Produkt 

Krajowy Brutto 

i dochód 

narodowy

 

 

Wytwarzanie produktów 

jest procesem zużywania: 

•środków produkcji, 
•Siły roboczej, 
•środowiska 

naturalnego. 

 

 

Reprodukcja społeczna

proces 

odtwarzania 

produkcji i 

stosunków 

społecznych 

odbywa się w 

każdej gospodarce

 

 

Niezbędne jest wytwarzanie takich 

produktów, jak:

 

• trwałe środki produkcji w celu 

zastąpienia zużytych maszyn, 

budynków, urządzeń, narzędzi, 

elementów infrastruktury 

ekonomicznej i społecznej oraz 

obrotowe środki produkcji w celu 

zastąpienia zużytych przedmiotów 

pracy, w tym materiałów, surowców, 

półfabrykatów, energii; 

• środki konsumpcji niezbędne do 

odtworzenia zużytej siły roboczej i 

odnowy konsumpcji właścicieli 

środków produkcji.

 

 

 

Reprodukcja prosta

proces produkcji, w którym 

w pełni odnawia się środki 

produkcji (trwałe i 

obrotowe) i w którym ilość 

i kwalifikacje siły roboczej 

są stałe, a ponadto nie ma 

zmian w poziomie techniki i 

strukturze produkcji

 

 

Reprodukcja 

rozszerzona

proces produkcyjny, w 

którym środki produkcji są w 

pełni odnawiane, a ponadto 

ilość ich z okresu na okres 

się zwiększa, a także 

wzrasta ilość siły roboczej w 

stopniu wystarczającym, aby 

uruchomić dodatkowe środki 

produkcji

 

 

Reprodukcja zwężona

proces 

produkcyjny, w 

którym nie są w 

pełni odnawiane 

środki produkcji i 

siła robocza

 

 

Akumulacja

proces gromadzenia 

kapitału, tj. zwiększania 

środków produkcji oraz 

zwiększania ilości 

zatrudnionej siły 

roboczej w gospodarce

 

 

W przypadku 

reprodukcji 

prostej nie ma 

akumulacji, jest 

ona równa zeru.

 

 

 

Reprodukcję 

rozszerzoną 

charakteryzuje 

akumulacja 

dodatnia

 

 

 

Reprodukcję 

zwężoną 

charakteryzuje 

dekumulacja 

polegająca na 

zmniejszaniu ilości 

środków produkcji i 

zatrudnionej siły 

roboczej

 

 

Wzrost akumulacji 

umożliwia 

zwiększenie 

produkcji w 

przyszłości, ale 

powoduje względne 

ograniczenie 

bieżącej konsumpcji 

społeczeństwa

 

 

Wartość globalna

suma wartości ogółu 

dóbr i usług 

materialnych i 

niematerialnych 

wytworzonych w 

gospodarce narodowej 

w ciągu roku

 

 

Wartość globalna obliczana 

jest w jednostkach: 

•pieniężnych, 
•pieniądza krajowego, 
•pieniądza światowego, 
•czasowych 

(roboczogodzinach), 

•rzeczowych

 

 

Produkt globalny

suma wartości 

wszystkich dóbr i 

usług materialnych 

wytworzonych w 

ciągu roku w danej 

gospodarce

 

 

PKB 

wartość rynkowa 

towarów i usług 

finalnych 

wytworzonych w 

gospodarce 

narodowej w ciągu 

roku

 

 

Do PKB nie 

wlicza się 

wartości dóbr 

pośrednich, 

które zużywa się 

w produkcji dóbr 

finalnych

 

 

PKB podzielony

stanowi sumę 

spożycia i 

akumulacji 

brutto

 

 

Spożycie

obejmuje dobra i 

usługi niematerialne 

finansowane z 

dochodów 

osobistych ludności 

oraz z funduszów 

społecznych 

 

 

Akumulacja brutto 

stanowi: 

•inwestycje brutto, tj. 

nowe inwestycje i 
inwestycje restutycyjne 
finansowane z 
funduszu amortyzacji; 

•wartość przyrostu 

środków i zapasów

 

 

PNB

Produkt Krajowy 

Brutto 

uwzględniający saldo 

przepływów 

dochodów z 

własności czynników 

produkcji między 

krajem a zagranicą  

 

 

PNN w cenach 

rynkowych

Różnica między PNB 

a wartością 

amortyzacji 

odzwierciedlającej 

zużycie kapitału 

rzeczowego przy 

tworzeniu tego 

produktu

 

 

Dochód Narodowy

Produkt Narodowy 

Netto pomniejszony 

o wartość podatków 

pośrednich (pdp) 

 

 

PNB>PKB>PNN>D, bo: 

•PNB = PKB + Saldo 

dochodów netto z własności 
za granicą; 

•PKB= PNB – Saldo dochodów 

netto z własności za granicą; 

•PNN = PNB – amortyzacja; 
•D = PNN – podatki pośrednie

 

 

Dochód Narodowy (D)

suma dóbr i usług 

nowo 

wytworzonych w 

danym roku w 

gospodarce 

narodowej

 

 

Dochód Narodowy jest 

mniejszy od PNN o 

sumę podatków 

pośrednich, tj. 

wszelkiego typu 

podatków obrotowych 

łącznie z podatkiem od 

wartości dodanej i 

podatków specjalnych

 

 

Wartość nowo 

wytworzona

wartość globalna 

pomniejszona o 

wszystkie te jej 

wartości, które 

zostały wytworzone 

w okresach 

wcześniejszych

 

 

System SNA (System of National 

Accounts)

polega na traktowaniu 

gospodarki materialnej, 

jak i niematerialnej jako 

tworzących dochód 

narodowy. Każda 

działalność przynosząca 

dochód uznawana jest za 

działalność gospodarczą 

tworzącą dochód 

narodowy

 

 

Według SNA na wartość 

dochodu narodowego 

składa się: 

•nowo wytworzona 

wartość dóbr i 
usług materialnych, 

•wartość usług 

niematerialnych

. 

 

 

Dochód narodowy krajowy wg SNA jest 

analizowany w trzech przekrojach:

 

1. Z punktu widzenia procesu jego tworzenia. 

Podstawą analizy tego procesu jest 

produkcja czysta, czyli wartość dodana 

(value added), i proporcje, w jakich 

poszczególne działy i gałęzie przyczyniły się 

do wytworzenia dochodu narodowego. 

2. Z punktu widzenia podziału dochodu 

narodowego, wskazującego na udział 

poszczególnych grup społecznych w 

dochodzie narodowym liczonym w koszcie 

czynników produkcji. 

3. Z punktu widzenia ostatecznego 

wykorzystania dochodu narodowego, tj. 

proporcji wydatków w danym roku w 

gospodarce narodowej na cele 

konsumpcyjne i na cele inwestycyjne  

 

 

System liczenia 

dochodu 

narodowego SNA 

jest stosowany we 

wszystkich 

krajach o 

rozwiniętej 

gospodarce 

rynkowej.

 

 

 

System MPS

stosowany jest w 

gospodarkach 

centralnie 

planowanych 

(Chiny, Wietnam, 

Korea Płn., Kuba). 

 

 

System MPS oparty jest na klasyfikacji 

gospodarki narodowej na dwie sfery:

 

•produkcyjną, w której 

wytwarzany jest dochód 
narodowy, 

•nieprodukcyjną, która 

wpływa na sferę produkcyjną 
oraz uczestniczy w zużywaniu 
(podziale) dochodu 
narodowego. 

 

 

Do sfery produkcyjnej zalicza się 

następujące działy gospodarki 

narodowej:

 

• przemysł, 

• budownictwo, 

• rolnictwo, 

• leśnictwo, 

• transport, 

• łączność, 

• handel, 

• gospodarkę komunalną, 

• pozostałe gałęzie produkcji 

materialnej (zbiór runa leśnego, zbiór 

odpadów użytkowych, produkcja 

filmów). 

 

 

Sumowanie produkcji 

wszystkich 

przedsiębiorstw sfery 

materialnej daje 

produkcję globalną, a 

sumowanie wartości 

nowo wytworzonych- 

dochód narodowy

 

 

Działalność poza sferą produkcyjną polega na 

świadczeniu usług niematerialnych, 

nastawionych na zaspokojenie potrzeb 

ludności w takich dziedzinach, jak:

 

• oświata i wychowanie, 

• kultura i sztuka, 

• ochrona zdrowia, 

• opieka społeczna, 

• kultura fizyczna, 

• sport, 

• turystyka i wypoczynek, 

• gospodarka mieszkaniowa, 

• nauka, 

• administracja państwowa, 

• wymiar sprawiedliwości, 

• obrona narodowa i bezpieczeństwo publiczne, 

• finanse i ubezpieczenia, 

• organizacje polityczne, związkowe i inne.  

 

 

Najbardziej 

przydatną metodą 

liczenia dochodu 

narodowego jest 

stosowanie 

jednostek 

pieniężnych i cen

 

 

 

Dochód narodowy oblicza 

się w: 

•cenach bieżących, 

ukształtowanych w 
danym roku 
działalności 
gospodarczej kraju, 

•cenach stałych. 

 

 

Ceny bieżące

służą do charakterystyki 

powiązań procesu wytwarzania 

i podziału dochodu 

narodowego w danym roku 

obliczeniowym z systemem 

finansowym państwa, jego 

bieżącą polityką ekonomiczną i 

społeczną, zobowiązaniami 

zewnętrznymi państwa, 

inwestycjami oraz spożyciem

 

 

Ceny stałe

przyjęte dla dłuższego czasu 

ceny takie same, tj. 

porównywalne, niezmienne lub 

umowne, wybrane z jakiegoś 

konkretnego okresu lub 

momentu. Ceny te służą do 

analizy dynamiki i struktury, a 

także do szacowania rozmiarów 

wartości globalnej produktu 

krajowego brutto i dochodu 

narodowego w dłuższych 

przedziałach czasu 

 

 

Podstawową kwestią 

jest posługiwanie się 

taką samą jednostką 

miary, tj. jednakowymi 

cenami, przy 

wyrażaniu wartości 

pieniężnej PKB, PNN i 

dochodu narodowego

 

 

Szybszy wzrost 

wydajności w jednych 

dziedzinach, w stosunku 

do pozostałych, 

powoduje zmianę 

struktury wartości 

globalnej, PKB, a także 

zmianę struktury cen ,a 

w rezultacie też zmianę 

dochodu narodowego

 

 

Trudności obliczeniowe 

wynikają z braku pełnej 

informacji o strukturze 

produkcji i usług oraz z 

konieczności 

szacunkowego ustalania 

cen tych produktów, 

których wcześniej nie 

wytwarzano

 

 

 

Proces tworzenia i 

podziału PKB i 

dochodu narodowego 

przedstawia się za 

pomocą bilansu 

nakładów i wyników 

produkcji zwanego 

bilansem 

strukturalnym

 

 

Część rocznej 

produkcji krajowej 

brutto i- tego działu 

gospodarki narodowej 

przeznacza się na 

zużycie jako środki 

produkcji w rozmaitych 

działach gospodarki

 

 

 

Roczna produkcja 

krajowa brutto i- tego 

działu gospodarki 

trafia do 

poszczególnych 

działów gospodarki w 

formie przepływów 

międzydziałowych 

 

 

Zużyte przez 

poszczególne działy 

części produktu 

społecznego oznaczamy 

przez Ai1, Ai2, …., Ain, 

ogólnie Aij, co wyraża 

ilość produktu i- tego 

działu przydzieloną 

działowi j- temu jako 

środek produkcji

 

 

Reszta produktu 

krajowego brutto 

PKBi, nie 

przydzielona 

poszczególnym 

działom, stanowi 

produkt końcowy i- 

tego działu 

oznaczony przez Di

 

 

 

 

Wielkości bilansu 

strukturalnego 

gospodarki narodowej, a 

więc przepływy i 

produkty końcowe oraz 

produkty społeczne, 

ujmowane są w 

jednostkach pieniężnych  

w skali roku, co 

umożliwia sumowanie 

zarówno wierszy, jak i 

kolumn  

 

 

 

 

Przepływy 

reprodukcyjne

potrzeby 

gospodarki w 

dziedzinie odnowy 

majątku zużytego 

przy wytwarzaniu 

produktu 

krajowego brutto

 

 

Przepływy inwestycyjne

odzwierciedlają ilości 

produktu końcowego 

poszczególnych 

działów, przeznaczone 

na zwiększenie zasobu 

środków produkcji w 

tych działach

 

 

Suma konsumpcji 

produktów końcowych

obrazuje, jaka cześć 

dochodu narodowego 

zużywana jest na 

zaspokojenie potrzeb 

społeczeństwa

 

 

Uproszczony i 

rozwinięty bilans 

nakładów i wyników 

produkcji 

charakteryzuje proces 

tworzenia i podziału 

produktu społecznego 

oraz dochodu 

narodowego

 

 

Zmiany struktury PKB 

mogą być dokonywane 

poprzez kształtowanie:

•przepływów restutycyjnych 

(zwrotnych), 

•przepływów 

inwestycyjnych. 

 

 

Postęp techniczny powoduje m.in.. 

zmiany w:

 

• strukturze wieku majątku produkcyjnego, 

• strukturze konsumowanych produktów 

końcowych, 

• jakości konsumowanych produktów 

końcowych, 

• strukturze zatrudnienia, 

• strukturze bezrobocia

• kwalifikacjach siły roboczej, 

• strukturze stosowanych technologii i 

rzeczowych czynników wytwórczych, 

• strukturze działowo- gałęziowej, 

• strukturze przestrzennej gospodarki 

narodowej.  

 

 

Dokonywanie zmian strukturalnych, 

rozumianych jako zmiany takich 

elementów systemu gospodarczego, jak:

 

• produkcja, 
• inwestycje nowe, 
• inwestycje restutycyjne, 
• zatrudnienie, 
• wydajność, 
• formy własności
wymaga wyboru właściwej 

koncepcji

 

 

Wyróżnia się trzy koncepcje zmian 

strukturalnych:

 

• koncepcję strategii produktowej, 

polegającą na innowacjach 

produktowych i zwiększaniu oferty 

produktów krajowych, zwłaszcza 

całkowicie nowych, 

• koncepcję strategii czynnikowej, 

polegającą na innowacjach 

technologicznych zmieniających 

wolumen i strukturę zużycia czynników 

wytwórczych na jednostkę produktu, 

• koncepcję strategii podmiotowej, 

polegającą na zmianie liczby i struktury 

podmiotów gospodarczych, 

przedsiębiorstw, zakładów, jednostek 

usługowych, stopnia ich koncentracji 

gałęziowo- branżowej i przestrzennej

 

 

Wytwarzanie i 

podział dochodu 

narodowego są 

procesami 

ciągłymi

 

 

 

Wyróżnia się trzy rodzaje podziału 

dochodu narodowego, który 

dokonuje się poprzez tworzenie i 

podział dochodów pieniężnych, a 

mianowicie:

 

•podział pierwotny, 
•podział wtórny, 
•podział ostateczny. 

 

 

Pierwotny podział dochodu 

narodowego

 

dokonuje się w miejscach 

jego wytwarzania. Polega 

on na podziale nowo 

wytworzonej wartości 

między pracowników 

przedsiębiorstwa w postaci 

wynagrodzeń i na 

akumulację finansową 

przedsiębiorstwa

 

 

Akumulacja finansowa 

przedsiębiorstwa

 

stanowi źródło 

zysków jego 

właścicieli. 

 

 

Podział pierwotny dochodu 

narodowego jest wynikiem 

ścierania się dwóch tendencji: 

• dążenia pracowników najemnych 

do wzrostu wynagrodzeń, co 

powoduje zwiększanie się kosztów 

działalności przedsiębiorców, 

• dążenia przedsiębiorców do 

osiągania możliwie największych 

zysków, co motywuje ich do 

ścisłego kontrolowania poziomu i 

dynamiki wynagrodzeń 

pracowników najemnych i 

przeciwstawiania się ich wzrostowi

 

 

Realna wartość siły roboczej 

(siła nabywcza wynagrodzeń 

pracowników najemnych)

w perspektywie historycznej 

wykazuje tendencję do wzrostu. Jest 

to wynik rozwoju sił wytwórczych 

oraz wzrostu produktu krajowego 

brutto i dochodu narodowego w 

przeliczeniu na 1 mieszkańca w 

większości gospodarek narodowych, 

jak również wynik zorganizowanej 

walki pracowników najemnych o 

poprawę swego bytu 

 

 

Przedsiębiorcy, dążąc do 

osiągania możliwie 

największych zysków, nie 

godzą się, aby obniżyły 

się one poniżej 

niezbędnego poziomu i z 

tego powodu 

przeciwstawiają się 

wzrostowi płac 

pracowników najemnych  

   

 

 

Dochód przedsiębiorcy 

musi zapewnić:

•środki pieniężne niezbędne 

do rozwoju i modernizacji 
przedsiębiorstwa, 

•środki utrzymania dla 

przedsiębiorcy i jego 
rodziny, 

•środki na opłacenie 

podatków i ubezpieczeń

 

 

Wtórny podział

polega na tym, iż 

dochody pierwotne 

pracowników i 

przedsiębiorstw 

podlegają, za 

pośrednictwem rynku i 

budżetu państwa, 

dalszemu podziałowi- 

który nazywa się 

podziałem wtórnym 

dochodu narodowego 

 

 

Wtórny podział 

dochodu 

narodowego 

związany jest z 

koniecznością 

finansowania zadań 

gospodarczych i 

społecznych 

państwa

 

 

Zasadniczymi dziedzinami 

wydatków państwa są:

 

• administracja państwowa, wymiar 

sprawiedliwości i ochrona porządku 
publicznego, 

• obrona narodowa, 
• obciążenia z tytułu kredytów 

zagranicznych, 

• publiczna i powszechna nauka, 

edukacja i kultura, 

• publiczna ochrona zdrowia i opieka 

społeczna, 

• dotacje do innych rodzajów działalności

 

 

Ostateczny podział 

dochodu narodowego 

wyraża proces jego 

rozdziału na dwie części:

 

•na konsumpcję, 
•na akumulację. 

 

 

Ostateczny 

podział dochodu 

narodowego 

polega na 

konkretnym jego 

zużytkowaniu

 

 

Część przeznaczana na 

konsumpcję materializuje 

się w:  

• konsumpcji indywidualnej dóbr i 

usług wszystkich zatrudnionych 
i właścicieli przedsiębiorstw, 

• konsumpcji zbiorowej dóbr i 

usług zużywanej przez 
administrację państwową, 
sektor obronny i instytucje 
publiczne świadczące usługi 
nieodpłatnie. 

 

 

Część akumulowana dochodu 

narodowego zużywana jest na:

  

• inwestycje powiększające zdolność 

wytwórczą gospodarki, 

• inwestycje w sferze usług 

nieprodukcyjnych, 

• przyrost środków obrotowych w 

gospodarce, obejmujący wyposażenie 
nowych przedsiębiorstw w surowce, 
materiały, półfabrykaty, energię, 

• przyrost zapasów i rezerw w 

gospodarce, 

• obsługę ujemnego bilansu płatniczego.  

 

 

Dzięki akumulacji następuje 

przyrost:  

•majątku narodowego, 
•zdolności wytwórczych, 
•produktu krajowego 

brutto, 

•dochodu narodowego.  

 

 

Dzięki akumulacji w 

gospodarce: 

• rosną rozmiary funkcjonującego 

kapitału, 

• dokonuje się postęp techniczny, 
• następuje zmiana poziomu i 

struktury produkcji społecznej, 

• dokonuje się podziału dochodu 

narodowego na konsumpcję i 
akumulację w następnych 
okresach.