Diagnoza współuzaleznienia

Plan wykładu



Koncepcje współuzależnienia



Diagnoza zjawiska współuzależnienia



Kliniczna diagnoza partnerów osób uzależnionych



Obszary problemowe



Kierunki pracy terapeutycznej



Badania własne



Literatura przedmiotu

Współuzależnienie

jako zaburzenie zdrowia - 1



zaburzenie zdrowia - rozwija się na gruncie nałogowego

procesu

(Wilson-Scheaf)



na skutek nałogowego funkcjonowania doświadczanie

obniżenia sprawności poznawczej



choroba może prowadzić do śmierci



brak jest jednak badań potwierdzających tę koncepcję.



współuzależnienie - lustrzane odbicie alkoholizmu

(Janet

Woititz)



cechy osoby współuzależnionej są podobne do cech osób

uzależnionych.

Współuzależnienie

jako zaburzenie zdrowia - 2



współuzależnienie jako specyficzna forma uzależnienia od

drugiej osoby i jej problemów

(Mellibruda i Szczepańska, lata 80-te)



objawy podobne do symptomów charakteryzujących

uzależnienie od alkoholu:



kompulsywna koncentracja na zachowaniach związanych

z piciem męża



próby uzyskiwania wpływu na zachowania męża poprzez

kontrolę



z czasem utrwalanie się stereotypu funkcjonowania w relacji



zmiana w tolerancji na destrukcyjne zachowania męża, np.

wyrażająca się umacnianiem patologicznej więzi po

kolejnych destrukcyjnych incydentach.

Współuzależnienie

jako zaburzenie zdrowia -



współuzależnienie - chorobą

(Pia Mellody, 1993)



rozwija się w okresie dorastania w

dysfunkcjonalnej rodzinie



główne symptomy współuzależnienia:



niskie poczucie własnej wartości;



trudności w wytyczaniu granic psychologicznych;



doświadczanie i wyrażanie własnej

rzeczywistości w niezrównoważony sposób;



niezaspakajanie swoich dorosłych potrzeb i

pragnień.

Współuzależnienie

jako zaburzenie osobowości - 1



osoba współuzależniona zależna od osoby uzależnionej



współuzależnienie - funkcjonowanie w związku, w którym

występują różne dysfunkcje

(Ceremak).



przejawy współuzależnienia:



uzależnianie poczucia własnej wartości od możliwości

wywierania wpływu na innych;



przyjmowanie odpowiedzialności za zaspakajanie potrzeb

innych osób;



lęk i zaburzenie granic własnego

w bliskości i separacji;



tendencję do wchodzenia w bliskie związki z osobami

ujawniającymi zaburzenia osobowości, popędu oraz

uzależnionymi;



współwystępowanie różnych zaburzeń emocjonalnych,

poznawczych i zachowania .

Współuzależnienie

jako zaburzenie osobowości - 2



współuzależnienie jako neurotyczne zaburzenie

osobowości

(Hurwitz w oparciu o teorią Horney)



neurotyczne dążenie do władzy i dominacji pojawia się w

sytuacji występowania lęku podstawowego oraz braku

poczucia bezpieczeństwa.



Lęk ten jest związany z:



konfrontacją ze światem zewnętrznym,



obawą przed zaburzeniem stosunków interpersonalnych z

osobami dla niej ważnymi



negatywną oceną otoczenia



własnymi wrogimi impulsami.



Dążenie do dominacji u osób współuzależnionych:



chroni przed poczuciem bezradności,



kształtuje sztywnego i nieracjonalne poczucie siły, które

utrzymuje przekonanie, że należy sobie radzić we wszystkich

sytuacjach.

Współuzależnienie

jako zaburzenie osobowości - 3



Dwa typy zaburzeń osobowości u osób współuzależnionych

(Hurwitz, kategorie opisowe, niespójne z klasyfikacjami):



funkcjonowanie bierno-zależne:



nieuświadomiona potrzeba dominacji,



uległe zachowania



funkcjonowanie kontrolująco–dominujące:



wypartą potrzeba bierności i wsparcia,



dążenie do kontrolowania siebie i osoby uzależnionej



antycypacja utraty władzy powoduje u nich znaczny wzrost poziomu

lęku.

Współuzależnienie

jako zaburzenie osobowości - 4



Cechy osobowości zależnej u osób współuzależnionej

(Millon):



duże trudności z podejmowaniem decyzji



dążenie aby inni zaspakajali ich potrzeby



próby podporządkowywania własnych pragnień potrzebom

innych, aby nie utracić relacji, która stanowi dla nich oparcie



w sytuacji zagrożenia stałości związku odczuwanie paniki i

lęku



Inne:



osobowość narcystyczna, a czasem borderline

(Cermak)



pasywno-agresywna i paranoidalna

(Cierpiałkowska)



Współuzależnienie nie jest swoistym zaburzeniem

osobowości. Jest opisową kategorią wzorca funkcjonowania

w rodzinie z problemem uzależnienia od alkoholu

(Martin i Pizza).

Współuzależnienie

jako zaburzenie adaptacji - 1



Współczesne rozumienie współuzależnienia jako

zaburzenie przystosowania się do trudnej sytuacji

poprzez utrwalenie wzorca funkcjonowania, który rozwija

się w okresie utrzymywania relacji z osobą uzależnioną

(Kiehne, Spann i Fischer)



Patologiczna adaptacja służy utrzymaniu równowagi w

systemie rodziny (homeostaza) kosztem jej członków.

Współuzależnienie

jako zaburzenie adaptacji - 2



Poziom zaburzeń u partnerów osób uzależnionych

zależy od nasilenia picia

(Jackson):



zaburzenia te mają charakter sytuacyjny i są

bezpośrednio związane z warunkami życia



doświadczają zdarzeń stresowych w związku z którymi

sobie nie radzą - PTSD,



koncepcja nie tłumaczy typowych zachowań osób

współuzależnionych

Współuzależnienie

jako zaburzenie adaptacji - 3



Współuzależnienie jako wynik specyficznego procesu

wychowania i socjalizacji, ujawniający się w rodzinie

prokreacyjnej poprzez brak równowagi między

nieodpowiedzialnością a nadopowiedzialnością.



Specyficzne wyobrażenia na temat siebie i innych:



nadodpowiedzialność - dawanie, reagowanie na

potrzeby innych, dbanie o uczucia innych, sprawdzanie i

kontrolowanie



potwierdzanie swojej „wielkości” poprzez realizacje

wzorca bez brania pod uwagę potrzeb własnych

(Bebko i

Kresten).

Współuzależnienie

jako zaburzenie adaptacji - 4



Współuzależnienie –destrukcyjna forma przystosowania

się do trudnej lub niszczącej sytuacji życiowej,

związanej z patologicznym zachowaniem partnera

(Sobolewska i Mellibruda).



Czynniki sprzyjające współuzależnieniu:



silna zależność emocjonalna i materialna



słaba pozycja zawodowa osoby współuzależnionej,



izolacja społeczna,



dążenie do utrzymania małżeństwa,



agresywne zachowanie osoby uzależnionej,



poczucie zagrożenia i braku bezpieczeństwa,



silny, zgeneralizowany lęk,



traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa,



przekonanie o swojej omnipotencji, „wszystko mogę”,



zawężenia myślenia do jednej perspektywy,



tendencji do zaprzeczania i myślenia magicznego,



niemożność pogodzenia się ze stratami,



zatarcia lub uszkodzenia granic



poczucie winy i krzywdy, niskie poczucie własnej wartości.

Kiedy mówimy o

współuzależnieniu?



Związek dwojga dorosłych ludzi, trwający określoną ilość

czasu.



Obecność więzi:



formalnej,



emocjonalnej,



materialnej,



rodzicielskiej.



Specyficzna wymiana (cyrkularność) wokół konsekwencji

picia alkoholu - jedna osoba wprowadza destrukcję a druga

stara się na nią jakoś odpowiedzieć – często odpowiada

destrukcyjnie.

Przejawy adaptacji

osoby współuzależnionej- 1



Bada się kontekst przejawów współuzależnienia i ich

wpływu na związek z osobą uzależnioną, m.in.

odpowiedzi na zachowania partnera



związane z psychospołecznymi konsekwencjami picia w

perspektywie długoterminowej



związane z bezpośrednim piciem



pijącego w jego okresach abstynencji - mechanizmy

zniekształcające spostrzeganie rzeczywistości



Podejmowane działania:



próby zmiany sytuacji – nasilenie kontroli i przejmowanie

odpowiedzialności



okresowe wycofywanie się - próby odejścia

Przejawy adaptacji

osoby współuzależnionej - 2



Radzenie sobie z powyższymi sytuacjami jest trudne:



jest to przewlekły stres



rozwija się uzależnienie partnera



zmienia się tolerancja na zachowania osoby uzależnionej –

utrwalają się mechanizmy współuzależnienia, pojawiają się

zaburzenia emocjonalne i zachowania



pojawia się patologiczny sposób adaptacji celem ochrony

systemu rodzinnego, który manifestuje się zmianami w:



przeżywaniu,



myśleniu,



samoocenie,



zachowaniu, także w relacjach,



funkcjonowaniu somatycznym.

Diagnoza współuzależnienia - 1

Badana jest osoba współuzależniona –

budowanie relacji - podmiotowość

Przedmiot diagnozy:



dotychczasowe sposoby radzenia sobie w kontakcie z

bliską osobą - na czym polega i czego dotyczy destrukcja,

jak reaguje osoba na zachowanie uzależnionego partnera.



motywacja do szukania pomocy – kryzys - załamanie

funkcji adaptacyjnych mechanizmów obronnych:



zmiany jakie zaszły w zachowaniu partnera w ostatnim

czasie - rozmiar destrukcji wynikającej z picia bliskiej osoby.



zmiany w strukturze rodziny - wzajemne wpływanie członków

rodziny na siebie



zmiany w zdrowiu fizycznym i psychicznym itp.

Diagnoza kliniczna - 1



Czym jest diagnoza kliniczna i kiedy ją stosować?



Diagnoza współuzalenienia - uzupełniana o kontekst
historyczny w celu lepszego zrozumienia problematyki
pacjenta i występujących u niego zaburzeń.



Analiza linii życiowej pacjenta - poszukuje się źródeł
problemów i określanie deficytów i zasobów:



rozwój psychofizyczny, w tym seksualny



znaczące doświadczenia z okresu dziecięcego, dorastania i
wczesnej dorosłości (w tym traumatyczne wydarzenia),



pełnienie ról w rodzinie generacyjnej,



kontakty z osobami znaczącymi i rówieśnikami,



rozwój szkolny i zawodowy,



choroby, wypadki, urazy.

Diagnoza kliniczna - 2



omawianie rozwoju związku partnerskiego:



okresu narzeczeńskiego i małżeńskiego,



okoliczności związane z zawarciem małżeństwa,



ważne wydarzenia z początku trwania małżeństwa,



narodziny dzieci,



omawianie struktury i funkcjonowania małżeństwa

np. kto decyduje o najważniejszych sprawach?

OBJAWY KLINICZNE



U osób współuzależnionych można wyróżnić

tradycyjny podział symptomów nerwicowych,

zaburzenia te często zachodzą na siebie:



Zaburzenia somatyczne



Zaburzenia przeżywania



Zaburzenia zachowania

Obszary problemowe - 1



brak wiedzy o uzależnieniu od alkoholu, mechanizmach
choroby i leczeniu



niezrozumienie własnego uwikłania w picie partnera



trudności w zaprzestaniu zachowań nadmiernie
kontrolujących i nadopiekuńczych



brak motywacji do terapii



Pytania:



Od kiedy picie męża zaczęło ci przeszkadzać i dlaczego?



Co robiłaś kiedyś, aby mąż przestał pić?



Jak tłumaczyłaś nadmierne picie męża?



Jak obecnie mąż zachowuje się po piciu?



Które zachowania męża są dla ciebie najtrudniejsze?



Jaki jest udział męża w życiu rodzinnym? (finanse, wychowanie dzieci,

obowiązki domowe)



Czy rozmawiałaś z innymi o swoich problemach?

Źródło: M. Kisiel „Osobiste programy w terapii współuzależniena” TUiW V/VI 1999

Obszary problemowe - 2



Funkcjonowanie emocjonalne



trudności w rozpoznawaniu i wyrażaniu uczuć



trudności w rozpoznawaniu swoich potrzeb



nieumiejętność konstruktywnego radzenia sobie z przykrymi
emocjami



nieumiejętność czerpania przyjemności z pozytywnych zdarzeń



Pytania:



Czy rozpoznajesz uczucia jakie przeżywasz w danej chwili?



Czy miewasz trudności w nazywaniu i rozpoznawaniu swoich uczuć?



Jakie uczucia przezywasz najczęściej w ostatnim czasie?



Czy rozmawiasz o swoich uczuciach? Z kim?



Jak często niepokoisz się? Czego? Kogo? O co? O kogo? Co wtedy robisz?

Obszary problemowe - 3

Funkcjonowanie poznawcze



trudności w rozumieniu siebie i innych



trudności w pozytywnym myśleniu



brak uporządkowanej wizji własnego życia



trudności w braniu odpowiedzialności za własne
zachowanie i życie



Pytania:



Co wydarzyło się w Twoim życiu, że podjęłaś decyzję o
terapii?



Jak tłumaczyłaś picie męża?



Co twoim zdaniem powodowało, że mimo niedotrzymywania
obietnic wierzyłaś, że mąż przestanie pić?



Czy obwiniałaś innych za swoje problemy życiowe?

Obszary problemowe - 4



Struktura Ja



niejasny obraz siebie



niskie poczucie własnej wartości



trudności w określeniu swoich ról: żony i matki



Pytania:



Co o sobie myślisz?



Jakie swoje cechy lubisz?



Co chciałbyś zmienić w sobie?



Jak spędzasz czas ze swoim mężem, dzieckiem?

Obszary problemowe - 5



Kontakty społeczne



trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu kontaktów z ludźmi



trudności w relacjach z bliskimi



nieumiejętność wyznaczania granic



Pytania:



Czy jesteś zadowolona ze swoich relacji z ludźmi?



Czy chciałabyś z kimś odnowić kontakty?



Z kim rozmawiasz o swojej sytuacji domowej?

Obszary problemowe - 6



Umiejętności



nieumiejętność dbania o siebie



nieumiejętność planowania i osiągania celów



nieumiejętność radzenia sobie ze stresem



Pytania:



Co lubisz robić dla siebie?



Jakie masz plany na najbliższy czas kilku miesięcy?



W jaki sposób odpoczywasz?



Co robisz gdy odczuwasz napięcie?

Kierunki pracy terapeutycznej



Na podstawie zebranych danych z obserwacji i wywiadu

oraz analizie obszarów funkcjonowania ustala się:



kontrakt psychoterapeutyczny



dalsze postępowanie terapeutyczne



Kryteria wyboru problemów do pracy terapeutycznej



ważność problemu dla pacjentki w danej chwili



wpływ problemu na efektywność pracy terapeutycznej



możliwość uzyskania nawet drobnych sukcesów, przy

zajmowaniu się danym problemem na obecnym etapie

terapii

Leczenie



Terapia początkowo oparta na strukturze – dostarczane treści

edukacyjne mają porządkować chaos w jakim tkwi osoba

współuzależniona



Omawiane są szczegółowo treści związane z problemem

uzależnienia bliskiej i sposobem przeżywania tego przez pacjentkę



Celem jest zmiana lub wyeliminowanie zachowań podtrzymujących

picie



Zaakceptowanie własnej bezsilności i utraty zdolności do kierowania

własnym życiem



Proponuje się również terapię związaną z analizą problemów

emocjonalnych, wynikających z wychowania w rodzinie

dysfunkcjonalnej.

Podsumowanie

Psychologiczna diagnoza kliniczna partnerów

osób uzależnionych pozwala na:



analizę ich całościowego funkcjonowania,

określenie objawów i ich głębokości oraz

wyjaśnienie przyczyn zaburzeń



ustalenie realnego kontraktu terapeutycznego

i optymalnych form pomocy psychologicznej

BIBLIOGRAFIA

Wegscheider - Cruse S., Nowa Szansa. Nadzieja dla rodziny alkoholowej, Instytut

Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa 2000.

Mellody P., Toksyczne związki - anatomia i terapia wspóluzależnienia, Jacek

Santorski &CO. Agencja Wydawnicza, Warszawa 1993.

Kisiel M., Terapia osób współuzależnionych. Poradnik terapeuty, Instytut

Psychologii Zdrowia, Warszawa 1997.

Namysłowska I., Terapia rodzin, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Warszawa 2000.

Barbaro B. I wsp., Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny.

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999 r.

Bettie M., Koniec współuzależnienia - jak przestać kontrolować życie innych i

zacząć troszczyć się o siebie, Media Rodzina of Poznań, Poznań 1994.

Murgasiński A., Syndrom współuzależnienia, w: Terapia uzależnienia i

współuzależnienia nr 5 październik 2000.

Sobolewska Z., W poszukiwaniu koncepcji współuzależnienia, w: Świat

Problemów 1-2/1996.

Sobolewska – Mellibruda Zofia „Współuzaleznienie – koncepcja i psychoterapia”,

Terapia Uzaleznienia i współuzaleznienia nr4/2008, s.19-22

10.

Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10,

Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius” Instytut Psychiatrii i Neurologii,

Kraków-Warszawa,1997.

11.

Bętkowska-Korpała B, Ryniak J, Zawadzka B, Jankowski P, Kawecka-Jaszcz K.

Program grupowej terapii psychologicznej w kompleksowym leczeniu osób

uzależnionych od nikotyny w ramach prewencji chorób układu krążenia –

doświadczenia własne. Psychoterapia. 2004; 4

69-76 .

Document Outline