Teorie 

Teorie 

Psychospołecz

Psychospołecz

ne

ne

Alfred Adler

Alfred Adler

ur. 7 lutego 1870, zm. 28 maja 1937 – 
austriacki psychiatra, psycholog i 
pedagog, twórca psychologii 
indywidualnej.

Według Adlera człowiek od wczesnych lat dzieciństwa przeżywa — z 
powodu swoich braków — poczucie małej wartości, które kompensuje 
dążeniem do przewagi i mocy nad innymi. Ta świadomość własnych 
braków oraz potrzeba kompensacji wpływa na kształtowanie się 
jeszcze w dzieciństwie indywidualnego planu życiowego, który 
wyznacza ideały i kierunki działania jednostki, jak również kształtuje 
osobowość tej jednostki. Zadaniem wychowania jest udzielenie 
jednostce pomocy w harmonizowaniu jej rozwoju: w przezwyciężaniu 
zarówno poczucia małej wartości, jak dążenia do przewagi nad 
innymi, co zresztą z trudem się udaje. Szczególnie wartościowym 
terenem kompensacji poczucia małej wartości może być działalność 
społeczna, w której jednostka ma szansę wykazać swoją wartość.
Teoria dążenia do przewagi i mocy okazała się zbieżna z ogłoszoną 
wcześniej teorią kratyzmu Władysława Witwickiego.

Fikcja jako cel

Fikcja jako cel



Ludzie są w większym stopniu 

motywowani przez swoje oczekiwania 

niż przez swe doświadczenia z 

przeszłości Cele istnieją tu i teraz 

jako dążenia czy ideały, które 

wpływają na zachowanie. Ostateczny 

cel może być fikcją tj. ideałem,  który 

jest niemożliwy do zrealizowania, ale 

jest realnym bodźcem ludzkich dążeń 

i ostatecznym wyjaśnieniem 

postępowania człowieka.

Dążenie do wyższości

Dążenie do wyższości



Agresja odgrywa ważniejszą rolę niż 

seksualność. Adler utożsamiał moc 
w męskości, a słabość w kobiecości. 



Idea „męskiego protestu”: pewna 

forma hiperkompensacji, do której 
uciekają się zarówno mężczyźni jak 
i kobiety, gdy czują się 
niezadowoleni z siebie i gorsi od 
innych.



Wyższość nie oznacza 

społecznych wyróżnień, 
przywództwa ani pozycji w 
społeczeństwie. Jest to dążenie 
do pełni doskonałej. Jest to „wielki 
pęd ku górze”. 



Pęd ku wyższości jest wrodzony. 

Nie stanowi części życia, jest 
wręcz samym życiem.

Poczucie niższości i 

Poczucie niższości i 

kompensacja

kompensacja



Adler uważał, że przyczyną danego 
schorzenia jest podstawowa słabość a 
osoba, która jej doświadcza często 
stara się  kompensować tę słabość. 
Obejmuje ona wszelkie uczucia 
niższości, zarówno te, które biorą 
początek w rzeczywistej słabości 
fizycznej, jak i te, które wynikają z 
subiektywnie odczuwanego braku 
zdolności psychicznych lub 
społecznych.

Zainteresowanie 

Zainteresowanie 

społeczne

społeczne



Adler, który był rzecznikiem 

sprawiedliwości społecznej i 
zwolennikiem socjaldemokracji, 
wzbogacił swą koncepcję człowieka o 
czynnik zainteresowania społecznego.



Zainteresowanie społeczne polega na 

tym, że jednostka pomaga 
społeczeństwu osiągnąć cel w postaci 
stworzenia społeczeństwa 
doskonałego.



Zainteresowanie społeczne jest 

wrodzone, ludzie są istotami 
społecznymi z natury, a nie z 
nawyku.



Nie ujawnia się jednak 

samorzutnie-konieczne jest 
ukierunkowanie i ćwiczenie.

Styl życia

Styl życia



Główne hasło teorii osobowości 

Adlera



Jest zasadą systemową, zgodnie z 

którą funkcjonuje osobowość 
danej jednostki.



Wyjaśnia swoistość i 

niepowtarzalność danej osoby.



Decyduje o tym, jak człowiek radzi 

sobie z problemami życiowymi.

Użyteczna i bezużyteczna 

Użyteczna i bezużyteczna 

strona życia

strona życia



Kiedy jednostka próbuje uporać się z 

zadaniami kieruje się 
zainteresowaniem społecznym, 
wówczas znajduje się po „użytecznej 
stronie życia”. Jeżeli osobista 
wyższość zajmuje jako cel miejsce 
zainteresowania społecznego, 
wówczas dana osoba dystansuje się 
od zadań życiowych i zajmuje 
„bezużyteczną stronę życia”.

Twórcza jaźń

Twórcza jaźń



Koncepcja ta jest najwyższym osiągnięciem 

Adlera jako teoretyka osobowości.



Zintegrowana, spójna, twórcza jaźń jest 

suwerenem w strukturze osobowości.



Nie jesteśmy w stanie określić samej 

twórczej jaźni, możemy jedynie 

obserwować jej skutki.



Ludzie sami kształtują swą osobowość. 

Budują ją z dwóch surowców- 

dziedziczności i doświadczenia.



Nadaje sens życiu, stwarza cel, a także 

środki do jego osiągnięcia.



Jest aktywną zasadą życia ludzkiego.

Nerwica

Nerwica



Symptomy nerwicy mają charakter 

obronny.



Neurotyk sztywno dąży do nadkompensacji 

postrzeganych u siebie słabości.



Neurotyk nabywa symptomy jako ochronę 

przed przytłaczającym poczuciem 

niższości.



Nieustanne poszukiwanie tej obrony staje 

się błędnym kołem, ponieważ brak 

zainteresowania społecznego, który 

doprowadził do powstania problemu, 

uniemożliwia również jego rozwiązanie.



Niezdolność do uporania się z 

problemami skłania go do 
stworzenia „zabezpieczeń”. Są 
one analogiczne do freudowskich 
mechanizmów obronnych, ale 
służą do chronienia neurotyka 
przed niską samooceną 
wynikającą z poczucia niższości.

Trzy kategorie 

Trzy kategorie 

„zabezpieczeń”

„zabezpieczeń”



Usprawiedliwieni

a



Agresja



Dystansowanie 

się

Charakterystyczne badania i 

Charakterystyczne badania i 

metody badawcze

metody badawcze



Empiryczne obserwacje Adler 

prowadził głównie w sytuacji 
terapeutycznej; polegały one na 
rekonstruowaniu przeszłości na 
podstawie wspomnień pacjenta i 
interpretowaniu jego obecnego 
zachowania.

Kolejność urodzeń a 

Kolejność urodzeń a 

osobowość

osobowość



Adler zauważył, że osobowości 

najstarszego, średniego i 
najmłodszego dziecka w rodzinie 
są zwykle inne. Różnice te 
przypisał odmiennym 
doświadczeniom, jakie ma każde 
dziecko jako członek grupy 
społecznej.

Erich Fromm

Erich Fromm

ur. 23 marca 1900 r. we Frankfurcie, 
zm. 18 marca 1980 r. w Szwajcarii – 
niemiecki filozof, socjolog, psycholog i 
psychoanalityk pochodzenia 
żydowskiego.

Można określić jego osobę mianem marksistowskiego 
teoretyka, choć ona sam wolał nazywać się humanistą 
dialektycznym.



Idea: człowiek jest samotny i 

wyobcowany, bo zerwał 
powiązanie z przyrodą i innymi 
ludźmi.



Wolność jest stanem, od którego 

człowiek stara się uciec, gdyż 
staje się przez nią osamotniony.

Sposoby na „ucieczkę od 

Sposoby na „ucieczkę od 

wolności”

wolności”



Ucieczka poprzez 

autorytaryzm



Ucieczka poprzez 

destruktywność



Ucieczka poprzez 

automatyczny konformizm



Fromm próbował wykazać, że każda 

forma społeczeństwa, jaką stworzył 
człowiek, stanowi próbę rozwiązania 
podstawowej sprzeczności, w jaką 
uwikłani są ludzie. Sprzeczność ta 
polega na ty, że człowiek jest 
zarówno włączony do natury jak i od 
niej oddzielony, jest zwierzęciem i 
ludzka istotą. „ zrozumienie psychiki 
ludzkiej musi opierać się na analizie 
jego potrzeb, wynikających z 
warunków jego egzystencji.

5 potrzeb wynikających z 

5 potrzeb wynikających z 

ludzkiej egzystencji

ludzkiej egzystencji



Potrzeba powiązań



Potrzeba transcendencji



Potrzeba zakorzenienia



Potrzeba tożsamości



Potrzeba systemu orientacji

Dodatkowa potrzeba

Dodatkowa potrzeba



Potrzeba pobudzenia i stymulacji



Odróżnienie bodźców prostych od 
aktywujących

◦

bodźce proste- popędy, często wywołują 
znudzenie

◦

Bodźce aktywujące- pociągają do doążenia 
do celu



Potrzeby są właściwe tylko ludziom



Dążenia nie są wytworem 
społeczeństwa, są osadzone w ludzkiej 
naturze

5 typów charakteru 

5 typów charakteru 

społecznego

społecznego



Receptywny



Eksploatatorski



Gromadzący



Handlowy



Produktywny 



Nekrofiliczny



Biofiliczny

Mieć, czy być?

Mieć, czy być?



Nastawienie na mieć- rywalizacja 

o posiadanie i konsumowanie 
dóbr,



Nastawienie na być- koncentracja 

na tym, kim się jest, nie na tym, 
co się ma, a także na 
współuczestniczeniu a nie 
rywalizacji.



Aby społeczeństwo mogło właściwie 

funkcjonować, charakter dziecka 
musi być kształtowany zgodnie z 
potrzebami tego społeczeństwa.



Społeczeństwo wypacza ludzi, 

nakładając na nich wymagania 
sprzeczne z naturą.



Wszelkie zmiany w społeczeństwie 

powodują zaburzenia w charakterze 
społecznym ludzi.

Związek człowieka ze 

Związek człowieka ze 

społeczeństwem

społeczeństwem



Ludzie mają podstawową, wrodzoną 
naturę



Społeczeństwo jest stworzone przez 
ludzi w celu urzeczywistnienia tej 
podstawowej natury



Żadne stworzone dotychczas 
społeczeństwo nie zaspokaja 
podstawowych potrzeb egzystencji 
ludzkiej



Możliwe jest stworzenie takiego 
społeczeństwa.

Humanistyczny Socjalizm 

Humanistyczny Socjalizm 

Wspólnoty

Wspólnoty



Każdy miałby jednakowe 

możliwości



Nie byłoby samotności, uczuć 

izolacji ani rozpaczy



Przekształcenie alienacji 

człowieka w systemie własności 
prywatnej w możliwość 
samorealizacji jako 
społeczeństwa

Karen Horney

Karen Horney

ur. 16 września 1885, zm. 4 grudnia 
1952 - niemiecka psychoanalityk i 
psychiatra najbardziej popularna 
przedstawicielka koncepcji 
psychodynamicznych, współtwórczyni 
neopsychoanalizy.

Współzałożycielka Amerykańskiego Instytutu 
Psychoanalitycznego. W swoich pracach podkreślała 
społeczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju osobowości i 
zaburzeń, dystansując się wobec biologizmu koncepcji 
Freuda. Jej najsłynniejsze dzieło to Neurotyczna osobowość 
naszych czasów (1937).



Krytykowała Freuda i propagowała 
własną kobiecą psychologię.



Dążyła do wyeliminowania błędów 
zawartych w koncepcji Freuda, po to 
aby psychoanaliza mogła w pełni 
zrealizować swe możliwości jako nauka 
o ludziach.



Wg niej obawy dotyczące 
bezpieczeństwa oraz alienacji stanowią 
główne siły motywujące osobowości. 



Sprzeciwiała się koncepcji Freuda 
zakładającej, że zazdrość o członek 
(penis envy)jest czynnikiem 
wpływającym w decydujący sposób na 
psychikę kobiet.



Twierdziła, że podstawowe cech 
psychiki kobiecej to brak pewności 
siebie i przywiązanie nadmiernej wagi 
do miłości, co ma bardzo niewiele 
wspólnego z anatomią żeńskich 
narządów płciowych.

Lęk podstawowy

Lęk podstawowy



Dzieci z natury doświadczają lęku, 

bezradności, poczucia zagrożenia



U dzieci, którym brak pełnego 

miłości pokierowania, 
pomagającego nauczyć im się 
radzenia z zagrożeniami, może 
rozwinąć się lęk podstawowy- 
uczucie osamotnienia i 
bezradności.



Czynniki wpływające na lęk podstawowy 
np. bezpośrednia lub pośrednia dominacja, 
obojętność, brak poszanowania, itp. 
stanowią zło podstawowe (basic evil).



Zło podstawowe w naturalny sposób 
wywołuje urazę, czyli wrogość podstawową 
(basic hostility).



To z kolei powoduje wystąpienie u dziecka 
dylematu czy konfliktu, ponieważ 
wyrażając wrogość ryzykuje, że zostanie 
ukarane i pozbawione miłości rodzicielskiej.



Dzieci radzą sobie z wrogością 

poprzez wyparcie



Trzy różne strategie wyparcia to:

◦

„ muszę wypierać swoją wrogość, bo was 
potrzebuję”

◦

„ muszę wypierać swoją wrogość, bo się 
was boję”

◦

„ muszę wypierać swoją wrogość, bo boję 
się tracić waszą miłość”

Potrzeby neurotyczne

Potrzeby neurotyczne



Neurotyczna potrzeba miłości i 

aprobaty



Neurotyczna potrzeba posiadania 

partnera



Neurotyczna potrzeba ograniczania 

swoich potrzeb i oczekiwań



Neurotyczna potrzeba władzy



Neurotyczna potrzeba wykorzystania 

otoczenia w każdy możliwy sposób



Neurotyczna potrzeba prestiżu i 

uznania społecznego



Neurotyczna potrzeba bycia 

podziwianym



Neurotyczna chęć osiągnięcia 

sukcesu w życiu



Neurotyczna potrzeba 

samowystarczalności i niezależności



Neurotyczna potrzeba doskonałości i 

odporności na wszelkie ataki.

Trzy rozwiązania

Trzy rozwiązania



Podział potrzeb na 3 

kategorie:

◦

Dążenia ku ludziom

◦

Odsuwanie się od ludzi

◦

Występowanie przeciw 

ludziom

Alienacja

Alienacja



Alternatywna strategia radzenia sobie 
neurotyka:  neurotyk może obronnie 
odwrócić się od swego Ja realnego ku 
jakiejś wyidealizowanej alternatywie.



Alienacja jest konsekwencją prób 
uporania się przez dziecko z lękiem 
podstawowym.



Lęk i wrogość prowadzą do odrzucenia „ 
Ja realnego” i powstania „Ja 
pogardzanego” by w końcu stworzyć 
„ Ja idealne” jakim dziecko chce być.



Neurotycy mogą obronnie stwarzać 

„ślepe plamki” lub „ segmenty”, 
kiedy wolą nie widzieć rozbieżności 
między swoim zachowaniem a „ Ja 
idealnym”



Uciekają się też do racjonalizacji, 

cynizmu lub nadmiernej samokontroli



Eksternalizacja( nie chcę nikogo 

wykorzystywać, to oni wykorzystują 
mnie).

Harry Stack Sullivan

Harry Stack Sullivan

ur. 21.02.1892 w Norwich, zm. 
14.01.1949 w Paryżu.
Psychiatra i psychoanalityk 
amerykański. Jeden z przedstawicieli 
psychoanalizy.

Sullivan uważany jest za twórcę 
"interpersonalnej teorii psychiatrii", 
podkreślał bowiem znacznie czynników 
interpersonalnych w psychiatrii, twierdząc 
nawet, że psychiatria i psychologia 
społeczna obejmują ten sam obszar. Był to 
nowy pogląd, jako że współczesna mu 
psychiatria zajmowała się przede wszystkim 
badaniem dynamiki intrapsychicznej.

Struktura Osobowości

Struktura Osobowości



Osobowość jest bytem czysto 

hipotetycznym.



Osobowość to „iluzja”, którą 

należy badać jedynie w 
sytuacjach interpersonalnych.



Osobowość zorganizowana jest 

ze zdarzeń interpersonalnych.



„Psychiatria jest to badanie 

zjawisk, jakie zachodzą w 
sytuacjach interpersonalnych, w 
konfiguracjach złożonych z dwóch 
lub więcej osób, z których 
wszystkie prócz jednej mogą być 
mniej lub bardziej urojone”.



Sullivan przyznaje osobowości 

jedynie status hipotetycznego 
bytu, choć też stwierdza, że 
stanowi ona dynamiczny ośrodek 
różnych procesów, które 
zachodzą w wielu polach 
interpersonalnych.

Najważniejsze z nich to:

Najważniejsze z nich to:



Dynamizmy



Personifikacje



Procesy 

poznawcze

Dynamizmy

Dynamizmy



Najmniejsze jednostki , jakimi można się 

posługiwać w badaniach osobowości.



Dynamizm jest wzorem zachowań, który 

trwa i powtarza się, jest więc nawykiem.



Wzorzec to:  „ otoczka nieistotnych 

różnic szczegółowych”, czyli do wzorca 

można dodawać nowe cechy, nie 

zmieniając go, jeśli nie różni się dalej od 

innych treści otoczki. Jeśli jednak różni 

się istotnie, to zmienia dany wzorzec na 

inny.

Dynamizmy o charakterze 

Dynamizmy o charakterze 

ludzkim

ludzkim



Charakteryzują stosunki 

interpersonalne danej osoby.



Dynamizm posługuję się konkretną 

sferą ciała: usta, ręce, odbyt czy 

narządy płciowe. Za jej pomocą 

wchodzi w interakcje z otoczeniem.



Sfera zawiera: aparat efektorowy- 

służący do wykonania działania, i 

aparat łączący (edukator), który 

łączy mechanizm receptorowy z 

mechanizmem efektorowym.



Większość dynamizmów 

służy zaspokojeniu 
podstawowych potrzeb 
organizmu. Jednak istnieje 
dynamizm, który rozwija się 
w wyniku lęku-nazywamy 
go systemem jaźni.

System jaźni

System jaźni



Lęk jest wytworem stosunków 

interpersonalnych



Aby uniknąć bądź zredukować 

poziom lęku ludzie stosują różne 

środki ochronne, które tworzą 

system jaźni, który sankcjonuje 

pewien rodzaj zachowania ( „dobre 

ja”), zabraniania innych form („złe 

ja”) i nie dopuszcza innych zbyt 

odrażających i obcych ( „ ja-to-nie-

ja”)



Sullivan posługiwał się terminem 

selektywna uwaga dla określenia 
nieświadomej odmowy zwracania 
uwagi na wywołujące lęk 
zdarzenia i uczucia. Proces ten 
podobny jest do mechanizmów 
obronnych opisywanych przez 
Freuda, a także do modelu 
obrony Ja Carla Rogersa.

Personifikacje

Personifikacje



Personifikacja to wyobrażenie, 

jakie dana jednostka ma o sobie 
lub o kimś innym.



To zespół uczuć, postaw i 

przekonań, których źródłem są 
doświadczenia związane z 
zaspokajaniem potrzeb i z lekiem.



Personifikacje wspólne dla wielu 

ludzi noszą nazwę stereotypów.

Procesy poznawcze

Procesy poznawcze



Trójdzielna klasyfikacja 

doświadczeń:

◦

Prototaktyczne

◦

Parataktyczne

◦

Syntaktyczne



Doświadczenia prototaktyczne można 

przyrównać do prostych wrażeń, 

obrazów i uczuć przepływających 

przez umysł czującej istoty.



Parataktyczny typ myślenia polega na 

dostrzeganiu związków 

przyczynowych między zdarzeniami.



Syntaktyczny typ myślenia jest 

najwyższym z typów doświadczeń. 

Polega na potwierdzonej przez 

konsensus aktywności symbolicznej, 

głównie o charakterze werbalnym.

Dynamika osobowości

Dynamika osobowości



Sullivan ujmuje osobowość jako 

system energetyczny, którego 
zasadnicze działanie polega na 
czynnościach redukujących 
napięcie.  Nie ma żadnej potrzeby 
dodawania określenia „psychiczny” 
do terminów „energia” czy 
„napięcie”, ponieważ używa się  ich 
w tym samym sensie, w jakim 
stosowane są one w fizyce.

Napięcie

Napięcie



Są dwa główne źródła napięcia:

◦

Potrzeby organizmu- są związane z 
fizjomechanicznymi wymaganiami 
życia( brak pokarmu, wody czy tlenu)

◦

Lęk- jest odczuciem napięcia, które 
wynika z rzeczywistego lub 
wyobrażonego zagrożenia 
bezpieczeństwa danej  osoby.

Transformacje energii

Transformacje energii



Energia podlega transformacji 

przy wykonaniu pracy. Praca to 
czynności zewnętrzne lub 
umysłowe. Ich celem jest 
redukcja napięcia. Są w dużej 
mierze uwarunkowane przez 
społeczeństwo. 

Rozwój osobowości

Rozwój osobowości



Sullivan rozpatrywał osobowość z 

perspektywy określonych stadiów 
rozwojowych.  Nie zaprzeczał, że 
czynniki biologiczne warunkują 
rozwój osobowości, to jednak 
społeczne wyznaczniki rozwoju 
psychicznego uważał za 
ważniejsze. 

Stadia rozwoju

Stadia rozwoju



Niemowlęctwo



Dzieciństwo



Wiek młodociany



Okres poprzedzający dorastanie



Okres wczesnego dorastania



Okres późnego dorastania

Wyznaczniki rozwoju

Wyznaczniki rozwoju



Sullivan uznaje rolę dziedziczności, 

jeśli chodzi o wyposażenie 
jednostki w pewne uzdolnienia, 
wśród których podstawowe 
znaczenie mają uzdolnienia do 
odbierania i przetwarzania doznań 
czy doświadczeń. Dziedziczność i 
dojrzewanie dostarczają 
biologicznego podłoża rozwoju 
osobowości.



Pierwszym kształcącym wpływem 

jest wpływ lęku, który zmusza 

młody organizm do odróżniania 

wzrostu napięcia od jego spadku i 

do ukierunkowania swej 

aktywności, tak by osiągnąć 

redukcję napięcia.



Drugą siłą kształcącą są próby i 

sukcesy. Sukces powoduje zwykle 

utrwalenie czynności, która 

doprowadziła do gratyfikacji.

Charakterystyczne badania i 

Charakterystyczne badania i 

metody badawcze

metody badawcze



Sullivan pracował z pacjentami 

cierpiącymi na różnego rodzaju 

zaburzenia osobowości, lecz głownie 

ze schizofrenikami i z osobami 

cierpiącymi na nerwicę natręctw.  

Zainteresował się badaniami 

czynników, które utrudniają, bądź 

ułatwiają komunikowanie się dwojga 

ludzi.  W wyniku rozważań rozwinął 

swą koncepcje terapeuty jako 

obserwatora uczestniczącego. 

Wywiad

Wywiad



Wywiad psychiatryczny to 

sytuacja „twarzą w twarz” między 
pacjentem a terapeutą. 



„ System lub wiele systemów 

procesów interpersonalnych 
wynikających obserwacji 
uczestniczącej, w której 
prowadzący wywiad wyciąga 
pewne wnioski o rozmówcy”.

Cztery fazy wywiadu

Cztery fazy wywiadu



Formalny początek



Rekonesans



Szczegółowe 

badanie



Zakończenie