CZYNNOŚĆ WYDZIELNICZA 

JĄDER

JĄDRA jako:
• gonady w układzie rozrodczym – produkują plemniki 

(spermę)

• gruczoły dokrewne w układzie endokrynnym – produkują 

męskie hormony płciowe
Obie te funkcje znajdują się pod kontrolą hormonów 

produkowanych przez przedni płat przysadki mózgowej:

• Lutropina (LH) – glikoproteinowy hormon gonadotropowy 

wydzielany przez gonadotropy przedniego płata przysadki, 

    co jest stymulowane przez podwzgórzową luliberynę 

(LHRH). Odpowiada za funkcjonowanie komórek 

śródmiąższowych produkujących testosteron, jak i inne 

androgeny.

• Folikulotropina (FSH) – hormon peptydowy, którego 

wydzielanie jest kontrolowane przez podwzgórzowy 

czynnik uwalniający – folikuloliberynę (FSHRH). Odpowiada 

za powstawanie plemników (spermatogenezę).

ANDROGENY

Są to hormony płciowe o budowie sterydowej o 

działaniu maskulinizującym, fizjologicznie występujące 

u mężczyzn, jak        i w małych stężeniach u kobiet.
Pierwotnym materiałem do syntezy androgenów jest 

cholesterol. Jest on wstępnie syntetyzowany z glukozy i 

kwasów tłuszczowych lub pobierany z dostarczanych 

drogą krwi cząsteczek lipoprotein LDL.

• U mężczyzn androgeny produkowane są przez 

komórki Leydiga (śródmiąższowe) znajdujące się w 

jądrach oraz część siatkowatą kory nadnerczy.

• U kobiet androgeny wytwarzane są przez jajniki oraz 

część siatkowatą kory nadnerczy.

Nadmiar androgenów u kobiet powoduje szereg zaburzeń, m. in. 

wykształcanie się męskiej budowy ciała (maskulinizacja), męskiego 

typu owłosienia, a także zaburzenia płodności, trądzik, łojotok, łysienie 

typu męskiego.

PODZIAŁ 

ANDROGENÓW

Wytwarzane w jądrach :

• testosteron

• 5-α-dihydroksytestosteron (5-α-DHT)

• androstendion
Wytwarzane w jajnikach :

• dihydrotestosteron

• androstendion
Wytwarzane w korze nadnerczy :

• testosteron

• dehydroepiandrosteron (DHEA)

Fizjologiczne działanie androgenów:

• kształtowanie się męskich narządów płciowych w życiu płodowym

• wykształcanie się wtórnych cech płciowych (budowa ciała, głos, 

owłosienie)

• wpływ na spermatogenezę

• wpływ anaboliczny (zwiększenie masy mięśniowej itp.)

• Produkcja androgenów pozostaje pod kontrolą hormonu 

tropowego wytwarzanego przez przedni płat przysadki 
mózgowej lutropiny  (LH - hormon luteinizujący). 
Między wydzielaniem lutropiny a androgenów zachodzi 
ujemne sprzężenie zwrotne. Z kolei wydzielanie 
lutropiny zależy od wydzielanego przez podwzgórze 
hormonu uwalniającego GnRH czyli gonadoliberyny.

• Regulacja stężenia testosteronu krążącego we krwi 

odbywa się na zasadzie zewnętrznego ujemnego 
sprzężenia zwrotnego. Zwiększenie zawartości 
testosteronu we krwi powoduje pobudzenie detektorów 
w podwzgórzu, zmniejszenie ilości wydzielanego GnRH 
do przysadkowych naczyń wrotnych oraz hamowanie 
wydzielania hormonu luteinizującego (LH) przez 
przysadkę.

Regulacja stężenia androgenów 

we krwi na przykładzie 

testosteronu

Komórki 
podwzgórz
a

Detektory 
w 
podwzgórz
u

GnR
H

Część 
gruczołow
a 
przysadki

FSH + 
LH

Jądra

Spermatocy
ty

Cewki 
nasienne

Komór
ki  
Leydig
a

TESTOSTER
ON

Wątroba

17-
ketosteroidy

Nerk
i

17-ketosteroidy wydalane z 
moczem

Testosteron 

       Jest to podstawowy męski hormon płciowy, należący 

do androgenów. Ma budowę steroidową, zawiera 19 

atomów węgla    w cząsteczce, grupę OH przy 17. węglu. 

Jest pochodną cholesterolu. 
Produkowany jest przez komórki śródmiąższowe Leydiga 

w jądrach, a także w niewielkich ilościach przez korę 

nadnerczy, jajniki i łożysko. 
Poziom testosteronu jest kontrolowany przez GnRH z 

ośrodków podwzgórza i przez hormon luteinizujący (LH) z 

części gruczołowej przysadki -> po związaniu się LH z 

receptorem błonowym komórek śródmiąższowych jądra 

dochodzi do aktywacji cyklazy adenylanowej, zwiększenia 

stężenia cAMP w tych komórkach i zwiększonego 

wydzielania testosteronu. W ciągu doby jądra dorosłych 

mężczyzn wydzielają 14-31 µmol testosteronu. 

 

We krwi tylko niewielka część tego hormonu występuje    

w postaci wolnej (ok.2%), a reszta jest związana z beta-

globuliną wiążącą steroidy płciowe (w 65%) i z albuminą 

osocza ( w 33%). Występuje również we krwi dorosłych 

kobiet jednak w bardzo niewielkich ilościach (kilkanaście 

razy mniej niż u mężczyzn).

Krążący we krwi testosteron dostaje się do wątroby, 

gdzie jest zamieniany na 17-ketosteroidy wydalane z 

organizmu przez nerki wraz z moczem. 2/3 17-

ketosteroidów wydalanych                    z moczem są to 

pochodne androgenów z kory nadnerczy, a tylko 1/3 17-

ketosteroidów stanowią metabolity testosteronu 

powstającego w jądrach.           

Rola 

testosteronu

• Kształtowanie płci i cech płciowych w życiu płodowym
• Kształtowanie cech płciowych u mężczyzn   

(wykształcenie 

zewnętrznych narządów płciowych, wzrost gruczołu krokowego, 
pęcherzyków nasiennych, budowa ciała, typ owłosienia, głos) 

• Hamowanie wydzielania hormonu luteinizującego i GnRH 

na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego

• Przyspieszenie syntezy białek, zatrzymanie wody i 

elektrolitów w organizmie – u obu płci

• Działanie anaboliczne – zwiększenie masy mięśniowej
• Zwiększenie libido
• Wpływ na spermatogenezę, oddziaływanie lokalne 

wewnątrz gonady męskiej na wszystkie komórki jądra

• Zwiększenie poziomu cholesterolu we krwi 

 (estrogeny 

zmniejszają)

• Przyczynia się do retencji wapnia
• Zwiększa resorpcję sodu w kanalikach zbiorczych nerek

Inne 

androgeny

• 5-α-dihydrotestosteron 

- jest to aktywna forma testosteronu, 

odpowiedzialna za większość efektów jego działania, która powstaje w 

wyniku obwodowego działania enzymu 5-α-reduktazy. Testosteron przed tą 

przemianą jest praktycznie nieczynny biologicznie.
Od jego poziomu zależny jest rozwój embrionalny narządów płciowych 

zewnętrznych.  U mężczyzn jest on niezbędny do transformacji guzka 

płciowego w prącie i w tworzeniu moszny.
Może powodować łysienie typu męskiego, szczególnie gdy jego prekursor 

(testosteron) jest dostarczany z zewnątrz (np. stosowanie dopingu). Blokuje 

również oś podwzgórze-przysadka-gonady, co jest elementem fizjologicznej 

kontroli wydzielana androgenów. Jest też niezbędny do wystąpienia 

przerostu gruczołu krokowego, oraz stymuluje rozwój raka prostaty.

• Dehydroepiandrosteron (DHEA) 

- jest naturalnym hormonem 

sterydowym produkowanym z cholesterolu przez nadnercza, a konkretnie 

przez warstwę siateczkowatą kory nadnerczy. Jest chemicznie podobny do 

testosteronu i estradiolu, może łatwo być w nie przekształcony. Produkcja 

tego hormonu osiąga szczyt we wczesnym wieku dorosłym i później 

zaczyna spadać.