Prezentacja programu PowerPoint

4.05.21

Wprowadzenie



Historia sprawiedliwości naprawczej



Podstawy filozoficzne RJ



Podstawy socjologiczne i

psychologiczne RJ



Modele sprawiedliwości naprawczej



Obecny kształt prawny mediacji w

sprawach karnych w prawie polskim

4.05.21

Słowo o historii



Kryzys tradycyjnej sprawiedliwości

karnej



Załamanie idei dobroczynnego

karania (Penal - Wefare) w latach 70

– tych XX wieku



Powstanie dwóch przeciwstawnych

kierunków; neoklasycyzmu (polityka

mass imprisonment) i

sprawiedliwości naprawczej

4.05.21

Przyczyny kryzysu



Jednostronność dotychczasowego

modelu karania



Poszukiwanie skutecznej

alternatywy dla kary pozbawienia

wolności



„Odkrycie” ofiary

4.05.21

Odkrywanie prawdy o

„przestępstwie

”

- kodeksy z Ur, Ur Lipid i Eszuny

- restytucja wyłączną sankcją

- kodeks Hammurabiego; idea

pokoju i porządku wewnętrznego

poprzez połączenie tradycyjnej woli

ofiary, stałej restytucji i represyjnej

odpłaty

4.05.21

Prawo hebrajskie



starotestamentowe

shalom

opisuje pokój

wspólnoty.



Shalom oznacza: kompletność, pełnię,

całokształt – istniejących prawych

stosunków między ludźmi, wspólnotą i

Bogiem.



Shalom

to idealny stan w jakim winna

funkcjonować wspólnota.



Przestępstwo to złamanie

shalom

zniszczenie właściwych relacji

międzyludzkich, uczynienie ich szkodliwymi.



Sprawiedliwość hebrajska zmierza do

przywrócenia właściwych relacji.

4.05.21



Rzymianie nie mieli nawet słów na określenie

tego co dziś nazywamy prawem karnym

(criminal law) czy penalnym (penal law, droit

penal).



Słowo crimen zachowujące swój grecki

rodowód, nie oznaczało „przestępstwa”, lecz

„skargę”, prywatne powództwo wnoszone

przez jednego obywatela przeciw drugiemu.



Słowo poena, mające również greckie

korzenie (poine), oznaczało nie karanie ale

kompensację płaconą celem rozwiązania

kryminalnego

konfliktu

4.05.21

U Germanów

 istotą kary prywatnej było przywrócenie

spokoju i pojednanie stron.

 Środkiem do tego stał się okup płacony

pokrzywdzonemu lub jego rodzinie jako

rekompensata za doznaną krzywdę. Wszedł

on w miejsce stosowanej dotąd krwawej

zemsty.

 kary prywatne zwano kompozycyjnymi.

Jak wiadomo, łacińskie słowo „compositio”

znaczy tyle co „ugoda”.

 Najstarszy zachowany pomnik

germańskich praw plemiennych, Lex

Salica (496 A.D.), przewiduje sankcje

restytucyjne nawet za zabójstwo i rozbój.

4.05.21

Prawo Afryki czarnej



Ubuntu jest filozofią zachowania

człowieczeństwa wywodząca się z

tradycyjnej koncepcji sprawiedliwości

opartej o wspólnotę.



Ubuntu wyjaśnia istotę natury ludzkiej.

Tradycyjne rozumienie ubuntu jest afirmacją

holistycznego ujmowania natury ludzkiej.

Kompletnie opisać człowieka można tylko

przez jego związki z innymi ludźmi.



Xhosa powiadają: umuntu ngumuntu

ngabantu (osoba jest osobą przez osobę).



Ubuntu opisywane jest przez powiedzenie

„jestem bo ty jesteś” lub „moje

człowieczeństwo jest związane z twoim”.

4.05.21

Społeczność Nuerów. Brak organizacji

społecznej. Brak prawa pojmowanego po

europejsku.



Hobbes w Lewiatanie powiada: „gdzie ma

nad ludźmi jednej wspólnej mocy, tam nie

ma prawa: gdzie nie ma prawa tam nie ma

sprawiedliwości”.



Nuerowie mają silnie rozwinięte poczucie

cuong – słuszności.



Istnieje dobra i zła odpłata. Kwal czyli zabór

mienia w celu zabezpieczenia roszczenia lub

realizacji roszczenia oraz wuan – bezprawne

przywłaszczenie mienia.



Pośrednictwo osób trzecich: Wódz w

lamparciej skórze - Kuaar kwac.



Cena „za głowę” to 40-50 sztuk bydła +

rytuał oczyszczenia

4.05.21

Ameryka Północna

•

Navajo Justice - idea Hozhooji, czyli życia we

właściwych relacjach.



Żądanie nalyeeh - obok naprawienia szkody

(kompensacji),

również

obowiązek

odbudowania naruszonych relacji.



Naat’aanil (niosący pokój) nie jest neutralny.

Używa tradycyjnych przekazów, aby objaśnić

wartości i zapobiec ich fałszowaniu, poprawić

nieprawdziwe poglądy na zachowanie.



Całościowego

uzdrowienia

sytuacji.

Kompensacja może być nawet symboliczna,



Ten kto dopuścił się przestępstwa „postąpił

tak jak by nie miał rodziny”.

4.05.21

Bliski Wschód - Irak



Przedislamskie zasady i obyczaje (Al.

Dżahijlije).



Al. Dyje – islamskie zasady odrzucające

zemstę i odwet.



Zalecenie przebaczenia i braterstwa oraz

załatwianie sprawy przez zorganizowane

postępowanie, tj. albo ukaranie sprawcy

według przepisów, albo rozwiązanie

konfliktu w drodze pojednania i

przebaczenia na zasadach Al. Dyje.

4.05.21

Nils Christie



Przestępstwo jako konflikt



Konflikt jako własność stron



Konflikt który został ukradziony

stronom: sprawcy i ofierze



Wymiar sprawiedliwości

„złodziejem konfliktu”.

4.05.21

Ujęcia socjologiczne c.d.



Kompensacja jako potrzeba

naturalna



Kompensacja jako potrzeba

przywrócenia właściwych relacji



Koncepcja exomologesis



Kreatywna restytucja



Karanie jako zmuszanie do

odpowiedzialności – sprawiedliwość

naprawcza proces dobrowolny.

4.05.21

Socjologiczne znaczenie konfliktu

 wzrost motywacji i energii dającej się

wykorzystać do realizacji zadań stawianych

przez system społeczny.

 sprzyja innowacyjności jednostek i systemu z

racji pojawienia się rozmaitych punktów

widzenia i wzmożonego poczucia potrzeby

ulepszeń.

 każda osoba lepiej zrozumie własne

stanowisko,

 silniejszą świadomość swej tożsamości.
 uporanie się ze swymi własnymi konfliktami

wewnętrznymi.

4.05.21

Psychologia konfliktu



Pseudorozwiązania:



ignorowanie, które może zakończyć się stanem

tzw. wyuczonej bezradności,



odwlekanie – konflikt traktowany w ten sposób

ma wszelkie szanse na pogłębienie,



„pokojowe współistnienie”, strony udają, że

konflikt nie istnieje, podkreślają wspólnotę,

ignorują przyczyny sporów,



deprecjonowanie, które polega na umownym

pozbawieniu wartości przeciwnika w konflikcie.

Odbywa się to przez dehumanizacje przeciwnika,



reorientacja, polega na wskazaniu innego

zagrożenia,



separację, kompromis, eskalację, walkę -

nieskuteczne sposoby rozwiązania sporu.

4.05.21

Fazy „idealnego konfliktu”



 Pierwsza faza – zachowania będące

detektorami konfliktu.



 Faza druga - wzajemna wrogość.



 Faza trzecia – kulminacja, która

najczęściej jest „krótka i daleka od

rozsądku”.



 Faza czwarta, wyciszenie, w której strony

najczęściej utrzymują komunikację, są w

stanie oddzielać emocje od faktów.



 Faza piąta – porozumienie, które pozwala

na skonfrontowanie stanowisk, rozpatrzenie

wzajemnych interesów, co umożliwia często

dalsze współdziałanie i koegzystencję.

4.05.21

Modele sprawiedliwości

naprawczej



Trzy modele Restorative Justice:



1) mediacje,



2) konferencje,



3) koła (circles).

4.05.21



Wyróżnia się cztery etapy

„spotkania”:



1) zrozumienie zła (dyskusja o

faktach),



2) dzielenie się krzywdą i jej

zrozumienie (wyrażanie uczuć),



3) uzgodnienie warunków

reparacji (ugoda),



4) wyciągniecie wniosków na

przyszłość (wprowadzenie zmian).

4.05.21

Zadania mediatora



ustala reguły mediacji: pozostać na miejscu, nie

przerywać sobie nawzajem, używać właściwego

języka, pracować nad porozumieniem.



informuje o poufności spotkania.



opisuje konsekwencje niepowodzenia mediacji:

powrót do sądu i tradycyjnego rozstrzygnięcia,



tonowanie, gdy strony przedstawiają swoją

wersję zdarzenia i uczestniczą w ogólnej

dyskusji.



zachęca strony do porozumienia w sprawie

przyszłego zachowania w stosunku do siebie

(nie powinien czynić żadnych sugestii, chyba, że

negocjacje utkwią w jakimś punkcie).



może spotykać się z każdą ze stron oddzielnie.

4.05.21

Umiejętności mediatora



umiejętność słuchania,



utrzymywania kontaktu wzrokowego,



umiejętność dokonywania podsumowań,



identyfikowania punktów wspólnych,

które

mogą

się

stać

podstawą

porozumienia,



zachęcania do dalszej dyskusji.



Mediatorzy sprawdzają również stan

realizacji zawartej już ugody.

4.05.21

Modele mediacyjne



community mediation CM

(sprawy cywilne)



victim-offender reconciliation

programs VORP, (Kitchener,

1974 r.)



victim-offender mediation VOM,

4.05.21

Schemat mediacji za P. McCold,

RESTORATIVE

JUSTICE PRACTICE –

THE STATE OF THE FIELD, 1999

4.05.21

onferencje (Conferencing

Models).



Konferencje to spotkania grup

osób, w jakiś sposób związanych

lub dotkniętych przeszłym

zdarzeniem, które spotykają się,

aby przedyskutować i rozwikłać

wszystkie sprawy jakie w związku

z tym zdarzeniem się pojawią.



Reintegrujący wstyd

4.05.21

Charakterystyka mediacji



Najważniejsze w tych spotkaniach (key

parties) są bezpośrednio zainteresowani:

pokrzywdzony i sprawca, ale uczestniczą w

nich również osoby wspierające i członkowie

wspólnoty.



Konferencje to nie mediacje.



Nieadekwatność mediacji w sprawach

karnych (zakładają moralną równowartość

stron, zmierzają do rozstrzygnięcia sprawy

za pomocą wynegocjowanego kompromisu).



Mediacja ma się do konferencji jak prawo

cywilne do karnego

4.05.21

Schemat konferencji

za P. McCold,

RESTORATIVE JUSTICE PRACTICE –

THE STATE OF THE FIELD, 1999

4.05.21

Najcz

ęś

ciej spotykane to

konferencje



konferencje z udziałem rodzin Family

Group Conferencing (FGC) nowozelandzki

social welfare model (WFGC), i jego

zmodyfikowaną odmianę (JFGC),



community justice conferencing (CJC) z

udziałem policjanta jako mediatora,

(Wagga Wagga Model),



kanadyjskie family group decision-making

(FGDM), skierowane szczególnie na

rozwiązywanie problemów przemocy w

rodzinie.

4.05.21

Kręgi

wg P. McColda,

RESTORATIVE JUSTICE

PRACTICE –

THE STATE OF THE FIELD, 1999

4.05.21

Skuteczność sprawiedliwości naprawczej wg P. McColda

“Restorative

Justice Theory Validation”

a paper presented

at the Fourth

International Conference on Restorative Justice for Juveniles,

Tübingen, Germany, October 1-4, 2000.

4.05.21

Schemat działania sprawiedliwości naprawczej wg. P. McCold’a;

Paul McCold

and Ted Wachtel

In Pursuit of Paradigm: A Theory of Restorative

Justice

Paper presented at the XIII World Congress of Criminology,

0-15

August 2003, Rio de Janeiro.

4.05.21

§ 1. Sąd, a w postępowaniu

przygotowawczym prokurator,

może z inicjatywy lub

zgodą pokrzywdzonego i

oskarżonego, skierować

sprawę do instytucji lub

osoby

godnej zaufania w celu

przeprowadzenia

postępowania mediacyjnego

między pokrzywdzonym i

oskarżonym.



§ 2. Postępowanie mediacyjne nie

powinno trwać dłużej niż miesiąc,

a jego okresu nie wlicza się do

czasu trwania postępowania

przygotowawczego.

4.05.21

Sprawozdanie

Instytucja lub osoba godna

zaufania sporządza, po

przeprowadzeniu postępowania

mediacyjnego, sprawozdanie z

jego przebiegu i wyników.

4.05.21



Par. 3 Postępowanie mediacyjne może

prowadzić osoba godna zaufania, która:



1) posiada obywatelstwo polskie;



2) korzysta w pełni z praw cywilnych i

obywatelskich;



3) ukończyła 26 lat;



4) biegle włada językiem polskim;



5) nie była karana za przestępstwo

umyślne;



6) posiada umiejętności likwidowania

konfliktów oraz wystarczającą do

przeprowadzania postępowania

mediacyjnego wiedzę, w szczególności

w zakresie psychologii, pedagogiki,

socjologii, resocjalizacji lub prawa;

4.05.21

Kto może być mediatorem



7) daje rękojmię należytego wykonywania

obowiązków;



8) została wpisana do wykazu, o którym

mowa w § 4 ust. 1.



Art. 23a § 3. Postępowania mediacyjnego

nie może prowadzić osoba, co do której w

konkretnej sprawie zachodzą okoliczności

określone w art. 40-42, czynny zawodowo

sędzia, prokurator, adwokat, radca

prawny, a także aplikant do tychże

zawodów albo inna osoba zatrudniona w

sądzie, prokuraturze lub innej instytucji

uprawnionej do ścigania przestępstw.

4.05.21

Ilość mediacji w Polsce

Lata

Liczba

1997

1998

1999

171

2000

336

2001

609

2002

b.d. (ok. 800).

2003

1343

4.05.21

Statystyka

(www.kgp.gov.pl)



W roku 2003 policja stwierdziła

łącznie 1.466.643 przestępstw

(wzrost o 4,4 % w stosunku do

roku 2002), w tym 1.101.387

( wzrost o 1,6 %) o charakterze

kryminalnym oraz 147.658

( wzrost o 34,6 % ) o charakterze

gospodarczym.

4.05.21

Statystyka c.d.



Zwiększyła się m.in liczba:

• kradzieży rozbójniczych, rozbojów i

wymuszeń rozbójniczych – o 8,1 %

(wzrost z 47.808 do 51.688 )

• kradzieży cudzej rzeczy - o 6,7 %

( wzrost z 314.929 do 336.143), w tym

także kradzieży samochodów – wzrost

o 1,1 % ( wzrost z 53.674 do 54.291)

4.05.21

Wnioski



Wielokierunkowość działania

sprawiedliwości naprawczej



Znaczenie RJ w krzewieniu postaw

obywatelskich



Jesteśmy ludźmi karzącymi musimy żyć z

owocami naszej zemsty.



W centrum naszej uwagi znajduje się

system więzienny, na który wydajemy co

roku setki milionów.



Współczynnik prizonizacji w Polsce to 210

osób na 100 tyś. mieszkańców

4.05.21



Nauczanie prawa to nauczanie

postrzegania w zawężonym polu

widzenia. W szkole prawniczej

uczą, że istotne są tylko kwestie

zdefiniowane prawnie. (Nils

Christie)

4.05.21

J. Braithwaite, D

emocracy,

Community and Problem

Solving, www.realjustice.org.



B. Czarnecka – Dzialuk, D. Wójciek, Mediacja. Nieletni

przestępcy i ich ofiary, Warszawa 1999



S. Chełpa T. Witkowski, Psychologia konfliktów, 1999



N. Christie, Granice cierpienia, Warszawa 1991



J. Consedine, Sprawiedliwość naprawcza. Przywrócenie ładu

społecznego, Warszawa 2004



M. Fajst, M. Płatek, W kręgu kryminologii romantycznej,

Warszawa 2004.



J. Kurczewski, Prawo prymitywne, Warszawa 1973



D. Van Ness, K. H. Strong, Restoring Justice, Cincinati 1997



W. Zalewski, Naprawienie szkody w polskim prawie karnym a

postulaty restorative justice, [w] Księga pamiątkowa ku czci

prof. Z. Gostyńskiego (red.) S. Waltosia, B. Nity, P. Trzaski, M.

Żurka, Zakamycze 2002.



W. Zalewski, Mediacja w polskim prawie karnym – teoria i

praktyka. Przegląd Sądowy, 6/2003r



Prace cytowane w trakcie wykładu oraz inne na omawiany

temat dostępne na stronie www.realjustice.org..

Document Outline