Psychologiczno-

pedagogiczne aspekty 

adaptacji dziecka do 

warunków szkolnych.

Problem przekroczenia 

,,progu szkolnego” 

rozpatruje się w kategoriach 

dojrzałości szkolnej, 

rozumianej jako osiągnięcie 

takiego poziomu 

rozwoju funkcji  

psychofizycznych, który 

umożliwia sprawne 

funkcjonowanie dziecka w szkole.

Wybrane podstawy prawne 
obniżenia wieku edukacji dzieci 
w szkole:

~ Ustawa z dnia 7 września 1991 r. 
o systemie oświaty  (t.j. Dz. U. z 
2004 r., Nr 256 poz. 2572  z późń. 
zm.)
~ Ustawa z dnia 19 marca 2009 r. 
o zmianie ustawy o systemie 
oświaty (Dz. U. z 2009 r., Nr 56, 
poz.458)
~ Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 
Karta Nauczyciela  (t.j. Dz. U. z 
2006 r., Nr 97, poz. 674 z późn. 
zm.)

1 wrzesień 2013 rok

~ wszystkie dzieci 

pięcioletnie obowiązkowo  

rozpoczynają edukację 

przedszkolną

~ wszystkie dzieci 

sześcioletnie obowiązkowo 

rozpoczynają naukę w 

klasie pierwszej szkoły 

podstawowej

Najogólniej dojrzałością szkolną 
określa się poziom rozwoju 
fizycznego, społecznego i 
psychicznego dziecka ,który:

~ jest niezbędny do podjęcia przez nie 
różnorodnych obowiązków, jakie niesie 
ze sobą życie szkolne
~ czyni je wrażliwym na systematyczne 
nauczanie i wychowanie w klasie 
pierwszej szkoły podstawowej
~ stanowi element równowagi pomiędzy 
wymaganiami szkoły , a możliwościami 
rozwojowymi dziecka

Według B. Wilgockiej – Okoń ,, 
dojrzałość szkolna to taki stopień 
rozwoju fizycznego i  psychicznego, 
które czyni dziecko podatnym i 
wrażliwym na oddziaływanie szkoły i 
umożliwia naukę w klasie pierwszej”. 

Stefan Szuman określając 

dojrzałość szkolną również zwraca 
uwagę na to, że
 powodzenie w nauce wiąże się z 
wrażliwością i podatnością dziecka na
 naukę, gdzie:
wrażliwość to stopień zainteresowania 
dziecka nauką szkolną
podatność to możność zrozumienia 
tego, co się dziecku pokazuje, jak też 
umiejętność podporządkowania się 
wychowawczym wymaganiom szkoły i 
godnego współżycia z kolegami.

Zdaniem wielu psychologów 
określając stopień dojrzałości 
szkolnej należy brać pod uwagę 
trzy aspekty:

~ rozwój fizyczny

~ rozwój umysłowy

~ rozwój emocjonalno – 

społeczny

Uczeń dojrzały fizycznie to 
dziecko, które:

•jest zdrowe ,silne,  dobrze zbudowane i ogólnie 
sprawne ruchowo

• potrafi przez chwilę stać na jednej nodze, skacze na 
jednej nodze, przeskakuje przez przeszkody 

•sprawnie i szybko biega , przy czym ruchy rąk i nóg 
są zharmonizowane

• posiada niezaburzoną sprawność manualną i 
grafomotoryczną oraz koordynację wzrokowo – 
ruchową

•charakteryzuje się poprawnym funkcjonowaniem 
organów zmysłowych

•jest wytrzymałe, zdolne do większych wysiłków

•Jest dobrze odżywione, odporne na choroby i 
zmęczenie

•ma zapewnioną  odpowiednią ilość snu  co sprawia, 
że mniej męczy się czynnościami związanymi z 
pisaniem , rysowaniem, czy wycinaniem.

Przez dojrzałość umysłową 

rozumie się taki poziom 

rozwoju funkcji poznawczych, 

który umożliwią dziecku 

osiąganie dobrych wyników w 

nauce, czyli sprostanie 

wymaganiom edukacyjnym 

klasy pierwszej.

Uczeń dojrzały umysłowo to dziecko, 
które posiada:

~ pewien zasób wiedzy o świecie, o życiu przyrody i ludzi
~ orientację w najbliższym otoczeniu oraz środowisku, w którym żyje
~ umiejętność  opowiedzenia o swojej rodzinie, o psie lub kocie, o 
ulubionych zabawkach, bądź obejrzanym filmie
~ pewien zasób doświadczeń i wyobrażeń, będących podstawą do 
rozwoju pojęć 
~ umiejętność dostrzegania i różnicowania spostrzeżeń
~ zdolność skupienia uwagi na zadaniu ( odchodzenia od uwagi 
krótkotrwałej i mimowolnej do uwagi długotrwałej i dowolnej )
~ potrzebę doprowadzania rozpoczętej pracy do końca z uwagi na 
zainteresowanie wynikiem końcowym
~ zdolność do zapamiętywania i odtwarzania materiału ze 
zrozumieniem i na polecenie nauczyciela
~ prawidłowy rozwój mowy zarówno pod względem artykulacji 
dźwięków jak i zasobu pojęć i słów
~ zdolność do wnioskowania
~ potrzebę aktywności poznawczej - chce się uczyć, zdobywać 
wiedzę, poznawać nowe zjawiska, interesuje się czytaniem i pisaniem

O poziomie umysłowym 

mogą świadczyć również 

rysunki dziecka. Rysunki 

dzieci dojrzałych są bogate w 

treść, kolory, zawierają duża 

szczegółów, są prawidłowo 

rozmieszczone na kartce.

Przy odwzorowywaniu 

zachowany jest właściwy 

kierunek od lewej do prawej 

krawędzi kartki i z góry na 

dół. 

Uczeń dojrzały emocjonalno – społecznie to dziecko, które:

•jest w znacznym stopniu samodzielne

•łatwo i chętnie nawiązuje kontakty zarówno z nauczycielami jak 
i rówieśnikami

•dobrze czuje się w nowym środowisku szkolnym

•posiada umiejętność współdziałania i współpracy w grupie, z 
chęcią podejmuje zadania na rzecz innych

•potrafi podporządkować się niezbędnym wymaganiom 
dyscypliny

•jest obowiązkowe , wytrwałe i wrażliwe na opinię nauczyciela

•cieszy się z osiągnięć całej grupy

•jest odpowiedzialne za podjęte zadania , np. rolę dyżurnego

•rozpoczętą  pracę stara się doprowadzić do końca, pomimo 
zmęczenia

•posiada równowagę psychiczną, czyli siła i jakość jego reakcji są 
adekwatne do działającego bodźca / sytuacji

•reaguje prawidłowo na pozytywne bądź negatywne uwagi 
dotyczące zachowania i postępów w nauce 

•dobrze znosi niepowodzenia i frustrację

•jest zdolne do przeżywania pozytywnych emocji (solidarności , 
życzliwości i przyjaźni)

O niedojrzałości emocjonalno – 
społecznej ucznia mogą świadczyć między 
innymi następujące objawy:

•wybuchowość

•drażliwość 

•agresywność fizyczna / słowna

•płaczliwość z byle powodu

•psychosomatyka -  bóle głowy, 
brzucha, bezsenność, wymioty, 
biegunka bez istotnej przyczyny 
organicznej

Rodzice nie powinni utwierdzać 

się  w przekonaniu, iż  wystarczy 

umiejętność czytania, liczenia , 

pisania, by mieć sukcesy w szkole. 

Na powodzenie szkolne wpływa 

wiele czynników, wzajemnie ze 

sobą powiązanych. Zatem dziecko 

przekraczające próg szkolny , 

powinno posiadać zespół 

umiejętności przydatnych w 

szkole , określanych mianem 

dojrzałości szkolnej.

Ideałem byłaby harmonia i równy rozwój 

wyżej wymienionych sfer rozwojowych. 

Zwykle jednak pomiędzy 

poszczególnymi sferami rozwoju 

dziecka mogą być mniejsze lub większe 

różnice.

Nie oznacza to , że uczeń mający 

niewielkie braki np. w rozwoju 

społecznym czy dojrzałości 

emocjonalnej nie będzie w stanie 

przystosować się do warunków 

szkolnych. Przy odpowiedniej opiece 

środowiska, kiedy rodzice zdają sobie 

sprawę z braków dziecka i pracują nad 

ich likwidacją oraz przy własnej pracy i 

aktywności dziecka , te niedobory mogą 

być szybko wyrównane.

Dzieci o niskiej gotowości szkolnej, 
wymagające szczególnego zainteresowania 
ze strony rodziców i nauczycieli jak również 
pomocy specjalistycznej to dzieci, które:

•niechętnie włączają się do ruchowych zabaw 
zespołowych, są smutne, milczące

•mają mało płynne ruchy, nieskoordynowane, 
kanciaste, nie nadążają za innymi dziećmi w bieganiu

•czynności codzienne wykonują powoli i niezręcznie, 
mają:
    - nadmierne napięcie mięśniowe – zbyt silny nacisk 
ołówka, kredki
    - zbyt grube linie rysunku – stąd częste 
przedziurawienia kartki
    - ruchy ręki gwałtowne, mało płynne
    - za małe napięcie mięśniowe – linie rysunku nikłe, 
brak siły do wycinania 
      nożyczkami
    - słabą chwytność – wypuszczają przedmioty z rąk

•wykazują się słabą spostrzegawczością – nie 
dostrzegają podobieństw i różnic, nie różnicują figur 
geometrycznych, nie układają obrazka z części

•nie potrafią wyjaśnić znaczenia słów, nie rozumieją 
poleceń  

•ubogo opisują oglądaną ilustrację  - dostrzegają 
małą liczbę szczegółów

• mają trudności w uczeniu się na pamięć wierszy 
lub piosenek

•posiadają mały zasób słów – odpowiadają 
pojedynczymi słowami, nie potrafią mówić zdaniami

•mają wadę wymowy – jąkanie, seplenienie, 
nieprawidłowa artykulacja

•nie rozumieją historyjek obrazkowych, mają 
trudności w rozwiązywaniu zagadek, prostych 
rebusów

•nie dokonują syntezy głoskowej prostych słów

•nie wyodrębniają słów w zdaniu 

Podstawa prawna:

Rozporządzenie MEN z dnia 

17 listopada 2010 r. w 

sprawie zasad udzielania i 

organizacji pomocy 

psychologiczno – 

pedagogicznej 

w publicznych 

przedszkolach, szkołach i 

placówkach.

§ 18. 1 „ Nauczyciele, wychowawcy 
grup wychowawczych oraz 
specjaliści w przedszkolu, szkole i 
placówce prowadzą działania 
pedagogiczne mające na celu:
1)rozpoznawanie indywidualnych 
potrzeb rozwojowych i edukacyjnych 
oraz możliwości psychofizycznych 
uczniów, w tym uczniów szczególnie 
uzdolnionych oraz zaplanowanie 
sposobu ich zaspokajania, w tym: 
    a)w przedszkolu – obserwację 
pedagogiczną zakończoną 
analizą i oceną gotowości 
dziecka do podjęcia nauki w 
szkole (diagnoza 
przedszkolna)”. 

W procesie adaptacji ucznia do 

szkoły ważna rolę odgrywa 

nauczyciel – wychowawca. Dziecko 

rozpoczynające naukę w klasie 

pierwszej adoptuje się do szkoły 

szybko, chodzi do niej chętnie i lubi 

się uczyć, o ile napotyka ze strony 

nauczyciela atmosferę życzliwości i 

troski.

Dla pierwszoklasistów sprawą ważną 

jest osobowość nauczyciela, gdyż 

jest on autorytetem i powiernikiem 

dziecka.

Nauczyciel musi ściśle 

współpracować z rodzicami i 

opiekunami. 

Gdy podjęte działania nie przynoszą 
zadowalających efektów wskazany jest 
kontakt z poradnią celem wskazania 
możliwych form pomocy dziecku, 
rodzicom i nauczycielom: 

•zajęcia korekcyjno – 

kompensacyjne

•logoterapia

•psychoterapia

• konsultacje

•porady

•szkolenia

•warsztaty psychoedukacyjne 

Dziecko dojrzałe do nauki 

szkolnej to takie, które potrafi 

sprostać wymaganiom stawianym 

przez program nauczania i 

wychowania.

Sprostanie owym wymaganiom 

możliwe jest dzięki zmianom 

rozwojowym jakim ulega cała 

psychika dziecka oraz 

ukierunkowanym oddziaływaniom 

stymulacyjnym najbliższego 

otoczenia.