Składnia – poprawność w związkach 

zgody i rządu; skróty składniowe

(na przykładzie pism urzędowych)

Kultura języka polskiego

Uniwersytet Warszawski

21.02.2010 r.

Tematyka zajęć

Składnia zgody: 
- składnia zgody formalnoznaczeniowej i 

realnoznaczeniowej

 - podmiot szeregowy połączony różnego typu 

spójnikami i dopasowanie do niego orzeczenia.

Składnia rządu:
- skróty składniowe
- konwersy
- przyimki i gerundia.

Podmiot i orzeczenie

• Składnia zgody formalnoznaczeniowej 

polega na tym, że formę orzeczenia 

dostosowujemy do formy 

gramatycznej podmiotu. Składnia 

zgody realnoznaczeniowej – na tym, 

że formę orzeczenia dostosowujemy 

do treści podmiotu.

• Młodzież zdecydowała. Szlachta szła.
• Wujostwo przyjadą dziś wieczorem.

Skrótowce

• Skrótowce to wyrazy dwurodzajowe. 

Można im nadać rodzaj gramatyczny 
albo ze względu na rodzaj 
nadrzędnego wyrazu, albo ze 
względu na zakończenie skrótowca w 
wymowie.

• ONZ uchwaliła, uchwalił.
• PKO wypłaciła, wypłaciło.

Rodzaj skrótowców 

obcojęzycznych

• Rozstrzygające jest polskie rozwinięcie i główny jego składnik, 

a więc CDU to Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna. W 

praktyce bywa i tu stosowana zasada dwurodzajowości, np. 

ASEAN (stowarzyszenie? związek?) ma rodzaj męski. Polską 

wersję i rozstrzygnięcie można niekiedy znaleźć w „Słowniku 

skrótów i skrótowców” Jerzego Podrackiego.

• Kłopotliwe i ciekawe przypadki

• Polskie: 

• - Skrótowiec kończący się na akcentowane –a może być 

rodzaj nijaki, np. AK, AGH, 

• - Co zrobić z PiS? Bereda radzi, by całe: Prawo i 

Sprawiedliwość = dostało rodzaj nijaki: zdecydowało, a 

skrótowiec: męski (formalnogramatycznie)

• Obce: 

• - FIFA

• - BAV

• - OPEC

• - EFTA

Podmiot szeregowy

• 1. Jeżeli orzeczenie stoi przy podmiocie 

szeregowym, którego składniki połączone są 

spójnikami łącznymi, np. i, oraz – powinno 

mieć formę liczby mnogiej. 

• Proszę o korektę zdania:
• Pokrzywdzony i oskarżyciel posiłkowy może 

skorzystać z pomocy jednego pełnomocnika.

• 2. Jeżeli składniki podmiotu są połączone 

spójnikami alternatywnymi, do niedawna 

dopuszczano orzeczenie w formie lp., jak i lm.

Zmiana zasady dotyczącej 

orzeczenia przy podmiocie 

szeregowym (1)

• [wydawać by się mogło, że ze względów logiczno-

znaczeniowych] Kiedy wykonawca jest jeden 

(składniki podmiotu połączone spójnikami 

alternatywnymi) lub też zdanie informuje tylko o tym, 

że dana czynność nie jest wykonywana (składniki 

podmiotu połączone spójnikiem rozłącznym), nie 

możemy nadawać orzeczeniu formy liczby mnogiej, 

wskazującej na wielu agensów. […] Zauważmy 

jednak, że uznanie prymatu tego kryterium stałoby 

się źródłem nieusuwalnej dysharmonii gramatycznej 

w tych wszystkich przypadkach, w których orzeczenie 

mające liczbę pojedynczą oraz czas przeszły […] 

określałoby składniki podmiotu szeregowego różniące 

się rodzajem. 

Zmiana zasady dotyczącej 

orzeczenia przy podmiocie 

szeregowym - przykłady

• Przykłady do analizy:
• Po wygaśnięciu mandatu odpowiednio 

Biuro Zarządu lub jednostka organizacyjna 
m. st. Warszawy przywraca radnego do 
pracy na tym samym bądź równorzędnym 
stanowisku.

• Pokrycie obejmowanych akcji lub zaplata 

za nabywane akcje spółki […] nie może 
pochodzić z pożyczek, kredytów ani z 
nieudokumentowanych źródeł.

Zmiana zasady dotyczącej 

orzeczenia przy podmiocie 

szeregowym (2)

• […] niezależnie od sposobów łączenia 

składników podmiotu szeregowego 

dopuszcza się przy nim prawie wyłącznie 

orzeczenie w liczbie mnogiej, oznacza to 

przede wszystkim, że norma składniowa 

(zgodnie z definicją szeregu) traktuje taki 

podmiot po prostu jako całość, 

reprezentowaną przez więcej niż jeden 

składnik. Mnoga forma orzeczenia jest stała – 

nie zależy ani od liczby wykonawców 

czynności, ani od sposobu łączenia wyrazów, 

które ów podmiot współtworzą.

• H. Jadacka, KJP, 141

Podmiot szeregowy złożony z 

wyrazów abstrakcyjnych

• Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym w 

klasycznych wydawnictwach poprawnościowych, 

wyjątkiem od tej zasady jest tylko podmiot złożony z 

wspólnorodzajowych rzeczowników abstrakcyjnych. 

[…]

• Niektóre podmioty szeregowe mają w swoim składzie 

rzeczownik w mianowniku oraz rzeczownik w 

narzędniku […]. Takie układy są źródłem wątpliwości 

dotyczących formy orzeczenia. […] I przykłady 

historyczne, i dzisiejsza praktyka świadczą raczej o 

tym, że rozstrzygnięcia w tej sprawie są 

uwarunkowane semantycznie (równorzędność 

składników lub jej brak) i składniowo (szyk)

• H. Jadacka, KJP, 142

Podmiot szeregowy złożony z wyrazów 

abstrakcyjnych – przykłady 

• Powiadomieniu temu towarzyszy 

poświadczenie lub potwierdzenie odbiorcy… 

• Instytucja lub organizacja upoważniona do 

wydawania świadectw zgodnie z 
postanowieniami niniejszego ustępu będzie 
uprawniona do cofania tych świadectw. W 
każdym przypadku instytucja lub organizacja 
będzie powiadamiać o cofnięciu świadectwa 
państwo, w którego imieniu zostało ono 
wydane. 

Podmiot szeregowy połączony 

przyimkami typu: Z

• Podmioty o postaci sąsiad z synem, 

prezydent z małżonką wymagają 
odrębnego potraktowania: forma 
liczby mnogiej orzeczenia może być 
uznana za sygnał równorzędności 
obu składników podmiotu, a forma 
liczby pojedynczej – za 
wyeksponowanie pierwszego 
składnika.

Przykłady do analizy

• Prezydent z małżonką został – zostali 

przyjęci przez kanclerza Niemiec.

• PSL z opozycją poparło – poparły – 

poparli projekt rządowy.

• Zarówno nasilenie tego sporu, jak i 

długość jego trwania wskazuje – 
wskazują na…

Ciekawostka

• Jeżeli podmiot wielowyrazowy składa 

się z rzeczownika męskoosobowego i 
niemęskoosobowego, orzeczenie 
przybiera formę męskoosobową: 
chłopiec i dziewczyna szli, trzymając 
się za ręce. Jeżeli jednak rzeczownik 
żeński występuje z rzeczownikiem 
męskim, ale nieosobowym, mamy do 
czynienia z sytuacją nietypowa i dość 
trudną. A raczej z kilkoma różnymi jej 
wariantami:

Ciekawostka cd.

Pierwszy – zarówno rzeczownik żeński, jak i 

męski nieosobowy są w liczbie pojedynczej: 

orzeczenie ma wówczas formę 

męskoosobowa 

– dziewczyna i koń przeszli powoli przez 

podwórze.

Drugi – rzeczownik żeński jest w liczbie 

mnogiej, a męski nieosobowy w pojedynczej: 

orzeczenie ma także formę męskoosobową 

– dziewczyny i koń przeszli przez podwórze.

Ciekawostka cd.

Trzeci – rzeczownik żeński jest w liczbie 

pojedynczej, a męski nieosobowy – w 

mnogiej: orzeczenie ma wówczas formę 

niemęskoosobową 

– dziewczyna i konie przeszły przez podwórze.

Czwarty – oba rzeczowniki są w liczbie mnogiej: 

orzeczenie przybiera także w tym przypadku 

formę niemęskoosobową 

– dziewczyny i konie przeszły przez podwórze.

Przeredagowanie jako jedyna 

metoda korekty

• W takich konstrukcjach [połączenia rzeczowników 

zbiorowych z orzeczeniem imiennym] 

nieunikniony jest konflikt w zakresie kategorii 

liczby – te z liczbą pojedynczą są niepoprawne 

formalnie (*To grono biologów jest doradcą 

premiera w sprawach ochrony środowiska), a z 

liczbą mnogą – uderzająco nielogiczne (*To grono 

biologów jest doradcami…). Bez przeredagowania 

w rodzaju: Ci biolodzy są doradcami premiera […] 

akceptacja normatywna tego typu zdań jest 

niemożliwa.

• H. Jadacka, KJP, 148

Przykłady i analizy (1)

• Uprawnionym do zachowku są 

zstępni, małżonek oraz rodzice 
spadkodawcy, którzy byliby powołani 
do spadku z ustawy gdyby 
spadkodawca nie rozrządził inaczej.

• Wspólność zarówno ustawowa, jak i 

umowna ustaje z mocy prawa w razie 
ubezwłasnowolnienia jednego z 
małżonków.

Przykłady i analizy (2)

• Decyzję ministra o finansowaniu albo 

odmowie finansowania współpracy 
naukowej z zagranicą doręcza się 
jednostce naukowej lub podmiotowi, 
o którym mowa w art. 2 pkt 10, 12 
lub 19 ustawy, zwany dalej „innym 
uprawnionym podmiotem”.

Przykłady i analizy (3)

• Radny składający interpelację bądź 

Rada może uznać odpowiedź za 

niewystarczającą i zażądać jej 

uzupełnienia.

• Opłata przeznaczona jest na 

zrównoważenie kosztów wyżywienia 

dzieci i młodzieży objętej opieką tych 

placówek, zwiększony w związku ze 

wzrostem cen detalicznych.

Przykłady i analizy (4)

• Finansowanie zadań ze środków 

finansowych przeznaczonych na 

naukę, a pochodzących z innych źródeł 

niż budżet państwa, może nastąpić w 

przypadkach szczególnie ważnych dla 

realizacji polityki naukowej państwa i 

odbywa się na zasadach określonych w 

rozporządzeniu, z uwzględnieniem celu 

i sposobu wydatkowania wskazanego 

przez podmiot przekazujący te środki.

Poprawność w związkach rządu

• Skróty składniowe

• Zanim podejmiemy decyzję o uzupełnieniu serii 

czasowników, imiesłowów lub gerundiów jednym 

dopełnieniem, musimy być pewni, że rząd wyrazów 

określanych jest wspólny. W przeciwnym razie dochodzi do 

rażących błędów składniowych częstych nawet w 

starannych odmianach polszczyzny pisanej.

• Typowe wykolejenie tego rodzaju polega na respektowaniu 

składni rządu w zakresie wyrazów pozostających w 

bezpośrednim sąsiedztwie, a ignorowaniu zależności 

syntaktycznych między wyrazami bardziej oddalonymi. 

Takie właśnie rozwiązanie przyjęto w zdaniu: *Członkami 

giełdy prowadzącej obrót energią elektryczną mogą być 

również przedsiębiorstwa posiadające koncesję na 

wytwarzanie, przesyłanie, dystrybucję oraz obrót energią 

elektryczną.

• H. Jadacka, KJP, 163

Pytania i przykłady

• Skróty składniowe 

Przykłady: monitorowanie, zarządzanie i ocena 

programu; zapobieganie, ściganie, wykrywanie i 

karanie przestępstw. 

•

To oczywiście błędny skrót.

Przykład: Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie 

do obywateli państw trzecich przebywających 

nielegalnie na terytorium państwa 

członkowskiego, tj. takich, którzy nie spełniają lub 

przestali spełniać warunki wjazdu określone w art. 

5 konwencji wykonawczej do układu z Schengen.

To samo: nie spełniają warunków… lub przestali je spełniać. To samo w dalszych przykładach.

Przykład: Czyn stanowiący przestępstwo w myśl 

i zgodnie z definicją zawartą w konwencji o 

zwalczaniu aktów terroryzmu nuklearnego. 

Przykład: Program służący zapobieganiu i 

zwalczaniu przemocy. 

Konwersy

• Używanie konwersów zamiast wyrażeń 

odpowiadających strukturze zdania jest 

swoiste dla wypowiedzeń złożonych. Jednak 

ze względu na dużą komplikację treści, której 

nierzadko towarzyszy brak jednorodności 

strukturalnej, prawdopodobieństwo 

pojawiania się takich błędów jest większe niż 

w zdaniach pojedynczych. Jednak i one nie 

są wolne od tego rodzaju wykolejeń, na ogół 

bardzo trudnych do wykrycia.

• H. Jadacka, KJP, s. 183

Przyimek i gerundium

• Szczególnej ostrożności wymaga 

posługiwanie się połączeniami przyimka i 

gerundium w funkcji równoważnika zdania 

podrzędnego. Ich użycie należy poprzedzić 

ustaleniem, czy podmiot równoważnika jest 

ten sam, co w zdaniu głównym. Jeżeli taka 

równoważność nie zachodzi, równoważnik 

musi być zastąpiony przez zdanie podrzędne.

• H. Jadacka, Poradnik, 77

• Przykład tego typu konstrukcji: po powrocie 

na salę na stolikach leżały nowe kartki do 

głosowania.

Rząd gerundiów

• Rekcja celownikowa przechodzi na 

rzeczowniki –anie, -enie, 
(podpowiadanie kolegom, pomaganie 
przestępcom), ale nie na inne 
formacje słowotwórcze: ofiara dla 
powodzian, przesyłka dla kolegów 

Pytania i przykłady cd.

• Przykład: W związku z niezgłoszeniem żadnych 

poprawek przewodniczący Parlamentu 

Europejskiego oświadczył, że wspólne stanowisko 

Rady zostało przyjęte. 

•

Brak informacji kto nie zgłosił poprawek: przez XXX

• Przykład: Dyrektywa Rady w sprawie szczególnej 

procedury przyjmowania obywateli państw 

trzecich w celu prowadzenia badań naukowych. 

•

Czyżby chodziło o prowadzenie badań na tych obywatelach?

Ćwiczenia – zdania do korekty

• Prezydium Sejmu kieruje w tej sprawie wnioski 

do komisji sejmowych w celu zaopiniowania.

• Bagaż osobisty urzędnika konsularnego i 

członków jego rodziny jest zwolniony z 

przeprowadzania kontroli celnej

• W razie niepodporządkowania się wydanym na 

podstawie prawa poleceniom organów Policji 

lub jej funkcjonariuszy, policjanci mogą 

stosować następujące środki przymusu 

bezpośredniego…

• Fakt śmierci stwierdzony zostaje 

sporządzonym przez tenże urząd aktem 

zgonu.

• Zarówno wstępowanie, jak i występowanie ze 

spółdzielni wynikać może jedynie z 

przekonania o słuszności takiego kroku.