Rynek

dr Leszek Sidorowicz

 

Rynek i konkurencja 

Pojęcie

 rynek 

występuje w różnych znaczeniach: 

 miejsce i przedmiot wymiany (np. rynek pszenicy w USA, rynek 
truskawek w Grójcu), 

 suma transakcji (rynek mały, rynek duży), 

 warunki i mechanizm wymiany (stosunek popytu i podaży, cena, 
sposób realizacji wymiany, warunki płatności itp. 

Towar

 

o Towarem nazywamy dobro (lub usługę) przeznaczone do wymiany. 

o Istotą funkcjonowania rynku są transakcje kupna-sprzedaży,

o Przedmiotem obrotu na rynku są towary: dobra i usługi, a także 
czynniki produkcji. 

Cena 

Kluczowe znaczenie w mechanizmie rynku ma sposób kształtowania się 
ceny.
Na:

 rynku wolnokonkurencyjnym cena jest niezależna od indywiduln. 
nabywców i sprzedawców - kształtuje się w wolnej grze łącznego 
popytu i podaży. 

 na rynku monopolistycznym cenę dyktuje producent, będący 
wyłącznym dostawcą danego towaru. Na rynku regulowanym przez 
państwo cena może być także ustalana dość arbitralnie, niekoniecznie 
na poziomie zrównującym popyt z podażą. 
Ceny kierują decyzjami producentów o tym, 

co, ile i dla kogo 

należy wytworzyć. 

Ceny kierują także decyzjami nabywców dotyczącymi tego

, kto, 

co i ile kupuje

. 

Konkurencja 

Mechanizm wolnego rynku działa najpełniej w warunkach 
nieskrępowanej konkurencji, której teoretycznym wzorcem jest 
model konkurencji doskonałej. 

Doskonała konkurencja charakteryzuje się 4 cechami

:

 przedmiotem wymiany jest produkt standardowy, całkowicie 
jednorodny (nie zróżnicowany); 

 

liczba sprzedawców (dostawców) oraz liczba nabywców 

towaru jest bardzo duża, a w związku z tym każdy z nich ma 
znikomy udział w łącznej podaży lub popycie i w konsekwencji - nie ma 
praktycznie żadnego wpływu na cenę; 

 wszyscy uczestnicy rynku mają jednakowy, nieograniczony 
dostęp do informacji i są doskonale zorientowani w sytuacji; 

 na rynku istnieje pełna swoboda wejść i wyjść - w 
szczególności nikt i nic nie ogranicza przedsiębiorcom możliwości 
podjęcia produkcji danego towaru, podobnie jak nic nie przeszkadza im 
w dowolnej chwili zaniechać dalszej produkcji. 

W warunkach wolnej konkurencji:

 żaden sprzedawca ani nabywca nie ma wpływu na cenę.

 towar jest sprzedawany po jednolitej cenie, której poziom 
zależy od aktualnego bilansu popytu i podaży. 

 konkurencja między dostawcami sprawia, że żaden z nich 
nie może sprzedać towaru po cenie wyższej niż inni, a 
konkurencja między nabywcami wyklucza możliwość kupna 
towaru po cenie niższej od obowiązującej na rynku. 

W rzeczywistości tylko na niektórych rynkach występują warunki 
zbliżone do doskonałej konkurencji (np. rynki niektórych produktów 
rolnych i surowców). 

Przybliżeniem do doskonałej konkurencji jest wolny rynek, 
tzn. taki rynek, na którym żaden dostawca ani nabywca nie ma 
istotnego wpływu na cenę towaru. Pojęcie wolnego rynku wyklucza 
istnienie monopolu oraz ingerencji państwa. 

Popyt 

Popyt a potrzeby 

Pojęcie potrzeb jest szersze niż pojęcie popytu 

Tylko część naszych potrzeb w zakresie dóbr i usług zaspokajamy 
poprzez zakupy na rynku. Poza tym nawet w najbogatszych krajach 
nie wszystkie potrzeby indywidualne i społeczne są w pełni 
zaspokajane (ograniczona jest pula dostępnych dóbr, ograniczona 
jest również siła nabywcza ludności, przedsiębiorstw i budżetu 
państwa). 

Mówiąc o popycie, mamy na myśli popyt efektywny, tzn. 
zapotrzebowanie zgłaszane na rynku i poparte zdolnością nabywczą. 

Pojęcie popytu 

Popyt to ilość dobra, jaką nabywcy gotowi są zakupić. 

Trzy znaczenia pojęcia popytu: 

 ilość dobra, jaką nabywcy gotowi są zakupić po danej cenie 
(wielkość zapotrzebowania przy danej cenie) - odpowiada temu punkt 
na krzywej popytu względem ceny; 

 ilości dobra, jakie nabywcy gotowi są zakupić przy różnych 
poziomach ceny (krzywa popytu względem ceny, opisująca 
postępowanie nabywców przy zmianach ceny); 

 ilości dobra, jakie nabywcy gotowi są zakupić przy różnych 
poziomach ceny i różnych wartościach innych czynników 
określających wielkość popytu (wieloczynnikowa funkcja popytu 
lub zbiór jednoczynnikowych funkcji popytu względem różnych 
determinant, wyrażający prawa postępowania nabywców) 

Determinanty

 popytu 

Główne czynniki określające rozmiary popytu na określone 
dobro to:

  cena danego dobra, 

  ceny innych dóbr (komplementarnych i substytucyjnych),

  dochody realne nabywców (ściślej: ich budżet, określony przez 
bieżące dochody, posiadane oszczędności oraz zaciągane pożyczki),

  liczba potencjalnych nabywców, 

  gusty i preferencje,

  oczekiwania (dotyczące przyszłego poziomu cen i dochodów, 
dostępności dóbr itp.). 

Podstawowe prawo popytu 

orzeka, iż przy innych czynnikach nie 

zmienionych wielkość zapotrzebowania na określone dobro maleje w 
miarę wzrostu ceny. Mówimy, że popyt jest ujemną funkcją ceny. 

Wzrost cen dóbr substytucyjnych (np. ananasy i banany, kino i 
teatr, rower lub motocykl) zwiększa popyt na to dobro. 
Wzrost cen dóbr komplementarnych (np. samochód i benzyna, buty 
i sznurowadła, herbata i cukier) zmniejsza popyt na dane dobro. 
Wzrost realnych dochodów nabywców, zwiększa popyt na tzw. 
dobra normalne czyli zwykłe, a zmniejsza popyt na dobra niższego 
rzędu (np. gorsze gatunki wędlin lub tanie i liche zegarki). 
Liczba potencjalnych nabywców ma zasadnicze znaczenie w 
kształtowaniu łącznego popytu rynkowego na poszczególne dobra. 
gusty, zwyczaje i preferencje zwiększają rozmiary zapotrzebowania 
przy danych dochodach i cenach. 
Oczekiwania nabywców – np. spodziewając się znacznej podwyżki 
cen, ludzie zwiększają zakupy danego towaru, zaś w sytuacji odwrotnej 
- oczekując obniżki ceny - ograniczają bieżące zakupy. 

Krzywa

 

popytu

Podstawowe  prawo  popytu  orzeka,  że  przy  innych  czynnikach  nie 
zmienionych,  wielkość  zapotrzebowania  na  określone  dobro  rośnie  wraz 
ze spadkiem ceny, a maleje w miarę wzrostu ceny. 

 

 

Funkcja popytu względem ceny Q = f(P) pokazuje, jakie ilości 
towaru nabywcy skłonni są zakupić przy różnych poziomach ceny 
(im niższa cena, tym większy popyt). 

Krzywa popytu względem ceny ma nachylenie ujemne. 

 W 

teorii zachowań konsumenta 

- prawo to można uzasadnić 

tym, iż w miarę zwiększania nabywanej ilości dobra maleje 
jego użyteczność krańcowa, tzn. dodatkowe jednostki dobra 
przedstawiają coraz mniejszą wartość dla nabywcy. Stąd 
cena, jaką skłonny on jest za nie zapłacić, także maleje
. 

 Niższa cena przyciąga ponadto tych nabywców, których 
dochody nie pozwalały na zakup dobra po wyższej cenie. Z 
kolei wysoka cena skłania do zastępowania danego dobra tańszymi 
substytutami. 

Należy rozróżnić: 

indywidualną krzywą popytu, opisującą reakcje pojedynczego 
nabywcy dobra na zmiany ceny, 

rynkową krzywą popytu, opisującą zależność łącznego popytu 
rynkowego wszystkich nabywców dobra od poziomu ceny. 

Podaż 

Podaż, produkcja i zdolność produkcyjna

 

Rynkowa podaż 

to dostępna na rynku ilość danego towaru. 

Zdolności produkcyjne gospodarki, nagromadzone zapasy oraz 
możliwości importowe wyznaczają maksymalną (potencjalną) 
wielkość podaży. 

Ilość towaru dostępna na rynku nie wyczerpuje na ogół możliwości 
produkcyjnych i importowych. 
Część produkcji nie trafia w ogóle na rynek

• zużycie wewnętrzne w zakładach produkcyjnych i gospodarstwach 
rolnych, dobra i usługi wytwarzane na własne potrzeby w 
gospodarstwach domowych, straty i ubytki, zapasy). 

• część produkcji rynkowej jest eksportowana do innych krajów. 

Produkcja potencjalna, czyli ewentualna możliwość produkcji. 
Zdolność produkcyjna wyznacza jedynie pułap możliwości 
produkcyjnych.
 Stopień wykorzystania zdolności produkcyjnej, określający faktyczną 
wielkość produkcji, zależy od rozmiarów popytu oraz od cen i kosztów, 
kształtujących rentowność produkcji. 

Pojęcie podaży

Podaż to ilość dobra oferowana do sprzedaży na rynku. 

Trzy znaczenia pojęcia podaży: 

• ilość dobra, jaką sprzedawcy oferują przy danej cenie (wielkość podaży 
przy danej cenie); 

• ilości dobra, jakie sprzedawcy oferują przy różnych poziomach ceny 
(krzywa podaży względem ceny); 

• ilości dobra, jakie sprzedawcy oferują przy różnych poziomach ceny i 
różnych wartościach innych czynników określających wielkość podaży 
(wieloczynnikowa funkcja podaży lub zbiór jednoczynnikowych funkcji 
podaży o różnych argumentach - prawa postępowania dostawców). 
 

Determinanty podaży 

Główne czynniki kształtujące rozmiary podaży danego dobra to:
 

 zdolności produkcyjne - określone przez zasoby czynników 
wytwórczych i ich wydajność; 

 opłacalność (rentowność) produkcji - zależna od stosunku ceny 
do kosztów produkcji i sprzedaży (poziom kosztów produkcji zależy od 
cen czynników produkcji i ich wydajności); 

 technika i technologia - określa wydajność czynników, poziom 
kosztów produkcji oraz jakość produktu (rzutującą na cenę);

 interwencja państwa: podatki i dotacje, cła i ograniczenia 
importowe, licencje i przepisy regulujące warunki produkcji i sprzedaży. 

Krzywa podaży

Zależność podaży towaru od jego ceny opisuje krzywa podaży (rys). 
Podstawowe prawo podaży głosi, że przy innych czynnikach stałych 
wzrost ceny zachęca producentów do zwiększenia oferowanej ilości 
dobra, a spadek ceny powoduje zmniejszenie oferowanej ilości. 

W teorii przedsiębiorstwa uważa się, że kształt krzywej podaży 
względem ceny można także objaśnić wzrostem kosztów związanych 
z wytwarzaniem dodatkowych jednostek produkcji. 

Przy danych zasobach niektórych czynników produkcji (zwłaszcza 
środków trwałych) zwiększenie produkcji wiąże się ze wzrostem 
kosztów jednostkowych. Przedsiębiorstwa oczekują więc 
wyższych cen, kompensujących wzrost kosztów.

Należy rozróżnić: 

• indywidualną krzywą podaży pojedynczego dostawcy towaru 
(przedsiębiorstwa), 

• rynkową krzywą podaży, pokazującą łączną wielkość podaży 
danego towaru na rynku przy różnych poziomach ceny. 

Rynkową krzywą podaży wyprowadzamy z indywidualnych 
krzywych podaży poszczególnych wytwórców. 

Równowaga 

rynku 

Pojęcie równowagi 

W warunkach całkowicie wolnego rynku (tzw. konkurencji doskonałej) 
żaden dostawca i żaden nabywca towaru nie ma wpływu na cenę. 
Cena ustala się na rynku na takim poziomie, który zrównuje wielkość 
popytu z wielkością podaży. 

Rynek jest w stanie równowagi, gdy wielkość popytu równa się 
wielkości podaży (D = S). 

Cenę, która zapewnia zrównanie popytu z podażą, nazywamy ceną 
równowagi. 

Ilość towaru odpowiadającą warunkom równowagi nazywamy ilością 
równoważącą. 

Przy cenie wyższej od ceny równowagi (P

1 

> P

0

) powstaje 

nadwyżka podaży 

(S > D). Sprzedawcy muszą obniżyć cenę, aby 

sprzedać gromadzące się zapasy. W miarę spadku ceny nabywcy 
zwiększają swe zapotrzebowanie, natomiast dostawcy zmniejszają 
oferowaną ilość towaru. Cena spada tak długo, aż nastąpi zrównanie 
wielkości popytu z wielkością podaży. 

Przy cenie niższej od ceny równowagi (P

2 

< P

0

) powstaje 

nadwyżka popytu

 (D > S). Pod naciskiem popytu cena wzrośnie. miarę 

jak rośnie cena, zmniejsza się ilość towaru żądana przez nabywców, a 
wzrasta ilość oferowana przez dostawców. Cena rośnie do poziomu, przy 
którym wielkość popytu zrówna się z wielkością podaży. 

Zakłócenia podaży

 

Procesy przywracania równowagi na wolnym rynku 

przebiegają na ogół szybko

po stronie popytu, jak i po stronie podaży mogą wystąpić 
usztywnienia, opóźniające przebieg dostosowań.

• obniżka ceny może okazać się niewystarczającym bodźcem do 
zwiększenia popytu, jeżeli w warunkach kryzysu nadprodukcji 
maleją dochody nabywców. 

• wzrost ceny może okazać się niewystarczającym impulsem do 
natychmiastowego zwiększenia podaży, zwłaszcza w tych 
gałęziach, gdzie zdolność produkcyjna jest w pełni wykorzystana. 

W krótkim okresie (np. w skali roku) podaż wielu towarów (np. 
produktów rolnych, surowców kopalnych, nowych mieszkań itp.) jest 
ograniczona bez względu na poziom ceny. 

Przy dużych zakłóceniach przywracanie równowagi może trwać długo 
i wiązać się z wysokimi kosztami społecznymi (np. ograniczanie 
produkcji powoduje zwiększenie bezrobocia)  

Na rynku monopolistycznym nierównowaga może być zjawiskiem 
trwałym, ponieważ po stronie podaży nie działa automatyczny 
mechanizm dostosowujący wielkość produkcji do rozmiarów popytu, a 
cena nie kształtuje się w swobodnej grze podaży i popytu, lecz jest 
arbitralnie ustalana przez producenta, będącego jedynym dostawcą. 

Na rynku regulowanym przez państwo lub podlegającym innej 
kontroli zewnętrznej (np. ze strony związków zawodowych) popyt, podaż 
i cena nie kształtują się swobodnie. W szczególności dotyczy to cen, 
które nie są giętkie i podlegają różnym usztywnieniom (np. ceny 
urzędowe, ceny minimalne i maksymalne). W rezultacie niedobory lub 
nadwyżki określonych towarów mogą być zjawiskiem stosunkowo 
trwałym. 

Zaburzenia w funkcjonowaniu rynku powodowane są przez czynniki: 

 sztywność cen, 

sztywność popytu lub podaży, 

ograniczenia konkurencji. 

Rezultatem mogą być względnie trwałe dysproporcje między popytem i 
podażą (tendencja do nadprodukcji lub permanentne niedobory). 

Zmiany popytu i 
podaży 

Przesunięcia krzywej popytu 

Przyczyną przesunięć krzywej popytu (względem ceny) są zmiany 
pozacenowych determinant popytu.
Przykład: zwiększenie popytu na samochody wywołane wzrostem 
dochodów. Przesunięcie krzywej popytu zmienia położenie 
równowagi. Towarzyszy temu ruch po krzywej podaży do nowego 
punktu równowagi
Efektem wzrostu popytu (przy nie zmienionej krzywej podaży) jest 
wzrost ceny równowagi, połączony ze zwiększeniem ilości towaru 
sprzedawanej i nabywanej na rynku (o ile podaż towaru nie jest 
całkowicie sztywna). Rezultatem spadku popytu są efekty odwrotne: 
spadek ceny oraz zmniejszenie rozmiarów sprzedaży.  

Przesunięcia krzywej podaży

Przyczyną  przesunięć  krzywej  podaży  (względem  ceny)  są 
zmiany pozacenowych determinant podaży. 
Przykład:  zwiększenie  podaży  ziemniaków  spowodowane  obfitym 
urodzajem. 

Efektem wzrostu podaży (przy nie zmienionej krzywej popytu) jest 
spadek ceny równowagi oraz zwiększenie ilości towaru sprzedawanej i 
nabywanej na rynku (o ile popyt nie jest całkowicie sztywny). 

Rezultatem spadku podaży są efekty odwrotne. 

Równoczesne przesunięcia krzywych popytu i podaży

Analiza  równoczesnych  przesunięć  krzywych  popytu  i  podaży 
nastręcza trudności, ponieważ jeden z efektów (cenowy lub ilościowy) 
jest  zawsze  niepewny.  Określenie  jego  kierunku  wymaga  porównania 
skali zmian popytu i podaży. 
Na przykład; w urodzajnym roku podaż pomidorów wzrasta o 10%, ale 
jednocześnie  -  w  wyniku  wzrostu  dochodów  -  wzrasta  popyt  o  5%. 
Cena pomidorów spadnie, a ilość sprzedana wzrośnie o 5%. 

Efekty przesunięć

 

Rynek 

regulowany 

Zakres i formy regulacji

 

Wolny rynek to rynek, na którym ceny ustalają się w wyniku 
swobodnej gry popytu i podaży. 

Rynek regulowany, rynek regulowany przez państwo.

Rynek monopolistyczny, na którym podaż i cena są kontrolowane 
przez monopolistę

Rynek regulowany przez państwo to rynek, na którym stosowane są 
następujące formy interwencji państwa: 

•kontrola (regulacja) podaży, 

•kontrola (regulacja) popytu, 

•kontrola (regulacja) cen. 

Narzędziami kontroli podaży są np.:

 licencje na produkcję określonych artykułów, 

 cła i ograniczenia ilościowe importu, 

 podatki i dotacje, 

 przepisy administracyjne regulujące działalność gospodarczą, a 
także produkcja dóbr i usług przez przedsiębiorstwa publiczne. 

Narzędziem kontroli popytu są:

 podatki, 

zamówienia państwowe,

 różne formy reglamentacji itp. 

Kontrola cen

Kontrola cen przez państwo może przybierać jedną z następujących 
postaci: 
− ceny urzędowe (np. ceny energii elektrycznej, czynsze za 
mieszkania kwaterunkowe), 
− ceny maksymalne i minimalne. 

Ceny urzędowe ustalane są w odniesieniu do dóbr i usług 
powszechnego użytku, dostarczanych przez przedsiębiorstwa 
publiczne lub prywatne. Ich celem jest ochrona interesów 
konsumentów lub producentów bądź zapewnienie odpowiednich 
dochodów budżetu państwa. 
Ceny minimalne (gwarantowane) stosowane są zwłaszcza w 
skupie artykułów rolnych w celu zapewnienia odpowiednich dochodów 
producentom. 
Ceny maksymalne mają zastosowanie w handlu detalicznym w 
zakresie podstawowych produktów żywnościowych (chleb, mleko, 
cukier), niektórych leków, środków higieny itp. Ich celem jest 
ułatwienie dostępu do tych dóbr ludziom uboższym. 

 

Wprowadzenie ceny minimalnej na poziomie P

1 

powoduje 

powstanie 

nadwyżki podaży. 

Nadwyżkę tę musi wykupić rząd po 

zagwarantowanej przez siebie minimalnej cenie. Budżet państwa 
poniesie w związku z tym koszty, których sumę wyraża pole Q

1

Q

2

BA. 

Jeżeli rząd odsprzeda następnie na wolnym rynku zakupioną nadwyżkę 
tego produktu po nieco niższej cenie, zmniejszy to ostateczną sumę 
kosztów finansowych związanych z wprowadzeniem gwarantowanej ceny. 

Ustalenia maksymalnej ceny sprzedaży towaru na poziomie P

1

, 

spowoduje 

nadwyżkę popytu 

wynosząca AB. Aby w tej sytuacji 

zapewnić wszystkim konsumentom choćby ograniczoną ilość danego 
produktu, rząd będzie zmuszony do zastosowania mniej lub bardziej 
drastycznych metod reglamentacji zakupów. 

Efekty kontroli cen mogą być odwrotne do zamierzonych.
Na przykład:

 płaca minimalna wprowadzona w imię ochrony najniżej 
zarabiających, może zmniejszyć popyt na siłę roboczą, a w rezultacie 
zwiększyć bezrobocie. 

 czynsze maksymalne mogą spowodować zmniejszenie ilości 
oferowanych do wynajmu mieszkań i w konsekwencji pogorszyć 
sytuację bezdomnych. 

 w warunkach niedoboru towarów, sztuczne utrzymywanie niskich cen 
uruchamia :czarny rynek i łapówkarstwo; o dostępie do towaru 
decyduje nie tyle pieniądz, co spryt, wpływy i znajomości. 

Z drugiej strony, rządy zachowują zwykle pewien zakres kontroli cen, 
która jest narzędziem polityki fiskalnej, dochodowej i socjalnej 
państwa oraz środkiem pozwalającym podtrzymać mało rentowne, a 
niezbędne dla społeczeństwa i gospodarki dziedziny produkcji. 
Wydaje się, że żeby była stosowana z umiarem i w sposób 
właściwy, tylko w przypadkach uzasadnionych ważnym 
interesem społecznym. 

Rynek jako 

mechanizm 

alokacji 

Jak działa rynek? 

Przez ustalanie cen dóbr i usług rynek wyznacza wielkość i strukturę 
produkcji, określa:

• sposób wytwarzania (zapewniający producentowi przynajmniej 
zwrot kosztów) oraz 

• przeznaczenie, czyli podział produktów: trafią one do tych 
nabywców, którzy akceptują daną cenę. 

Poprzez ustalanie cen czynników produkcji rynek określa 
rozdysponowanie zasobów między różne gałęzie gospodarki. 

Mówimy, że w systemie gospodarczym opartym na rynku alokacja 
zasobów oraz rozdział dóbr i usług dokonują się głównie poprzez 
działanie mechanizmu rynkowego. 

Nigdzie jednak mechanizm rynkowy nie jest pozostawiony sam sobie. 
Wszędzie jest on korygowany i wspomagany interwencją państwa, 
której zakres i formy są zróżnicowane 

Zalety 

Zwolennicy wolnego rynku konkurencyjnego twierdzą, że jest on 
najlepszym mechanizmem alokacyjnym, ponieważ umożliwia efektywną 
alokację zasobów, kierując je do dziedzin, w których są one najbardziej 
wydajne. 

Maksymalizuje produkcję i konsumpcję przy danych ograniczeniach 
podaży (koszty) i popytu (preferencje nabywców), zapewniając 
największe korzyści zarówno producentom, jak i konsumentom. 

Główną zaletą systemu rynkowego, opartego na prywatnej własności, 
wolności gospodarczej i konkurencji, jest efektywność. 

Żaden inny system gospodarczy znany z historii świata nie zapewnił 
nigdy tak spektakularnego rozwoju gospodarczego oraz wzrostu 
dobrobytu, jaki w XIX i XX w. stał się udziałem społeczeństw 
opierających swe życie gospodarcze na solidnych podstawach systemu 
rynkowego. 

Wady 

Krytycy mechanizmu rynkowego, nie kwestionując jego głównych 
zalet, wskazują na możliwe negatywne skutki działania wolnego 
rynku, takie jak: 

a) polaryzacja społeczeństwa na biednych i bogatych, 
b) wysokie bezrobocie, 
c) rabunkowa gospodarka zasobami naturalnymi, 
d) niszczenie środowiska, 
e) dysproporcje w rozwoju gospodarczym różnych gałęzi i obszarów, 
utrwalanie niekorzystnej struktury produkcji (np. monokultura), 
f) skłonność gospodarki do fluktuacji i zastoju. 

Skutki te potęgują się, jeżeli wolna konkurencja - jak to często bywa - 
przeradza się w monopol. 

Aby zapobiec kumulacji negatywnych następstw wolnej gry sił 
rynkowych, musi interweniować państwo. Zakres i formy ingerencji 
państwa w życie gospodarcze są jednak przedmiotem sporów 
(ekonomicznych i politycznych). 

Podsumowanie 

1. Istotą rynku są transakcje kupna - sprzedaży, dokonywane między 
dostawcami i nabywcami towaru. Towarem nazywamy dobro 
przeznaczone do wymiany. 
2. Wolny rynek to taki rynek, na którym żaden dostawca ani nabywca 
nie ma istotnego wpływu na cenę towaru. Na wolnym rynku cena 
kształtuje się w zależności od popytu i podaży. Ceny kierują decyzjami 
nabywców i dostawców. 
3. Popyt to ilość dobra, jaką nabywcy gotowi są zakupić. Podaż to ilość 
dobra oferowana do sprzedaży na rynku. Przy innych czynnikach 
niezmiennych popyt jest malejącą funkcją ceny, a podaż rosnącą funkcją 
ceny. 
4. Rynek jest w równowadze, gdy popyt równa się podaży. Cenę, która 
zapewnia zrównanie popytu z podażą, nazywamy ceną równowagi. Na 
wolnym rynku działa mechanizm samoczynnie przywracający 
równowagę. 
5. Zmiany zachodzące na rynku ilustrują przesunięcia krzywych 
popytu i podaży. Przyczyną takich przesunięć są zmiany czynników 
określających wielkość popytu i podaży. Przesunięcie krzywej popytu w 
prawo prowadzi do wzrostu ceny i wzrostu sprzedawanej ilości. 
Przesunięcie krzywej podaży w prawo prowadzi do spadku ceny i 
wzrostu sprzedawanej ilości. 

6. Rynek regulowany to rynek kontrolowany przez państwo. Rynek 
monopolistyczny to rynek kontrolowany przez monopolistę. 
7. Kontrola cen przez państwo może polegać na wprowadzeniu cen 
urzędowych, cen minimalnych lub cen maksymalnych na niektóre 
towary. Ustanowienie takich cen powoduje zazwyczaj nadwyżkę popytu 
lub nadwyżkę podaży. 
8. W gospodarce rynkowej mechanizm rynkowy kształtuje alokację 
zasobów, towarów i dochodów. Odchylenia od doskonałej konkurencji 
sprawiają, że alokacja ta nie zawsze jest prawidłowa. Dlatego 
mechanizm rynkowy jest korygowany i wspierany przez interwencję 
państwa. 

Badanie zmian 

zachodzących na 

rynku 

Elastyczność cenowa popytu 

Definicja 
Miara reakcji popytu na zmiany ceny danego dobra: stosunek względnej 
(procentowej) zmiany wielkości popytu na dane dobro do względnej 
(procentowej) zmiany jego ceny. Odpowiada na pytanie, o ile % wzrośnie 
lub zmaleje wielkość popytu w rezultacie 1% zmiany ceny. 

Wzór: 

Wartości liczbowe 
Ponieważ popyt jest na ogół ujemną funkcją ceny (podstawowe prawo 
popytu), zatem regułą jest ujemna wartość cenowej elastyczności popytu, 
tj. ε < 0. 
Wyjątek stanowią np. niektóre relatywnie tanie dobra podstawowe, 
zwłaszcza najtańsze rodzaje żywności (ziemniaki) na które popyt może 
wzrastać pomimo (i na skutek) wzrostu ich ceny. Dlatego, że uszczuplone 
realne dochody uboższych warstw ludności powodują zmniejszenie 
spożycia lepszych gatunków żywności i kompensowanie tego ubytku 
zwiększoną konsumpcją niższych gatunków żywności, które pomimo że 
zdrożały, pozostają tańsze. 
Jest to tzw. paradoks Giffena. 

Wyróżnia się następujące wartości graniczne oraz przedziały wartości ε: 
ε = 0 elastyczność zerowa - popyt sztywny 
ε < 1 elastyczność niska - popyt nieelastyczny 
ε = 1 elastyczność równa jedności 
ε > 1 elastyczność wysoka - popyt elastyczny 
ε = ∞ elastyczność nieskończenie wielka - popyt doskonale elastyczny 

Determinanty cenowej elastyczności popytu 

Wartość liczbowa cenowej elastyczności popytu zależy od takich 
czynników jak: 

poziom ceny - Przy niskiej cenie określona zmiana ceny, np. 
podwyżka ceny o 5%, powoduje na ogół słabszą reakcję nabywców niż 
analogiczna podwyżka przy wysokiej już cenie. 

 wysokość dochodu- Ludzie ubożsi na ogół silniej reagują na zmiany 
ceny, zwłaszcza dóbr droższych i zaspokajających potrzeby wyższego 
rzędu (mniej nieodzowne). 

dostępność substytutów -Dostępność bliskich substytutów (o 
niewygórowanej cenie) zwiększa wrażliwość nabywców na podwyżkę 
ceny danego dobra. 

gusty nabywców -Przywiązanie do konsumpcji określonych dóbr 
zmniejsza reakcję na podwyżkę ceny. Reakcja na określoną zmianę ceny 
jest po części kwestią indywidualnych gustów oraz takich czynników jak 
prestiż czy moda. 

rodzaj dobra -Popyt na dobra podstawowe jest mniej elastyczny na 
zmiany cen aniżeli popyt na dobro luksusowe.

 szerokość kategorii dobra – np. popyt na owoce jest mniej 
elastyczny niż popyt na konkretny gatunek owoców, gdyż w obrębie 
szerszej grupy towarowej istnieją większe możliwości wyboru 
(substytucji). 

długość okresu -reakcja popytu na zaistniałą zmianę ceny jest 
pełniejsza niż w okresie krótkim (możliwość pełniejszego dostosowania 
się nabywców do zmienionej ceny - np. przez wykorzystanie 
substytutów). 

Reakcja wielkości popytu na zmianę poziomu realnego dochodu nabywcy 
(lub nabywców) dobra. 

Funkcja obrazująca zależność popytu od dochodu jest dla:

 dóbr zwykłych (normalnych) dodatnia (tj. rosnąca), a dla

  dóbr niższego rzędu - ujemna (tj. malejąca).
 
Toteż: 
η > 0 dla dóbr zwykłych, 
η < 0 dla dóbr niższego rzędu. 

Wśród dóbr zwykłych możemy wyróżnić: 

− dobra wyższego rzędu (luksusowe): η > 1, 
− dobra pierwszej potrzeby (podstawowe): η < 1.

 

η -eta 

Analizy i 

prognozy 

popytu 

Badania rynku

 

Podręczniki  marketingu  zapoznają  nas  z  różnymi  metodami  badań 
ukierunkowanych na promocję nowych produktów i umocnienie pozycji 
rynkowej firmy, w tym z tajnikami bezpośrednich:

 badań opinii klientów poprzez:

 wywiady, 

sondaże i 

badania ankietowe.

 

Ważnym elementem rozpoznania rynku jest:

  analiza  i  prognoza  popytu  na  wyroby  lub  usługi 
przedsiębiorstwa.  Punktem  wyjścia  powinna  być  zawsze  dokładna 
analiza dotychczasowego kształtowania się popytu.

Dynamika sprzedaży 

Analizując kształtowanie się wielkości sprzedaży w dłuższym okresie 
(np. w poszczególnych kwartałach okresu obejmującego 10 lat), należy 
odróżnić cztery podstawowe elementy dynamiki: 

zmiany nieregularne, 

wahania sezonowe, 

wahania koniunkturalne, 

tendencję rozwojową, czyli trend. 

Ekonomia na wesoło….

W pokoju akademickim pije kilku studentów, co chwila wznosząc toast:
- 

Za Józka, żeby zdał!!

- Za Józka, żeby zdał!!

Nagle do pokoju wchodzi Józek, niecierpliwi koledzy pytają: - No i co? 
Zdałeś??
- 

Zdałem, zdałem, tylko mi jednej nie przyjęli, bo miała szyjkę 

ubitą....

Wielka strata

Dziękuję za uwagę