MANIPULACJA

I JEJ MECHANIZMY

 

 

Manipulacja

Działanie 

nieetyczne, 

bazujące 

na 

wykorzystywaniu  zaufania,  lojalności,  a  także 
niewiedzy jednostki lub całej grupy.
Motywem jest zdobycie w niezauważalny sposób 
(za  pomocą  kłamstwa  lub  zatajaniu  tego,  co 
odbiorca powinien wiedzieć) pełnej kontroli nad 
człowiekiem, kierowanie i posługiwanie się nim 
dla osiągnięcia własnych celów i korzyści.
Jest  to  podstępna  forma  zniewalania,  która 
odbiera człowiekowi jego podmiotowość.

 

 

Manipulacja

Podstępne  wykorzystywanie  jakichś  okoliczności,  naginanie 
lub  przeinaczenie  faktów,  w  celu  kierowania  kimś  bez  jego 
wiedzy.
Jest to wpływ na czyjeś sprawy, zachowania, nastroje. 
Jest 

zarówno 

działaniem 

na 

świadomość, 

jak 

i 

podświadomość, 

ale 

jej 

rezultatem 

zawsze 

będzie 

kształtowanie 

takiej 

postawy, 

na 

jakiej 

zależy 

manipulującemu.
Jest  to  tendencyjna  interpretacja  faktów  i  danych,  której 
celem jest udowodnienie własnej tezy, zwykle nieprawdziwej.
Termin ten zawsze ma wydźwięk negatywny.
Synonimy: 

oszustwo, 

kłamstwo, 

matactwo, 

intryga, 

dezorientacja, knowanie, otumanianie.

 

 

Cechy charakterystyczne:

Skrytość;
Zaplanowane działanie;
Nieuczciwość celów i działań;
Ukrywanie intencji;
Osiąganie korzyści względem innych i ze szkodą 

dla manipulowanego;
Wykorzystywanie 

odpowiednich 

środków 

językowych i technik;
Zafałszowanie rzeczywistości;
Podstęp;
Wywieranie wpływu na emocje, nastroje, decyzje, 

sposób myślenia, poglądy, zachowanie;
Instrumentalne traktowanie ludzi.

 

 

Tworzywo manipulacji:

SŁOWO;
OBRAZ;
MUZYKA
MIT 

(poglądy 

zniekształcające 
fakty);

PLOTKA 
(niesprawdzona, 
kłamliwa 

pogłoska 

działająca  na  niekorzyść 
osób trzecich);
STEREOTYP 

(gotowa 

forma 

myślenia, 

mechanizm 
upraszczający);
KAMUFLAŻ 
(maskowanie 

się, 

wprowadzanie w błąd)

 

 

Techniki manipulacji:

FRAGMENTACJA

Uniemożliwia  ona  człowiekowi  pełny  odbiór 

rzeczywistości. 
Zniekształca ten obraz poprzez wybiórcze jego 

ukazywanie lub pomijanie. 
Technika  stosowana  szczególnie  chętnie  przez 

reklamę,  która  eksponuje  wybrane  walory 

danego  produktu,  przesłaniając  jednocześnie 

jego słabe strony. 
Wykorzystywanie tej techniki w mediach może 

prowadzić  do  dezorientacji  społeczeństwa  w 

sprawach ważnych.

 

 

Techniki manipulacji:

NATYCHMIASTOWOŚĆ W INFORMOWANIU 

Funkcjonowanie  tej  techniki  związane  jest  z  zasadą 
dziennikarską przekazywania informacji szybko, na bieżąco.
Technika  może  doprowadzić  do:  zwiększenia  siły  i 
wzbudzenie  szacunku  ze  strony  odbiorcy  dla  wiadomości 
przekazywanych    na  żywo,  dezaktualizacji  informacji 
(przestarzałe  i  bezwartościowe)  nieco  starszych  od  tych 
przekazywanych na bieżąco, obniżenie u odbiorców stopnia 
wrażliwości. 
Jest  to  technika  zapewniająca  dysponentom  manipulacji 
dużą efektywność działania.

 

 

Techniki manipulacji:

INGRACJACJA

Technika  występująca  przede  wszystkim  w  małej 
manipulacji  (w  sferze  stosunków  międzyludzkich)  i 
opierająca się na zdobyciu akceptacji, uznania, sympatii, 
życzliwości 

bezinteresownej 

pomocy 

u 

adresata 

manipulacji  oraz  na  zwiększeniu  własnej  atrakcyjności, 
by  obudzić  w  manipulowanym  pozytywny  stosunek  do 
siebie. 
Technika  ta  jest  też  dość  łatwa  do  rozpoznania  w 
kampaniach  wyborczych,  gdzie  króluje  przymilanie  się, 
podlizywanie 
i nadskakiwanie wyborcom. 
Na  taki  wpływ  podatni  są  szczególnie  ludzie  z 
kompleksami i niskim poczuciem własnej wartości.

 

 

Techniki manipulacji:

SUGESTIA

Większość działań zarówno manipulacyjnych, 
jak i propagandowych, opiera się na sugestii 
a  właściwie  na  sugestywności  pewnych 
haseł. 

Odbiór  tych  treści  będzie  uzależniony  od 
różnego  stopnia  podatności  człowieka  na 
sugestię. 

 

 

Techniki manipulacji:

ZA POŚREDNICTWEM „cliché”

Technika  określana  inaczej  jako  maskujące 

uproszczenie  cech  opisu,  opiera  się  również  na 

wybiórczym  podejściu  do  pewnych  treści,  jednak 

jej  fragmentaryczność  dotyczy  w  zasadzie  sądów 

wartościujących w stosunku do zachowań i postaw. 
W  manipulacji  technika  ta  pomaga  w  deformacji 

obrazów osób lub instytucji. 
Przedstawia  je  w  negatywnych  kategoriach  i 

przesłania  cechy  pozytywne.  Jest  obecnie  dość 

często  stosowana  w  działaniach  manipulacyjnych 

oraz perswazji propagandowej.

 

 

Techniki manipulacji:

ODDZIAŁYWANIE NA PODŚWIADOMOŚĆ 

Jest 

to 

technika 

manipulacji, 

oddziałująca na zmysły człowieka. 
Przez wielu uznawana za bardzo groźną. 
Najczęściej  stosowanymi  działaniami 
jest tu: technika wstecznego zapisu oraz 
technika jednej klatki. 

 

 

Techniki manipulacji:

REGUŁA WZAJEMNOŚCI

Na  mocy  tej  reguły  ludzie  zobowiązani  są  do 

przyszłego  rewanżowania  się  za  otrzymane  prezenty, 

miłe gesty, dobre słowa, zrealizowane przysługi. 
Reguła  wzajemności  jest  bardzo  silna,  zawsze 

powiązana z poczuciem zobowiązania. 
Przykładem wykorzystywania tej zasady w handlu jest 

tzw. darmowa próbka. 
Najlepszą  formą  obrony  przed  takim  wpływem 

społecznym  jest  wcale  nie  odmowa  przyjmowania 

przysług  lub  wycofanie,  lecz  trafne  odróżnienie 

rzeczywistej przysługi od manipulacji.

 

 

Techniki manipulacji:

LUBIENIE I SYMPATIA

Zasada ta opiera się na tym, że z reguły człowiek 

zgadza się spełniać prośby osób, które zna i lubi. 
O  sympatii  do  jakiejś  osoby  decyduje  przede 

wszystkim  atrakcyjność  fizyczna,  ale  także 

podobieństwo, 

skojarzenie 

człowieka 

lub 

przedmiotu 

z 

czymś, 

co 

już 

znane 

i  lubiane  oraz  duża  częstotliwość  kontaktów  z 

jakimś człowiekiem lub przedmiotem. 
Jest  to  często  wykorzystywane  w  działaniach 

reklamowych i kampaniach wyborczych.

 

 

Techniki manipulacji:

ZAANGAŻOWANIE I KONSEKWENCJA

Zasada  ta  wynika  z  obsesyjnego  pragnienia  człowieka,  by  być 

konsekwentnym i tak być postrzeganym przez innych. 
Kiedy  już  zostanie  podjęta  decyzja,  ludzie  dokonają  wyboru, 

napotykają,  zarówno  wewnątrz  siebie,  jak  i  innych,  silny  nacisk  na 

zachowanie konsekwentne zgodne z podjętą decyzją. 
Motywacja  bycia  konsekwentnym  stanowi  bardzo  silne  narzędzie 

wpływu społecznego. Dlatego też, zdarza się, że człowiek kierowany tą 

zasadą postępuje wbrew własnym interesom. 
Dążenie  do  zgodności  między  słowami,  czynami,  postawami  ma  trzy 

źródła: konsekwencja jest wysoko cenioną przez społeczeństwo cnotą; 

postawa  konsekwentna  jest  zazwyczaj  korzystna  dla  tych,  którzy 

potrafią  się  na  nią  zdobyć;  takie  zachowanie  pozwala  postępować 

zgodnie z raz dokonanymi postanowieniami, co ułatwia życie. 
Jedyną skuteczną obroną przed tą zasadą jest uświadomienie sobie, że 

konsekwencja  jest  godna  pochwały,  ale  także  trzeba  umieć  ją 

odróżniać  od  mechanicznej  i  bezmyślnej  tendencji  do  bycia 

konsekwentnym w każdej sytuacji.

 

 

Techniki manipulacji:

SPOŁECZNY DOWÓD SŁUSZNOŚCI

Zasada  głosi,  że  o  tym,  co  jest  a  co  nie  jest  poprawne,  ludzie 

decydują poprzez odwołanie się do tego, co myślą na ten temat 

inni.
Podobnie  jest  z  zachowaniem  się  w  danej  sytuacji,  które 

uważane  jest  przez  ludzi  za  poprawne  lub  nie,  w  zależności  od 

tego czy inni tak postępują. 
Najczęściej  człowiek  jest  w  stanie  uznać  działania  innych  za 

dowód  słuszności,  gdy  jest  niepewny  swego,  gdy  sytuacja  jest 

niejawna lub dwuznaczna i gdy króluje niepewność. 
Zasada  dowodu  społecznego  może  być  używana  do  skłaniania 

ludzi  do  uległości  poprzez  dostarczanie  im  dowodów  na  to,  że 

inni już tak się zachowują. 
Obrona przed wpływem innych ludzi posługujących się tą zasadą 

polega  na  zachowaniu  wrażliwości  na  sfałszowane  dowody 

postępowania innych oraz na uświadomieniu sobie, że decyzja o 

postępowaniu nie musi opierać się na tym, jak inni postępują.

 

 

Techniki manipulacji:

AUTORYTET

Skłonność  do  ulegania  autorytetom  wynika  z 

przekonania, że jest to pożądany sposób postępowania. 
Zachowanie  takie  ma  zwykle  charakter  adaptacyjny, 

ponieważ    rzeczywiste  autorytety  cechują  się  wiedzą, 

mądrością i władzą. 
Czasami takie automatyczne uleganie może okazać się 

tylko  uleganiem  symbolom  lub  oznakom  autorytetu  a 

nie jego istocie. 
Broniąc  się  przez  wpływem  autorytetu,  trzeba 

zastanowić  się  czy  jest  on  rzeczywistym  ekspertem  w 

danej  dziedzinie  oraz  czy  i  jak  dalece  można  mu 

zaufać.

 

 

Techniki manipulacji:

WPŁYW W MGNIENIU OKA

Polega  na  szybkim  podejmowaniu  decyzji, 
które oparte są na uproszczonych regułach. 
Podejmując  decyzję  na  temat  czegoś  lub 
kogoś,  zwykle  ludzie  opierają  się  nie  na  całej 
dostępnej 

informacji, 

lecz 

na 

jakimś 

pojedynczym fragmencie. 
Takie podejście zwiększa prawdopodobieństwo 
popełnienia błędu.

 

 

Techniki manipulacji:

NIEDOSTĘPNOŚĆ

Reguła  polegająca  na  przypisywaniu  większej  wartości 

temu, co staje się dla ludzi niedostępne. 
Obowiązywanie tej reguły wynika z faktu, iż rzeczy trudno 

osiągalne  są  cenniejsze  oraz  nieosiągalność  powoduje 

utratę  wyboru  i  wzmaga  opór  ludzi,  który  przejawia  się 

pragnieniem posiadania. 
Efektem  tego  jest  upozytywnienie  postawy,  czyli 

pragnienie posiadania sprawia, że ludzie zaczynają widzieć 

jakieś dobra w lepszym świetle. 
Są to działania szczególnie widoczne w różnych technikach 

sprzedaży, kiedy to sprzedawcy usiłują wmawiać, że dostęp 

do  jakiś  dóbr,  produktów  lub  usług  będzie  czasowo  lub 

ilościowo ograniczony.

 

 

Systemy manipulowania

Posiadają szczególną moc oddziaływania. 
Są zespołami powiązanych ze sobą środków 

i technik. 
Wzmocnienie każdego systemu dokonuje się 

poprzez współpracę z mediami masowymi. 
Najczęściej  wskazuje  się  na  cztery  główne 

systemy 

manipulowania: 

system 

dezinformacji 

społeczeństwa, 

system 

kreowania  wroga,  zatrucie  informacyjne, 

system S-M-S.

 

 

Systemy manipulowania:

SYSTEM DEZINFORMACJI SPOŁECZEŃSTWA

System odznaczający się wysokim stopniem zakamuflowania i opierający się 
na  zorganizowanej  dezinformacji,  która  może  obejmować  grupy  ludzi  lub 
całe społeczeństwa. 
Stosuje się w nim dwustopniowy przepływ informacji, w którym informacja 
jest przekazywana do przywódców opinii, a później poszczególnym osobom. 
Innym sposobem na dezinformowanie społeczeństwa jest logomachia, czyli 
takie  zredagowanie  informacji  (efektywnie  i  sugestywnie,  chociaż  nie 
zawsze  prawdziwie),  by  najpierw  zainteresować  osoby  pracujące  w 
mediach, które później przekazują je odbiorcy jako prawdziwe i nie budzące 
podejrzeń. 
System  ten  także  posługuje  się  szumem  informacyjnym  (podejmowanie 
różnych  działań,  by  informacja  w  drodze  do  adresata  została  odpowiednio 
zniekształcona)  bądź  stosuje  technikę  informacji  równoległej  (wraz  z 
informacją  niepożądaną  dla  dysponentów  manipulacji  puszcza  się  w  obieg 
informację  mającą  cechy  kontrinformacji,  która  neutralizuje  działanie 
pierwszej).

 

 

Systemy manipulowania:

SYSTEM KREOWANIA WROGA

System 

najczęściej 

wykorzystywany 

w 

propagandzie  politycznej  i  ideologicznej,  by 
skutecznie pokonać przeciwnika. 
Ukazuje 

się 

go 

wtedy 

opinii  publicznej 

negatywnie,  jako  wroga  jakiś  powszechnie 
uznawanych wartości. 
Bardzo często wykorzystywane są do tego media, 
które pomagają wykreować nową rzeczywistość.

 

 

Systemy manipulowania:

ZATRUCIE INFORMACYJNE

Polega  na  celowym  i  skrytym  ukazywaniu  spraw 

ważnych 

jako 

mało 

znaczących 

a 

nawet 

bezwartościowych. 
Jest 

to 

system 

bardzo 

szkodliwy, 

powoduje 

zafałszowanie  obrazu  rzeczywistości  dotyczącego 

hierarchii  wartości,  powoduje  postawę  relatywizmu 

moralnego. 
Wykorzystuje  się  w  tym  systemie  również  techniki 

autorytetu przeniesionego, ośmieszania i lekceważenia  

oraz  wprowadza  się  do  obiegu  społecznego,  poprzez 

działania pośrednie, antywartości.

 

 

Systemy manipulowania:

SYSTEM  S – M – S

System,  który  odwołuje  się  do  potrzeb 
społeczeństwa, 

budowany 

na 

stymulowaniu 

potrzeb 

z 

zakresu: 

sensacji, muzyki i seksu. 
Natrętna  reklama  jest  tu  czynnikiem 
wspomagającym. 

 

 

Manipulacja

Technik, 

mechanizmów 

i 

sposobów 

manipulacji jest niezliczona ilość. 
Dla  potrzeb  różnych  działań  wciąż  powstają 

nowe. 
Korzystają  one  z  wielu  nauk,  przede 

wszystkim z psychologii i socjologii. 
Każda  z  nich  jest  przeznaczona  dla  innej 

grupy lub pojedynczych odbiorców. 
By  była  skuteczna,  musi  być  odpowiednio 

dopasowana 

do 

indywidualnych 

cech 

adresata takiego działania.