Slajd 1

Marek Okólski

Reprodukcja ludności w

ponowoczesnym

społeczeństwie

notatki

do wykładów

[zajęcia 1 i 2]

Literatura do zajęć 1 i 2

(szczegóły – zobacz sylabus)

• Okólski, Demografia, części: 3.1, 4.4-4.10, 5.2,

5.3, 5.5

• Okólski, Demografia zmiany społecznej:

Wprowadzenie, część 1.2

Idea teorii ludności Malthusa

czas w latach

żywność, ludność

żywność

liczba ludności

początek nasilającego się nieuchronnie
niedoboru żywności

rozbieżność w tempie wzrostu ludności i pożywienia

Urodzenia

Zgony

natężenie
urodzeń,
zgonów i
przyrostu
naturalnego

Czas (modernizacja)

I faza

III faza

II faza

II a

subfaza

eksplozji

II b

subfaza
implozji

II a

subfaza

eksplozji

II b

subfaza
implozji

przejście

demograficzne

przejście

demograficzne

Przyrost

naturalny

liczba ludności

typ progresywny

struktury wg

wieku

typ stacjonarny

struktury wg

wieku

Przejście demograficzne – fundamentalna zmiana ludnościowa

związana z modernizacją

Zmiana płodności w związku z modernizacją

II faza: era chorób zakaźnych i pasożytniczych

I faza: era plag

Wiek (x)

100

100.000

Liczby dożywających wieku x [l(x)]

III faza: era chorób zwyrodnieniowych

IV faza: era chorób związanych z wiekiem podeszłym

Przejście epidemiologiczne – zmiana umieralności w związku z

modernizacją

ró

Społeczeństwo

tradycyjne

Wieś-miasto

Miasto-miasto / wewnątrzmiejskie

Cyrkulacje

Zagraniczne

Kolonizacja „nowych”
terenów wewnątrz
kraju

czas

Społeczeństwo we

wczesnej fazie

transformacji

Społeczeństwo w

późnej fazie

transformacji

Społeczeństwo

zaawansowane

Społeczeństwo

przyszłości (super-

zaawansowane)

Fazy rozwojowe

Zmiany w mobilności przestrzennej w trakcie modernizacji

Globalizacja jako przesłanka zmian ludnościowych

• DEFINICJE

• RÓŻNE WYMIARY GLOBALIZACJI

– ekonomiczna
– ekologiczna
– polityczna
– kulturowa/cywilizacyjna

• RÓŻNE KONCEPCJE GLOBALIZACJI (np. gospodarki)

– internacjonalizacja
– „właściwa” globalizacja
– imperializm amerykański? [H. Kissinger:

„GLOBALIZACJA TO JEDYNIE

INNA NAZWA DOMINACJI USA”

]

Kontekst globalny współczesnych procesów

ludnościowych

Globalizacja jako proces rozpoczęty w 2. połowie XIX

w.  3 fazy:

– do 1915
– 1945-1973
– 1973+

 główne aspekty:

• Aspekt transportowo-komunikacyjny
• Aspekt organizacyjny (firma)
• Aspekt instytucjonalny (państwo, organizacje,

porozumienia)

• Aspekt handlowy (wolumen wymiany)

Ponowoczesność a zmiana

demograficzna

• Ponowoczesność – w jakim znaczeniu?

• Trzy obszary procesów społecznych i ich

wpływ na postawy i zachowania trzech
rodzajów jednostek organizacji społecznej

Sens ponowoczesności

 „doskonalenie moralne” z perspektywy jednostki
 bunt związany z utratą „kierunku”
 zwątpienie w „charyzmę rozumu” (Bauman: „gromadzenie wiedzy

nie tylko nie uszczupla, ale rozszerza obszar ignorancji”)

 indywidualizacja (Hoffmann-Nowotny: „społeczeństwo autystyczne”)
 post-materializm (Inglehart: sceptycyzm wobec technologii, krytyka

ostentacyjnej konsumpcji)

• Krytyczne wątpienie
• Nieodłączność ładu i nieładu  ciągła

dekonstrukcja rzeczywistości społecznej

• Porzucenie przeznaczenia na rzecz wyboru

(choć dokonywanego w warunkach

niezależnych od woli jednostek)

Drugie przejście demograficzne

(kontekst społeczny – schemat D. van de Kaa)

SCHEMAT WYJAŚNIAJĄCY

DRUGIE PRZEJŚCIE DEMOGRAFICZNE

Jednostki społeczne

Wymiary lub

procesy społeczne

Grupy wtórne

Grupy pierwotne

(para/rodzina)

Pojedyńcze osoby

STRUKTURA

Modernizacja, rozwój
społeczeństwa post

industrialnego i państwa

opiekuńczego

WZROST:

standardu życia

bezpieczeństwa

społecznego

złożoności

strukturalnej i

podziału funkcji

ruchliwości

wykształcenia

uczestnictwa kobiet

ozwój warstw średnich

edukcja roli ochronnej

grup wtórnych

Wzrost wzajemnych

uzależnień

padek znaczenia

funkcjonalnego grup

politycznych i religijnych

Wzrost kosztu

“utraconych możliwości”

z powodu małżeństwa i

macierzyństwa

Wzrost niezależności

partnerów, wolność

wyboru

Coraz trudniejsze

godzenie ról społecznych i

rodzicielskich

Decydujący wpływ

jednostk

owych zdolności,

ambicji i umiejętności na

pozycję i dochód

Wielostronność wymagań

trudnych do pogodzenia

onieczność elastyczności

zęściowa integracja

Wczesna niezależność

Zindywidualizowane

bezpieczeństwo

KULTURA

“Cicha rewolucja”

WZROST:

demokr

acji

równości

wolności osobistych

pluralizmu wartości

uniwersalizmu

indywidualizmu

świeckości

potrzeb wyższego

rzędu

padek dominacji grup

normotwórczych

edukcja spójności tych

grup

Wzrost afiliacji

“poprzecznych”

asilona rywalizacja płci

Nasilona r

ywalizacja

generacji

miana układu sił między

płciami

Zanik mocnych zasad

kierunkowych

Konieczność tworzenia

własnych norm

Mniej klarowne i pewne

zasady rodzicielskie

Ograniczenie swobody

wyboru przez partnerstwo

dzieci

rudność pogodzenia

karier

N iechęć wobec

długotrwałych związków

kcent na samorealizację

rudność zdefiniowania

własnej tożsamości

zukanie własnego stylu

ariera kobiety bardziej

niezależna

Konflikt ról w różnych

sferach życia

TECHNOLOGIA

“Druga rewolucja

antykoncepcyjna” oraz

powszechny TV przekaz

informacji

POPRAWA:

transportu

łączności

opieki zdrowotnej

technik medycznych

środków i technik
antykoncepcyjnych

Szybki przepływ

informacji

Redukcja kosztów

ostęp do usług w ramach

ubezpieczenia

zdrowotnego

Równy dostęp dla

ws zystkich grup

Lepsze informacje o

możliwościach

zawodowych, itp.

Ekspansja wiedzy

zansa na “doskonałą”

regulację urodzeń

Bezdzietność jako

akceptowana opcja

Rodzicielstwo jako

świadomy wybór

ntykoncepcja może być

decyzją jednostki

Większa swoboda

seksualna

“Błędy” można naprawić

aborcją

W yższy poziom

odpowiedzialności

jednostkowej

Drugie przejście

demograficzne

Radykalne odstępstwa od

prawidłowości przejścia
demograficznego na Zachodzie

• Wydłużenie życia, a nawet przyśpieszenie

tempa tego procesu

• Wzmożona imigracja i zmiana salda

migracji

• Gwałtowny spadek płodności

Drugie przejście

demograficzne

Główny przejaw: trwały spadek TFR poniżej

2,1

1,5

2,5

3,5

4,5

5,5

1855 1865 1875 1885 1895 1905 1915 1925 1935 1945 1955 1965 1975 1985 1995

Francja

Finlandia

Holandia

Norwegia

Drugie przejście

demograficzne

Koncepcja „2. PD”

Wersja pierwotna R. Lesthaeghe i D. van

de Kaa (1986)

Powrót do koncepcji równowagi (2002)

Przejście demograficzne a „2. PD”

Drugie przejście

demograficzne

czas

współczynnik urodzeń (BR)
współczynnik zgonów (DR)

współczynnik migracji zagranicznych netto (NMR)

stopa wzrostu ludności (PGR)

drugie przejście

demograficzne

przejście demograficzne

natężenie zjaw isk

ludnościow ych

Drugie przejście demograficzne

Czy upadek rodziny?

• Nowe formy rodziny

• Nietrwałość rodziny

• Rodzina niepełna

• Zmiana rodziny – brakujące ogniwo w teorii

przejścia demograficznego?

Drugie przejście

demograficzne

Ponowoczesność a reprodukcja ludności

Rewolucja antykoncepcyjna a

rewolucja seksualna

Dywersyfikacja i metamorfozy życia

partnersko-rodzinnego

Zmiany rozrodczości: urodzenia

pozamałżeńskie, bezdzietność

Drugie przejście

demograficzne

0,00

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

0,30

0,35

mężatki

kobiety stanu wolnego
pozostające w
związkach partnerskich

kobiety ogółem

kobiety stanu wolnego
(bez partnera)

Drugie przejście

demograficzne

0,5

1,5

2,5

21-24

25-59

30-34

35-39

40-44

wiek

śr

lic

kobiety stanu wolnego,
pozostające w
związkach parnterskich

kobiety stanu wolnego (brak
trwałego związku lub

samotność)

mężatki

w 1994 r.
w 1986 r.

(54%)

(69%)

(20%)

(10%)

(21%)

(26%)

Drugie przejście

demograficzne

Cztery komplementarne hipotezy

• Aries: altruizm  egoizm

• Heinz i Obracht: asymetria  symetria

• Leridon: doskonała kontrola urodzeń

• Davis: komercjalizacja rodziny

Drugie przejście

demograficzne

Skutki 2. PD

• Wydłużanie trwania i wzrost potencjału

„społecznego niedostosowania”

• Przyśpieszone starzenie się populacji
• Scenariusze rozwoju stosunków

ludnościowych na Zachodzie

• „Zderzenie cywilizacji”?

Document Outline