Kontrola trenerska i
naukowa w procesie
szkolenia
Cecylia Gratkowska
Rok V
Kontrola trenerska i
naukowa w procesie
szkolenia
Cecylia Gratkowska
Rok V
System kontroli treningu
Kontrola treningu – ujęta w określony system
działań polega na zbieraniu informacji o:
Treningu --- Zawodach --- Odnowie.
* System kontroli treningu obejmuje:
kontrolę efektów potreningowych,
kontrolę pracy treningowej.
* Służy on zbieraniu informacji o:
zawodniku,
walce sportowej,
treningu,
oraz ocenie i analizie zebranych informacji.
Kontrola jako funkcja kierowania treningiem
Kontrola pełni ważną funkcję informacyjną, konieczną do
kierowania całym procesem treningu. W jej zakresie leży
nie tylko sam trening, ale także jego skutki funkcjonalne.
Jako główny cel kontroli należy przyjąć uzyskanie tych
informacji, które umożliwią kierowanie procesem
treningowym ku jego optymalizacji w konkretnych
warunkach działalności sportowej .
Złożone ujęcie kilku równoległych informacji
uzyskiwanych za pomocą różnych technik składa się na
tzw. kontrolę kompleksową. Daje ona obiektywny obraz o
stanie zawodników, ale jest skomplikowana pod względem
organizacyjnym. Należy tu wziąć pod uwagę m.in.
różnorodność używanych wskaźników, zgodność w czasie,
wiek i kwalifikacje zawodników.
Kontrola zapewnia stały dopływ niezbędnych informacji
o skutkach prowadzonej działalności i zmianach
adaptacyjnych organizmu pod wpływem stosowanych
obciążeń.
Kontrola procesu treningowego przebiega dwojako:
poprzez kontrolę wykonania i kontrolę efektów
potreningowych.
Kontrolę zawodników prowadzić można poprzez
kontrolę stanu organizmu i poziomu wytrenowania
(badania, testy, sprawdziany) oraz kontrolę efektów, w
tym także wyników sportowych. Kontrola treningu daje
indywidualne, najbardziej efektywne narzędzia do
kierowania rozwojem zawodnika. Ocena taka jest możliwa
wówczas, gdy posiadamy sformułowane cele operacyjne i
opracowany plan, którego realizacja jest udokumentowana
oraz kiedy dokładnie można określić efekty potreningowe
tzn. zmiany stanu wytrenowania i wyniki sportowe.
Kontrola procesu treningu przebiega dwojako: poprzez
kontrolę wykonania – stopnia i sposobu realizacji
treningu – oraz kontrolę efektów potreningowych.
Na pojęcie kontroli wykonania składa się wszystko
to, co tworzy szeroko rozumiane obciążenie
treningowe, a więc: liczba jednostek treningowych,
łączny czas ich trwania, częstotliwość treningu,
intensywność pracy, środki, metody, formy zajęć,
zabiegi i procedury wspomagające trening. Kontrolę
efektów podzielić można na kontrolę stanu
organizmu (badania, sprawdziany) i kontrole
osiągnięć, w tym oczywiście wyników sportowych.
Ze względu na hierarchizację celów treningu kontrola jest
wielopoziomowa (obejmuje wszystkie przedziały czasowe –
jednostka treningowa,
mikrocykl, mezocykl, makrocykl).
Kontrola obejmuje:
•
ustalenie stanu rzeczywistego,
•
porównanie stanu rzeczywistego
ze stanem zamierzonym (z celami),
•
określenie przyczyn stwierdzonych
niezgodności oraz warunków
sprzyjających działaniom bardziej
skutecznym i sprawnym,
•
wskazanie sposobu osiągnięcia
wyższej sprawności i skuteczności,
czyli sposobów usunięcia stwierdzonych
niezgodności między stanem
rzeczywistym a zamierzonym,
•
wprowadzenie korekt do programu i planu bądź celu treningu.
bezpośredni efekt treningu (odpowiadający stanom
bieżącym), a obejmujący zmiany zachodzące
podczas wysiłku i we wstępnej fazie wypoczynku.
przedłużony efekt treningu
(odpowiadający stanom
operacyjnym),
kumulatywny efekt treningu
(odpowiadający stanom
trwałym) będący funkcją
łańcucha efektów bezpośrednich
i przedłużonych.
Efekty potreningowe (efekty
obciążeń treningowych):
Efekty bezpośrednie (kontrola bieżąca) oceniamy na
podstawie bezpośredniej analizy danych pomiarowych i
odniesienie ich do wskaźników charakteryzujących
dotychczasowe reakcje na dane obciążenie. W wyniku tego
postępowania możemy korygować rodzaj, intensywność,
objętość i jakość ćwiczeń realizowanych w jednostce
treningowej.
Efekty przedłużone (kontrola operacyjna) określamy poprzez
analizę wskaźników charakteryzujących reaktywność ustroju
w stosunku do planowanej krzywej obciążeń w mikro- i
mezocyklu. W wyniku takiego postępowania możemy
dokonać modyfikacji struktury i wielkości obciążeń w ramach
mikro- i mezocyklu.
Efekty kumulatywne (kontrola okresowa) oceniane są w
wybranych punktach makrocyklu (np. po kolejnych okresach),
stosownie do przyjętych celów treningu i planowanych zadań
szkoleniowych. Na tej podstawie otrzymujemy przesłanki do
korekt długofalowego programu szkolenia.
Podporządkowuje się temu odpowiednie rodzaje kontroli, już
bezpośrednio służące kierowaniu treningiem:
na poziomie środka treningowego wynikające z oceny
efektów bezpośrednich (bieżące),
na poziomie jednostek treningowych będące rezultatem
oceny efektów przedłużonych (operacyjne),
na poziomie mikro-, mezo- lub makrocyklu stanowiące
konsekwencje oceny efektów operacyjnych
i kumulatywnych (etapowe).
Celem korekt jest optymalizowanie treningu.
Wyróżnić można następujące modyfikacje i korekty:
przyjęcie głównego celu szkolenia dla danego cyklu na
podstawie planowanego rozwoju wyniku w danej fazie
kariery,
opracowanie czasowej struktury treningu (cykl, mezocykl,
mikrocykl, jednostki treningowe) dla realizacji celu,
przybranie celów pośrednich dla kolejnych mezocykli,
mikrocykli, jt,
wyznaczenie struktury i wielkości obciążeń optymalnych ze
względu na realizację postawionych celów,
ustalenie środków, metod, form i warunków, za pomocą
których realizowane mają być wyznaczone obciążenia
treningowe,
kontrola i analiza przebiegu cyklu treningu umożliwia
zaprogramowanie następnego cyklu.
Programowanie treningu przebiega według
określonego porządku:
bieżące – dotyczy stanów ulegających zmianom, w wyniku
serii ćwiczeń lub danej jednostki treningowej. Są to efekty
bezpośrednie, które oceniamy na podstawie bezpośredniej
analizy danych pomiarowych i odniesienie ich do
wskaźników charakteryzujących dotychczasowe reakcje na
dane obciążenie. Wszystko to dla optymalizacji rytmu pracy
i odpoczynku, wyboru racjonalnych obciążeń i ćwiczeń
wywołujących wymagane reakcje przystosowawcze podczas
danej jednostki treningowej.
operacyjne – dotyczące technologii treningu w mikro- i
mezocyklach oraz wydzielonych fazach procesu – BPS.
Odnosi się do zmieniających się w toku krótkich cykli czy
kilku jednostek treningowych. Jej efekty zwane
przedłużonymi określamy poprzez analizę wskaźników
charakteryzujących reaktywność ustroju w stosunku do
planowanej krzywej obciążeń w mikro- i makrocyklu.
Wyróżnia się trzy rodzaje merytorycznego
kierowania treningiem:
Etapowe (okresowe) – nakierowanie na
optymalizację treningu w jego zwartych
strukturach czasowych, przede wszystkim w
etapach i makrocyklach. Dotyczy stanów
stałych, utrzymujących się przez dłuższy czas,
charakteryzujące, tzw. adaptację długotrwałą.
Jej efekty zwane kumulatywnymi oceniane są w
wybranych punktach makrocyklu, stosowanie
do przyjętych celów treningu i planowanych
zadań szkoleniowych, także w odniesieniu do
wskaźników modelu mistrza.
podsystem
kontroli
fizjologicznej
metrologiczne
warunki badań
Kompleksowa ocena efektów potreningowych
wpływ
stosowanych testów
na organizm badanego
podsystem
kontroli
psychologicznej
podsystem
kontroli
biomechanicznej
podsystem
kontroli
biochemicznej
podsystem
kontroli
trenerskiej
podsystem
kontroli
medycznej
i antropometrycznej
podsystem
automatycznego opracowania
danych pomiarowych
na maszynach liczących
Schemat struktury kontroli efektów potreningowych
Próby, jakie są używane w kontroli trenerskiej, powinny
odznaczać się następującymi cechami:
a) stałością - stosowanie tych samych prób kontrolnych dla danego etapu
szkolenia,
b) systematycznością - odnosi się do przeprowadzenia sprawdzianu w
określonych odstępach czasu. W związku z tym wyróżniamy (w ramach
przypomnienia):
- kontrolę wstępną, którą przeprowadza się na początku cyklu
treningowego, po kilku treningach, nie przekraczając jednego miesiąca,
- kontrolę bieżącą, która powinna być przeprowadzona w ustalonych
czasookresach (np., co trzy miesiące, co pół roku),
- kontrolę końcową, przeprowadzaną na koniec rocznego cyklu
treningowego,
c) trafnością - testy sprawdziany powinny być tak dobrane, aby dały się
obiektywnie sprawdzić i pozwoliły wyciągnąć wnioski do dalszej pracy,
d) rzetelnością - przeprowadzone sprawdziany nie mogą różnić się od
siebie ani warunkami w jakich są prowadzone, ani jakimikolwiek różnicami
w kryteriach ocen.
Efektywność kontroli zależy od trafności i rzetelności
stosowanych wskaźników, wśród których
wyróżniamy:
metodyczno – biologiczne (obejmujące dane
anatomomorfologiczne, fizjologiczne i biochemiczne),
psychologiczne (charakteryzujące siłę i ruchliwość
procesów nerwowych, zdolność do opanowania i
opracowania informacji, stan analizatorów
ruchowych),
pedagogiczne (trenerskie) – charakteryzujące stopień
przygotowania sprawnościowego, technicznego,
taktycznego, dynamikę wyników sportowych, stan
funkcji ruchowych, parametry obciążeń treningowych i
startowych.
muszą być stosowane do wieku i kwalifikacji
zawodników,
dobór wskaźników musi odpowiadać specyfice
specjalizacji sportowej,
powinny odpowiadać
statystycznym wymogom
trafności i rzetelności.
Wskaźniki wykorzystane w kontroli
powinny odpowiadać określonym
wymaganiom:
badania wydolnościowe,
zastosowanie sport – testera do kontroli
bieżącej,
wybiórcze określenie stężenia kwasu
mlekowego, hemoglobiny i glukozy po
wybranych specjalistycznych obciążeniach,
rejestracja i analiza wielkości, struktury i
dynamiki obciążeń treningowych i
startowych,
obserwacja walki sportowej.
Przykłady działań kontrolnych w treningu
Metody pomiaru sprawności fizycznej
zawodników możemy podzielić na:
TESTY POŚREDNIE- testy sprawności
fizycznej
TESTY BEZPOŚREDNIE
Biopsja mięśniowa,
Badania krwi,
Badania gazometryczne,
Poziom kwasu mlekowego
TESTY POŚREDNIE
Test PPA
Test progu przemian beztlenowych do oceny wydolnosći
tlenowej.
Standardowo stosowane są testy wysiłkowe z
wykorzystaniem różnych ergometrów - bieżni mechanicznej,
cykloergometru, ergometru wioślarskiego. Test składa się z
szeregu wysiłków o wzrastającej mocy kontynuowanych do
całkowitego wyczerpania badanego. Pod koniec każdego
stopnia obciążenia, pobierana jest krew kapilarna z palca, w
której oznaczane jest stężenie mleczanu (LA). Podczas
wysiłku badany podłączony jest do ergospirometru,
rejestrującego wskaźniki oddechowe i krążeniowe. Do oceny
wydolności tlenowej wykorzystywane są wartości
wskaźników na poziomie obciążenia maksymalnego oraz na
poziomie progu przemian beztlenowych (anaerobic threshold
- AT). AT oznacza maksymalną intensywność wysiłku, przy
której występuje równowaga czynnościowa ustroju, czego
wyrazem jest stabilne stężenie mleczanu we krwi.
PWC170
Wskaźnik PWC170- określa wielkość obciążenia (w
jednostkach mocy: kg/min), przy którym częstość skurczów
serca osiąga wartość
170 ud/min Dla osób w średnim i starszym wieku
analogicznym wskaźnikiem są: PWC150 i PWC130 . Zasada
wyznaczania tego wskaźnika dla badanej osoby polega zatem
na określeniu częstości skurczów serca podczas trzech
wysiłków o różnym obciążeniu znanym i wyznaczeniu PWC170
(PWC150 ; PWC130 ) metodą interpolacji (ekstrapolacji).
Metoda polega na określeniu przyrostu częstości tętna, tzn.:
częstość tętna podczas pracy mięśniowej jest wprost
proporcjonalna do intensywności pracy, zaś poziom częstości
tętna jest odwrotnie proporcjonalny do wydolności organizmu
podejmującego wysiłek mięśniowy o określonej
intensywności; innymi słowy, im wyższa jest częstość tętna
przy tym samym obciążeniu wysiłkiem mięśniowym, tym
mniejsza jest wydolność fizyczna.
Test Harwardzki (step-up test)
Polega na wchodzeniu na stopień, zmienia się tylko wysokość
stopnia, tempo wchodzenia oraz czas testu. Dodatkowo, co
może być pewnym ułatwieniem, tętno mierzy się już po
wysiłku, więc można go wykonać zupełnie samodzielnie. Test
ten przez wiele lat, zanim rozwinęła się technika i medycyna,
był bardzo szeroko stosowany do oceny sportowców by
sprawdzić efektywność metod treningowych.
Test wykonujemy w czasie 5 minut, wysokość stopnia to
odpowiednio 51 cm dla mężczyzn i 46 cm dla kobiet, tempo
wchodzenia to 30 wejść na minutę. W trakcie wchodzenia nie
wykonujemy żadnych pomiarów tętna, dopiero gdy skończymy
test należy usiąść i zmierzyć tętno w trzech momentach. Po
upływie pierwszej minuty przez 30 sekund, następnie po
upływie drugiej minuty także przez 30 sekund oraz po upływie
trzeciej minuty też przez 30 sekund. Na podstawie tych
wyników wyliczamy wskaźnik sprawności fizycznej. Wyliczoną
wartość porównujemy z wynikami w tabeli i na jej podstawie
sprawdzamy wydolność.
Test Coopera, zwany też testem 12 minut
Test ten stanowi jeden z elementów zestawu ćwiczeń
opracowanych w 1970r przez Kennetha Coopera
obejmujących chód, bieg, pływanie i kolarstwo. Polega on na
przemierzeniu (w dowolny sposób: biegnąc, idąc - byle pieszo)
jak największego dystansu w ciągu 12 minut.
Pokonany dystans należy odnaleźć w odpowiedniej dla płci i
wieku komórce odpowiedniej tabeli i odczytać wynik.
Optymalne warunki wykonywania testu:
- dobra nawierzchnia (np. bieżnia)
- wyraźnie oznakowany dystans (np. chorągiewki co 100
metrów)
- wyraźny sygnał startu i końca biegu podawany przez
sędziego (np. gwizdek)
- grupy nie większe niż 30 osób
VO2max.
Przez pułap tlenowy rozumie się maksymalną
ilość tlenu, jaką ustrój może pochłonąć w
jednostce czasu, praktycznie określany w
ml•minˉ¹ lub ml• minˉ¹ • kgˉ¹. Jest to jeden z
najpopularniejszych wskaźników wydolności
fizycznej,
szczególnie wydolności
tlenowej. Intensywność
wysiłku określa
się
w procentach VO2max.
Test Wingate
Test wydolności beztlenowej Wingate trwa 30
sekund. Zadaniem badanego jest w przeciągu tego
czasu pedałować na cykloergometrze z jak
największą częstotliwością - przy indywidualnie
dobranym obciążeniu, zależnym od masy ciała. Test
ten daje możliwość oceny parametrów mocy -
zależnych od masy mięśniowej oraz czasu uzyskania
i utrzymania mocy zależnych od właściwości mięśni i
ich adaptacji do tego typu wysiłków, a dokładnie-
wartość uzyskanej mocy maksymalnej, czas
osiągnięcia mocy maksymalnej, czas utrzymania
mocy maksymalnej, wskaźnik spadku mocy w
prcentach.
Test Margarii
(wytrzymałość beztlenowa)
Test wykorzystywany jest do oznaczania
mocy beztlenowej (anaerobowej)
bezmleczanowej
Wykonanie testu:
*badany staje przed schodami o wysokości
stopnia 17.5 cm, długości 31 cm, stopnie 3,
6 i 9 podłączone są do miernika czasu i
fotokomórki pozwalającej zmierzyć czas
zbiegnięcia pomiędzy 3 a 9 stopniem
*po sygnale badany wbiega na stopnie 3, 6
· 9 z maksymalną szybkością.
Test Astranda-Ryhminga
pomiaru VO2 max metodą pośrednią na podstawie
częstości skurczów serca podczas pracy
submaksymalnej.
Wykonanie testu:
Wysiłek 5-8 min na cykloergometrze do wartości
tętna 130-150 ud./min ( do osiągnięcia stanu
równowagi czynnościowej - steady-state) wyliczenie
średniej wartości tętna z 3 min
określenie obciążenia pracą w Kgm/min podczas
stabilizacji tętna określenie wartości VO2 max z
nomogramu łącząc linie wartości tętna O2
wysiłkowego z wartością wykonanej pracy i masą
ciała (kg).
Stan przygotowania do podejmowania
obciążeń treningowych możemy ocenić
następującym zestawem testów
diagnostycznych:
Wydolność fizyczną – zużyciem tlenu,
progami metabolicznymi,
parametrami reakcji krążeniowo-
oddechowych, zmianami
równowagi kwasowo-zasadowej;
Budowę somatyczną – ilością LBM,
ilością tkanki tłuszczowej,
rozmieszczeniem tych tkanek,
masą ciała, obwodami kończyn;
Cechy motoryczno - biomechaniczne
– siłą mięśni, zakresami ruchów,
ruchomością stawową, proporcjami
części ciała, koordynacją
nerwowo-mięśniową
Dla celów kontroli najbardziej trafnymi
wydają się badania w okresie:
przygotowawczym
przedstartowym
startowym
