II. KORZENIE I ŹRÓDŁA 

WSPÓLNEJ EUROPY

 

 

1. Kształtowanie się pojęcia 

Europa

• Europa jako pojęcie geograficzne – kontynent 

ze wschodnią granicą wyznaczoną przez Ural i 

Kaukaz; w świadomości Europejczyków granice 

Europy niedookreślone; Europa jako subkontynent 

kontynentu azjatyckiego;

• Europa jako wspólny obszar cywilizacyjny i 

kulturowy – najczęstsze formy kontaktów 

kulturowych: religia i wartości, nauka, handel, 

zwyczaje i prawo, wojny, sport. Kulturowo 

kontynent europejski wyodrębniony bardzo 

wyraźnie;

 

 

Wspólne korzenie Europy: grecka filozofia, rzymskie 

prawo, chrześcijańskie wartości i tradycje;

Źródłosłów nazwy „Europa„ nie do końca rozpoznany:

• w starożytnej babilońskiej cywilizacji Wschodu, 

Zachód oznaczał  świat mroczny i  nierozpoznany 

(ereb);

• imię żeńskie w języku greckim, którym obdarzano 

postacie z mitologii; Europa - córka władcy miast 

Sydonu i Tyru uprowadzona na Kretę przez byka, w 

którego wcielił się Zeus (mit o Europie);

• wyznawcy  i obrońcy religii chrześcijańskiej z czasów 

wojen z Arabami ( europenses); 

 

 

 

Nazwa Europa w  powszechnym 

użyciu od XVIII w. 

Wolter, 1751 r.: „ogromna republika 

podzielona na liczne państwa”

 jako nazwa neutralna wobec 

średniowiecznych określeń Europy Res 
Publica Christiana, Christianitas 
Europea;

 

 

2. Starożytna Grecja 

Fundamenty cywilizacji europejskiej – 

kultura grecka jako źródło rozwoju 

cywilizacji i tożsamości europejskiej;  

Kultura, sztuka, filozofia i nauka ( Sokrates, 

Platon, Arystoteles);

Polityka (różne formy władzy); państwa - 

miasta (polis) jako zalążek federacji z 

jednoczącymi działaniami (np. igrzyska 

panhelleńskie); Imperium ateńskie 

zaczątkiem europejskiej idei „integracji 

przez dominację”; 

 

 

3. Starożytny Rzym

K

ontynuacja i wzbogacenie dorobku kultury greckiej 

(literatura: Owidiusz, Horacy, Cyceron)  oraz  

rozbudowa zasad funkcjonowania państwa i prawa 

(prawo rzymskie);  Pax Romana – porządek pokojowy;

 

R

ozszerzenie wpływów w Europie od Atlantyku po 

Zatokę Perską;  Imperium Romanum integrowane 

przez wspólne prawo, wspólnotę cywilizacyjną 

(wysoki poziom kultury materialnej: drogi 

wewnętrzne imperium, wodociągi i akwedukty, 

amfiteatry, świątynie, łuki triumfalne, stadiony); 

znacząca rola integrująca armii – legionów rzymskich; 

 

 

4. Europa 

Średniowieczna

Rozwój  od I w. n. e. Chrześcijaństwa na 

obszarze imperium rzymskiego; 
patriarchaty);

 Na obszarze starożytnej cywilizacji greckiej i 

rzymskiej wyrasta nowa cywilizacja 
chrześcijańska (łacińska); Stolica cesarstwa 
rzymskiego staje się z czasem stolicą 
chrześcijaństwa;

 

 

Chrześcijaństwo kształtowało duchową 

podstawę europejskości odwołując się  do 

wartości uniwersalistycznych na obszarze 

całego kontynentu rozszerzając swój zasięg:

•   313 r. cesarz rzymski Konstantyn Wielki 

ogłasza wolność publicznego wyznawania 

wiary chrześcijańskiej;

•   380 r. cesarz Teodozjusz Wielki czyni 

chrześcijaństwo religią panującą w całym 

imperium rzymskim;   

•   ok. X w. chrześcijaństwo przyjmują  

wszystkie ludy europejskie;

 

 

Uniwersalizm wartości chrześcijańskich 

utrwalany przez:

• hierarchię duchowną, sieć zakonów (z 

zaczątkami pierwszych szkół, uniwersytetów, 
szpitali), średniowieczny stan rycerski, ligi 
miast (z zaczynem nowoczesnej społeczności 
produkcji i handlu; stowarzyszenia handlowe);

Chrześcijańską jedność europejską 

integrowana przez:      

• język łaciński, tradycje, uniwersytety, 

przemierzający kontynent studenci, uczeni, 
pielgrzymi, kupcy, rzemieślnicy i 
budowniczowie;

 

 

Wielcy myśliciele i mężowie stanu:

• Św. Augustyn (IV w., rozprawa O Państwie 

Bożym);

• król i cesarz Karol Wielki (VIII/IX w.);
• cesarz Otton I , Otton III ( IX-XIII w. 

Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego);

• Św. Tomasz z Akwinu (XIII w.), 

uwspółcześnienie filozoficznej tradycji 

chrześcijaństwa;

• Dante Alighieri  (rozprawa O monarchii – 

równość władzy papieskiej i cesarskiej ); 

 

 

Chrześcijaństwo głównym czynnikiem 

integracji ludów europejskich; 

  
Papiestwo i Kościół odgrywały w Średniowieczu 

rolę instytucji ponadnarodowej, rozjemczej i 

zwierzchniej wobec państw feudalnych. 

Umacnianie się władzy europejskich królów i 

cesarzy prowadziło do nasilenia rywalizacji 

„tiary„ i „korony”; 

Z czasem w Europie powstawały monarchie 

narodowe o różnych interesach, następował 

rozwój języków i kultury narodowej;

 

 

5. Europejskie idee oraz 

projekty integracyjne 

okresu Odrodzenia i 

Oświecenia

• Jerzy z Podiebradu, król czeski (XV 

w. ) wysunął koncepcję związku 
chrześcijańskich państw europejskich, 
Ligi Pokoju, z dwoma organami 
pondpaństwowymi: Trybunałem 
(ustawodawstwo) i Radą 
(reprezentacja wszystkich państw)  i 
wspólną walutą; 

 

 

• William Penn, brytyjski współtwórca 

religijnego ugrupowania kwarków (XVII w.) 

proponował utworzenie ogólnoeuropejskiego 

związku państw z ponadnarodowym 

parlamentem dla stanowienia norm 

prawnych i rozstrzygania sporów; 

• Rodzajem regionalnej integracji w Europie 

była (XV-XVIII w.) unia polsko-litewska: 

wspólny monarcha, wspólny sejm walny, 

wspólna moneta; zachowanie odrębności: 

urzędów, armii, sądownictwa, języków 

narodowych, gospodarki;

 

 

• Wielki Plan króla Francji Henryka IV (XVII w.) 

stworzenia związku 15 państw europejskich 

(bez Rosji i Turcji) skupionych w trzech 

grupach: sześciu monarchii dziedzicznych, 

pięciu monarchii elekcyjnych (Polska) i 

czterech republik europejskich. Władza 

sprawowana przez Radę (Wielką) Europy, 

plan budowy  wspólnej armii koalicyjnej;

• Jean Jacques Rousseau, francuski myśliciel 

doby oświecenia (XVIII w.) w dziele Umowa 

społeczna przewidywał utworzenie 

jednolitego społeczeństwa europejskiego i 

odchodzenie od nazw poszczególnych 

narodów; 

 

 

• Próby Napoleona Bonaparte integracji Europy 

przez podbój (XVIII/ XIX w.) – od Portugalii po granice 

Rosji utrwalane wpływami dynastycznymi, 

kulturowymi, językowymi; w państwach 

podporządkowanych - nowy system władzy, nowy 

kodeks cywilny (Kodeks Napoleona) oraz konstytucje 

wzorowane na francuskiej;

• XIX wieczne koncepcje federalistycznej Europy, 

reprezentowane przez ruchy socjalistyczne, 

anarchistyczne, pacyfistyczne; przeciwstawienie 

współpracy i związków państw  - idei jedności 

narodów (ludów); wpływy rozwiązań  konstytucji USA; 

• Victor Hugo na Kongresie Przyjaciół Pokoju w Paryżu 

(1849 r.) wzywa do federalizowania Europy i  

przewiduje sojusz dwóch wielkich bloków: Stanów  

Zjednoczonych Ameryki i Stanów Zjednoczonych 

Europy; 

 

 

Idee jedności europejskiej w 

polskiej myśli politycznej - XVIII/ 

XIX

• Kajetan Józef Skrzetuski, pijar i myśliciel 

Oświecenia – projekt Rzeczpospolitej 
Europejskiej z Sejmem Generalnym (władza 
ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza, 
zarządzanie wspólnym skarbem);

• Stanisław Staszic, filozof, praktyk 

gospodarczy, pisarz polityczny – federacja 
europejskich narodów; panslawistyczna 
koncepcja współdziałania narodów 
słowiańskich;

 

 

• Adam książę Czartoryski, polityk, minister 

spraw  zagranicznych Rosji -  na emigracji projekt 

Ligi Europejskiej z brytyjskimi rozwiązaniami 

ustrojowymi i ponadnarodowymi organami: Radą, 

Senatem, Kongresem; prymat Wielkiej  Brytanii i 

Francji oraz federacje regionalne: słowiańska, 

bałkańska, niemiecka , włoska; 

 
• Wojciech Bogumił Jarzębowski, ekonomista, 

biolog, pisarz polityczny – równoprawne stosunki 

między narodami europejskimi, przestrzeganie 

zasad prawa, stopniowe znoszenie granic; 

Konstytucja dla Europy z 77 artykułami: zasady 

funkcjonowania wspólnych instytucji, relacje 

między narodami a władzą wspólnotową; wspólna 

polityka zagraniczna i obronna; 

 

 

6. Koncepcje europejskie 

okresu międzywojnia i lat II. 

Wojny Światowej

Konferencja wersalska 1919 r. po I Wojnie 

Światowej – Traktat z Niemcami 

(ograniczenie ambicji i wpływów 

niemieckich, rygorystyczne warunki 

pokoju, ograniczenie terytorium Rzeszy, 

reparacje wojenne, utrata kolonii); 

Projekt nowej organizacji bezpieczeństwa 

– Ligi Narodów;

 

 

Unia Paneuropejska – twórca austriacki arystokrata, 

polityk i wydawca Richarda Coudenhove-Kalergi; 

Idea utworzenia jednego państwa europejskiego -  

zaprezentowana w 1923 r. w pracy Pan - Europa  i 

propagowana przez ruchy paneuropejskie z centralą 

we Wiedniu – przewidywany udział wszystkich 

państw europejskich, poza Wielką Brytanią (ambicje 

imperialne) i Związkiem Sowieckim ( cywilizacja 

turańska); 

UP jako federacja państw działająca w ramach Ligii 

Narodów z układem rozjemczym, unią celną, 

konstytucją, dwuizbowym parlamentem;  

wykluczała  konflikty wewnątrzeuropejskie i miała 

bronić przed  zagrożeniami zewnętrznymi; Projekt 

UP - głośna, ale nieskuteczna inicjatywa; 

 

 

Projekty Stanów Zjednoczonych Europy -  

propagowane przez polityków francuskich, w 

tym:

• Aristide Brianda: wielokrotny minister spraw 

zagranicznych i premier Francji;  w 1929 r. 

propozycja  utworzenia Unii Federalnej 

jednoczącej państwa europejskie; projekt 

zmodyfikowany w 1930 r. jako Unia Europejska 

 o strukturze: Konfederacja Europejska – stały 

organ z przedstawicielami wszystkich państw 

członkowskich Ligi Narodów, Stały Komitet 

Polityczny – organ wykonawczy, Sekretariat; 

propozycja utworzenia unii celnej i wspólnego 

rynku, systemu wspólnego bezpieczeństwa;

 

 

• Edouarda Herriota: premier i minister spraw 

zagranicznych Francji ; w 1930 opublikował studium: 

Stany Zjednoczone Europy, popularyzując idee 

integracji europejskiej w oparciu o doświadczenia 

USA; zarządzanie miały zapewnić stałe konferencje, 

sekretariat i system arbitrażowy;          

Obie propozycje zapewniły zbliżenia niemiecko-

francuskie; jednak w warunkach światowego 

kryzysu gospodarczego uznane za przedwczesne; 

brak poparcia politycznego; krytyka ze strony Rosji 

Sowieckiej (kordon sanitarny);

• Projekty integracyjne organizacji i 

stowarzyszeń (np. Międzynarodowe 

Stowarzyszenie Współpracy Europejskiej); 

propozycje federacji regionalnych; ruchy 

intelektualne;

 

 

Myśl europejska w okresie II Wojny 

Światowej

Działania wojenne;  relacje między państwami 

Wielkiej Trójki: Wielką Brytanią, USA, ZSRR

• Swoistą ideę „nowego ładu” europejskiego w 

ramach Tysiącletniej Rzeszy miały hitlerowskie 

Niemcy; realizacja zamierzeń  Adolfa Hitlera z 

Mein Kampf (Moja Walka); 

Dążenie do zapewnienie Niemcom potęgi - 

początkowo drogą „pokojowych agresji 

dyplomatycznych”, a  z czasem - podboju  i 

przemocy (koncepcja Lebensraum); klęska i 

bezwarunkowa kapitulacja Niemiec kończyć miały 

ostatnią próbę siłowego jednoczenia Europy;

 

 

• Aktywność Wielkiej Brytanii w tworzeniu 

przyszłej wizji powojennej Europy

Winston Churchill, premier  W.Brytanii:
• wysunął  w 1940 r. projekt  unii anglo-francuskiej 

(wspólny parlament, rząd, obrona, finanse); 

odrzucony przez Francję;

• przedstawił w 1943 r. ideę utworzenia Rady Europy 

jako strefy pośredniej między USA a ZSRR; W. 

Brytania  po wojnie mediatorem i 

„jednoczycielem” Europy;

Londyn miejscem aktywności rządów emigracyjnych 

w prezentacji ich koncepcji integracyjnych ( np. 

konfederacja polsko-czechosłowacka, konfederacja 

bałkańska, model integracyjny Beneluxu);

 

 

• USA i ZSRR – brak wsparcia dla 

europejskich idei integracyjnych; 
uwaga skupiona na problemach 
strategii i taktyki wojennej przeciw 
państwom Osi; w końcowej fazie 
wojny koncentracja na zakreślaniu 
stref wpływów w Europie,  
bazujących na udziale zbrojnym obu 
państw w walce z faszyzmem;