna
polityka monetarna i walka z „szalejącą” inflacją.
10 ustaw rządu Tadeusza
Mazowieckiego
1. Ustawa o gospodarce finansowej przedsiębiorstw
państwowych
2. Ustawa o prawie bankowym
3. Ustawa o kredytowaniu
4. Ustawa o podatku od wzrostu wynagrodzeń
5. Ustawa o nowych zasadach opodatkowania
6.
Ustawa o działalności gospodarczej prowadzonej przez inwestorów
zagranicznych
7. Ustawa o prawie dewizowym
8. Ustawa o prawie celnym
9. Ustawa o zatrudnieniu
10. Ustawa o szczególnych warunkach zwalniania pracowników
Zatwierdzony przez Parlament i MFW Pakiet ustaw zaczął
obowiązywać
1 stycznia 1990 roku.
Metoda szokowa a
metoda stopniowa
METODA SZOKOWA
•
całkowita liberalizacja cen
•
preferowanie prywatnych
firm
•
całkowita otwartość
gospodarki
•
wprowadzenie pełnej
wymienialności waluty
•
pełna liberalizacja rynku
pracy
METODA STOPNIOWA
uwalnianie cen etapami
interwencjonizm państwa
osłona socjalna
społeczeństwa
stopniowa liberalizacja
importu
etapowe budowanie
struktur wolnorynkowych
przez regulacje państwa
Poszczególne elementy
reformy ustroju
Pełna reforma polskiej gospodarki wymagała zmiany w
bardzo
wielu dziedzinach. Przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym
elementom
przejścia z centralnie planowanej etatystycznej
gospodarki socjalisty-
cznej do wolnorynkowej liberalnej gospodarki
kapitalistycznej.
CENTRALNE PLANOWANIE
WOLNY RYNEK
ETATYZM
SOCJALIZM
LIBERALIZM
KAPITALIZM
Centralne planowanie a
wolny rynek
Gospodarka zarządzana centralnie charakteryzuje się wysokim
zetatyzowaniem. Rola państwa w produkcji i obrocie towarami
jest ogromna, a obywatel posiada bardzo ograniczone prawo do
gospodarowania zasobami. Ponadto państwowe firmy i
gospodarstwa
rolne wykonują dyrektywy w ramach rozdzielników i limitów oraz
według ustalonego planu.
Gospodarka wolnorynkowa pojawia się w momencie likwidacji
odgórnych regulacji pracy przedsiębiorstw.
W celu powrotu do wolnego rynku w Polsce podjęto następujące
kroki.
Urynkowienie polskiej
gospodarki
Kroki podjęte dla urynkowienia polskiej gospodarki:
Decentralizacja i demonopolizacja – państwowe
monopole były
„spadkiem” po epoce centralnego zarządzania. W sytuacji
opanowania rynku przez jednego dostawcę nie mogła działać
konkurencja i żadne mechanizmy, np. ceny, płace.
Powołano Centralny Urząd Antymonopolowy
Zakazano praktyk monopolistycznych
Ułatwienia i ulgi podatkowe dla nowych
przedsiębiorców
Likwidacja rozdzielników, limitów i planów
gospodarczych dla przedsiębiorstw państwowych
Etatyzm a liberalizm
Etatyzm jest charakterystyczny dla gospodarek centralnie
planowanych. Wyróżnikiem poziomu zetatyzowania ustroju
jest
ilość czynności zastrzeżonych dla państwa i czynności
nakazanych obywatelom.
Liberalizm gospodarczy ogranicza liczbę czynności
gospodarczych nakazanych obywatelom i zmniejsza
monopol
państwa na prowadzenie działalności w różnych działach
gospodarki.
Liberalizacja polskiej
gospodarki
Podstawowymi działaniem podjętym w myśl
programu
Balcerowicza dla liberalizacji gospodarki były:
Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych
Umożliwienie podejmowania własnej działalności
gospodarczej
Zaprzestanie dofinansowywania przedsiębiorstw
państwowych
Otwarcie gospodarki na wymianę międzynarodową,
zniesienie zakazów importowych
Liberalizacja cen (nieliczne ceny urzędowe)
Powrót do kapitalizmu w
Polsce
Czynnikiem decydującym o klasyfikacji ustroju wśród
tych
kapitalistycznych bądź socjalistycznych jest własność
środków
produkcji. Po II Wojnie Światowej wywłaszczono
dotychczasowych
właścicieli i majątki przeszły na rzecz Skarbu Państwa.
Plan Balcerowicza zakładał:
Prywatyzację przedsiębiorstw państwowych
Rozwój sektora prywatnego przedsiębiorstw
Polityka antyinflacyjna
W programie zwalczania inflacji przyjęto, że w Polsce jej głównym
powodem jest nadmiar pieniądza i deficyt budżetowy. W myśl Planu
Balcerowicza zaczęto więc ograniczać wzrost dochodów pracowni-
ków przez regulacje prawne. Ograniczono tym samym popyt na
dobra konsumpcyjne, a w konsekwencji zahamowano wzrost ich cen.
Z drugiej strony w osiągnięciu celu inflacyjnego zastosowano
urealnienie stóp procentowych. Za podłoże stabilnego systemu
rynkowego Balcerowicz przyjął zdecydowaną politykę monetarną.
Wprowadzono pełną wymienialność złotego, zachęcano do lokat
złotowych i ustabilizowano kurs polskiej waluty.
Konsekwencje przejścia do
gospodarki rynkowej
Weryfikacja działań gospodarczych podejmowanych przed
1989
ujawniła wiele istotnych problemów. Realizacja programu
profesora
Balcerowicza doprowadziła do:
Wzrostu bezrobocia w skutek likwidacji „utajonego
bezrobocia”
Obniżenie poziomu życia społeczeństwa
Spadek realnych dochodów obywateli
Spadek poziomu produkcji przemysłowej
Pogorszenie w sferze budżetowej
Pogorszenie osłony socjalnej
Bezrobocie w latach
1989-1995
Źródło: Rocznik Statystyczny
1994
Produkcja przemysłowa
Co osiągnięto dzięki
reformom?
Korzyści przeprowadzenia reform prof. Leszka
Balcerowicza:
Ograniczenie inflacji, powstrzymanie recesji
Rozwój sektora prywatnego, unowocześnienie
gospodarki
Wzrost wydajności pracy
Zmiany w strukturze PKB
Otwarcie na handel z UE i krajami rozwiniętymi
Umocnienie polskiej waluty
Struktura PKB
Handel zagraniczny
Handel zagraniczny
Krytyka działań prof.
Balcerowicza
Główne zarzuty wobec rozwiązań przyjętych w Polsce:
Zbyt szybka pełna liberalizacja handlu zagranicznego
Brak ułatwień w restrukturyzacji przedsiębiorstw
Zbyt szybka prywatyzacja kapitału
Ograniczenie się do problemu inflacji co doprowadziło
m.in. do ogromnego wzrostu bezrobocia
Liberalizacja cen przy regulacji płac wysokim
opodatkowaniem
Szeroko pojęte koszty społeczne: pogorszenie sytuacji
materialnej, likwidacja wielu osłon socjalnych, brak
zaufania do władzy
Zakończenie