Literatura i filozofia

Katarzyna Thiel-Jańczuk

Komparatystyka literacka

Relacje pomiędzy filozofią a 

literaturą

1. Mythos i logos (VI w p.n.e.): 

racjonalne

 vs 

nieracjonalne

2. Różnice pomiędzy literaturą a filozofią

- odmienny stosunek do języka i 
rzeczywistości
- filozofia jako dziedzina prawdy, literatura 
jako       

dziedzina sztuki (fikcji)

- odmienny sposób opisu rzeczywistości
- wypracowanie odmiennych form wypowiedzi

3. Punkty wspólne między filozofią a 

literaturą:

a.W zakresie treści i funkcji: 

- ontologia, epistemologia, aksjologia (etyka) 
(M. Januszkiewicz)
- dzieło literackie jako dzieło filozoficzne: 
ontologia, semiotyka, estetyka (W. Stróżewski)
- „wspólna funkcja poznawcza” literatury i 
filozofii (M. Przyłęcki)

b.W zakresie form:

- dialog, esej, powiastka filozoficzna, poezja 
(literatura) filozoficzna

Przełom w relacjach pomiędzy 

literaturą a filozofią : XX wiek (przeciw 

„logosowi”)

1.

Roman Ingarden i teoria dzieła literackiego:

- Przeciw teorii empiryzmu poznawczego – 

poznanie ejdetyczne (intencjonalne)

Intencjonalność 

(w 

fenomenologii) 

-

 

każda 

świadomość  jest  świadomością  czegoś;  przedmioty 
są  jednak  są  niezależnymi  od  świadomości  bytami; 
przedmiotami  intencji  nie  są  rzeczy  realne,  lecz 
,,idee"

- Dzieło literackie jako przedmiot 

intencjonalny:

- istnieje dzięki aktom wytwórczym 

autora percepcyjnym – czytelnika

- posiada jednak obiektywną strukturę:

- Warstwa brzmień słownych
- Warstwa znaczeń
- Warstwa przedmiotów przedstawialnych
- Warstwa wyglądów uschematyzowanych

- „Miejsca niedookreślenia” oraz 
literackość jako „quasi-sądy”

2. Egzystencjalizm
- W sensie „wąskim”: Jean-Paul Sartre: 

synteza filozofii i literatury w oparciu o 
filozofię człowieka

- „Byt i nicość” (1943), „Czym jest literatura?” (1948)
- „teatr w sytuacji”  i literatura zaangażowana

- W sensie „szerokim” 

krytyka

 wszelkiej 

systemowości i racjonalności; 

- Jako interpretacja egzystencjalna
3. Filozoficzny zwrot teorii literatury
- „Fikcjonalny model myślenia o literaturze” 

(Arystoteles): od poznania ku 

rozumieniu

„Filozoficzny zwrot” teorii 

literatury

1. Nowe rozumienie relacji pomiędzy 

literaturą a filozofią:

- Filozofia jako tekst (literacki)
- Literatura jako krytyka filozofii 

(„metafizyki obecności”)

2. Przełomowe znaczenie:
- Dekonstrukcja (J. Derrida)i 

neopragmatyzm (R. Rorty)

 

Jacques Derrida i literatura

(M.P. Markowski, Efekt inskrypcji: Jacques Derrida i 

literatura, 1997)

- 1963: Force et signification, w czasopiśmie 

„Critique”: przeciw „metafizycznemu” 
zapleczu metodologii strukturalistycznej

- 1963-1968: wypracowywanie nowych 

strategii lektury „przeciw” 
logocentryzmowi

- 1970 – przełom: nowy styl pisania (Glas, 

Pas, Eperons, Envois)

- Od 1980 – działalność pisarska

Dekonstrukcja

- Dekonstrukcja ≠ dekonstrukcjonizm
- Literatura czy filozofia?

- Ani metoda, ani teoria
- Pisanie (écriture) – jako „nie-sensowna gra”

- „List do japońskiego przyjaciela” 

(1983)

- Dwa znaczenia „dekonstrukcji”:

- Projekt filozoficzny Derridy
- „prawo wieczystego różnicowania” – 

ujawniające się w przestrzeni lektury

Dekonstrukcja a czytanie

„Dekonstrukcja jest ściśle powiązana z tekstami 
poddawanymi badaniu 

aktywnością czytania

, 

która nigdy nie istnieje niezależnie od nich, w 
postaci zamkniętego w sobie systemu pojęć 
operacyjnych” (CH. Norris, Deconstruction: 
Theory and Practice, 1991)

Dwa gesty dekonstrukcji w polu 
literatury (Markiewicz):

- Topologia lektury 
- Rekonstrukcja topografii lektury

„Wszelkie myślenie dekonstrukcyjne 

tworzy 

pewien tekst

, który niesie ze sobą swoją 

retoryczną osobliwość, figurę i zdarzenie podpisu, 
swój patos, swoje instrumentarium, styl składanej 
czytelnikowi obietnicy” (J. Derrida, Memoires pour 
Paul de Man, Paris 1988)

-  Literatura – Inne wewnątrz filozofii

Konsekwencje

• „Poetyka tekstu filozoficznego”
• „Retoryka dyskursu filozoficznego”
• „modalny” styl filozofii (gatunki 

graniczne, nieokreślone) np. 
Kirkegaard, Nietzsche