Ryszard Ławniczak Wykład
Nr. 4
Rola i zadania
państwa w
gospodarce
Ryszard Ławniczak Wykład
Nr. 4
Rola i zadania
państwa w
gospodarce
POJĘCIE PAŃSTWA
PAŃSTWO:
oznacza złożoną, zróżnicowaną
wewnętrznie, wieloszczeblową
strukturę administracyjną
społeczeństwa zamieszkującego
określone terytorium,
dysponującą władzą
ustawodawczą, wykonawczą i
sądowniczą.
Ogólna tendencja:
W większości rozwiniętych krajów gospodarki
rynkowej na przestrzeni ostatnich 5o lat można
zaobserwować tendencje stałego wzrostu
udziału państwa / sektora publicznego w
gospodarce mierzonego głównie udziałem
wydatków państwa w PKB.
Wynika to ze stale rozszerzającego się zakresu
obowiązków przejmowanych przez państwo.
W Polsce i innych byłych krajach
socjalistycznych można zaobserwować
tendencję odwrotną.
ROLA I ZADANIE PAŃSTWA W
GOSPODARCE
Rola państwa:
Polega ona na stworzeniu programu
gospodarczego wraz z narzędziami
oddziaływania na proces gospodarczy, czyli
polityki gospodarczej
Zadanie państwa:
stworzenie warunków do realizacji wzrostu
gospodarczego kraju oraz wzmocnienie jego
pozycji w systemie gospodarki światowej.
ARGUMENTY ZA EKONOMICZNĄ
ROLĄ PAŃSTWA
•
Niedoskonałości rynku i konkurencji w praktyce
•
Występowanie negatywnych
efektów
zewnętrznych
w zakresie produkcji i
konsumpcji
•
Istnienie dóbr szczególnie niekorzystnych lub
korzystnych społecznie, których konsumpcja ze
względów społecznych jest szczególnie
niepożądana
•
Konieczność zabezpieczenia systemu
gospodarczego od strony instytucjonalno-
prawnej.
Istnienie dóbr publicznych
Występowanie takich zjawisk, jak duże
wahania aktywności gospodarczej,
bezrobocie, niepełne wykorzystanie mocy
wytwórczych oraz inflacja.
Istnienie pozbawionych opieki ludzi
starszych, niedołężnych, upośledzonych i
chorych.
Powstawanie zbyt dużych, nie
akceptowanych społecznie, różnic
dochodowych i majątkowych.
Niedoskonałości rynku i tzw. efekty
zewnętrzne są głównymi argumentami
uzasadniającymi interwencję państwa w
gospodarce
Można wyróżnić następujące zdarzenia, przy których
państwo powinno interweniować:
niedoskonałość i zawodność mechanizmów
rynkowych. Chodzi tu głównie o tzw.
rynki
monopolistyczne
- podnoszone są wówczas ceny
przy pomocy zmniejszania podaży danego dobra;
istnienie tzw.
efektów zewnętrznych.
Powstają
skutki korzystne i niekorzystne dla osób, które nie
biorą udziału w tych transakcjach. Negatywne
efekty zewnętrzne państwo powinno ograniczać a
pozytywne wspomagać.
Zawodność/niedoskonałość
rynku
(market failures) jest sytuacją, w
której mechanizm rynkowy, czyli
proces obejmujący działania
podmiotów na rynku, w wyniku,
którego dochodzi do ustalenia
równowagi rynkowej nie prowadzi
do efektywnej alokacji zasobów.
Efekty zewnętrzne
-
zjawisko polegające na przeniesieniu części
kosztów lub korzyści wynikających z
działalności jednego podmiotu na
podmioty trzecie bez odpowiedniej
rekompensaty. Zazwyczaj jest to uboczny
skutek działalności danego podmiotu
gospodarczego, którego konsekwencje
(pozytywne bądź negatywne) ponosi
szersze grono odbiorców niezależnie od
swojej woli.
Rodzaje efektów zewnętrznych:
W zależności od tego, czy dana działalność
powoduje występowanie u osób trzecich
kosztów, czy korzyści, wyróżnia się
odpowiednio:
negatywne efekty zewnętrzne (koszty
zewnętrzne) – np. zanieczyszczanie
środowiska naturalnego);
pozytywne efekty zewnętrzne (korzyści
zewnętrzne) np. korzystanie z parku.
ARGUMENTY PRZECIW AKTYWNEJ
ROLI PAŃSTWA
Pojawienie się stanów nierównowagi na
rynku (gospodarka niedoborów –
Kornai).
Zniekształcone informacje .
Zmniejszona elastyczność systemu
gospodarczego.
Niereprezentatywność państwa (rządu ).
Upolitycznienie przedsiębiorstw
państwowych i publicznych.
FUNKCJE PAŃSTWA
1.
TWORZENIE ŁADU
INSTYTUCJONALNO-PRAWNEGO
2.
FUNKCJA ALOKACYJNA
3.
FUNKCJA STABILIZACYJNA
4.
FUNKCJA REDYSTRYBUCYJNA
1. TWORZENIE ŁADU
INSTYTUCJONALNO-PRAWNEGO:
tworzenie norm prawnych oraz instytucji, które
chronią własność prywatną, prawa
poszczególnych jednostek, prawa większych
zbiorowości i społeczeństwa jako całości,
organizowanie sprawnego systemu obiegu
informacji ekonomicznych,
ustanowienie zasad funkcjonowania instytucji
obsługujących rynek (giełdy, inne instytucje
finansowe) i zasad prowadzenia działalności
gospodarczej.
W praktyce oznacza to:
dobre współdziałanie różnych, formalnych
niezależnych od siebie, organów władzy
państwowej,
w tym organów:
władzy ustawodawczej,
władzy wykonawczej (zwłaszcza rządu)
władzy sądowniczej
organów władzy centralnej
organów władzy lokalnej
2. FUNKCJA ALOKACYJNA
polega na podejmowaniu działań
sprzyjających optymalnej alokacji
zasobów gospodarczych.
W gospodarce rynkowej chodzi
przede wszystkim i ochronę
własności
prywatnej
oraz o wspomaganie i
uzupełnianie, a w pewnych sytuacjach
także o korygowanie lub zastępowanie
mechanizmu rynkowego.
Istotne zadania państwa to:
określenie niezbędnego zakresu
własności publicznej- poszukiwanie takich
rozwiązań instytucjonalno-prawnych, które
pozwolą na precyzyjne rozgraniczenie
praw własności od poszczególnych
zasobów między różne społeczności,
instytucje.
wspieranie konkurencji przez zbliżenie
warunków, w jakich funkcjonują podmioty
gospodarcze, do warunków
odpowiadających założeniom konkurencji
doskonałej.
3. FUNKCJA STABILIZACYJNA
polega na podejmowaniu przez państwo działań
stabilizujących gospodarkę przez realizację
głównie takich celów jak:
osiągnięcie i utrzymanie w dłuższym okresie
wysokiego tempa wzrostu gospodarczego;
wyeliminowanie lub przynajmniej
ograniczenie do minimum inflacji i bezrobocia;
zmniejszenie amplitudy wahań poziomu
aktywności gospodarczej;
możliwie najlepsze wykorzystanie
rzeczowych czynników produkcji.
Dwa zasadnicze rodzaje polityki
makroekonomicznej państwa:
Polityka fiskalna - polega głównie na
manipulowaniu poziomem podatków
płaconych przez społeczeństwo i wydatków
państwa
Polityka monetarna
-
polega na
manipulowaniu przez bank centralny, w
imieniu państwa, stopą wzrostu podaży
pieniądza
Państwo może w ten sposób :
Promować postęp techniczny (zwiększanie
nakładów na badania i rozwój)
Stabilizować rynek pieniężny
•
Tworzyć bodźce do oszczędzania
•
Oddziaływać na kwalifikacje pracowników
(kształcenie zawodowe)
•
Wpływać na takie czynniki, jak
zatrudnienie, wydajność pracy, inwestycje
Instrumentami bezpośrednimi są:
Administracyjny nakaz ograniczenia jakiejś
produkcji lub przeniesienie jej w inne miejsce
Norma zanieczyszczenia powietrza
Zakaz odprowadzania ścieków do danego
zbiornika wodnego lub rzeki
Minimalna stawka płac (zarazem obowiązkowa)
Instrumenty oddziaływania
państwa
:
Instrumentami pośrednimi są
Obniżenie lub podwyższenie przez
bank
centralny stopy
redyskontowej (stopy kredytu
zaciągniętego w banku centralnym)
Zmiana stopy opodatkowania
dochodów
Zmiana kursu walutowego
4. FUNKCJA
REDYSTRYBUCYJNA
polega przede wszystkim na
działaniach zmierzających do
niwelowania zbyt dużych i nie
akceptowanych społecznie różnic
dochodowych i majątkowych oraz
pomocy ludziom starym,
upośledzonym i chorym, którzy nie
są w stanie radzić sobie sami.
Głównymi instrumentami realizacji tej
funkcji są:
System podatkowy
Wydatki budżetowe
Składki na ubezpieczenia społeczne
Systemy różnego typu opłat i cen
Głównymi formami pomocy ze strony państwa
są:
Świadczenia pieniężne, w tym świadczenia
dofinansowywane przez państwo np. emerytury,
renty, zasiłki inwalidzkie i chorobowe, zasiłki dla
bezrobotnych.
Świadczenia finansowane w całości przez państwo
np. zasiłki dla osób o niskich dochodach, zasiłki dla
osób niepełnosprawnych, dodatki rodzinne, dodatki
mieszkaniowe.
Świadczenia w naturze np. świadczenia tego typu
w ramach powszechnej służby zdrowia i oświaty.
Główne przyczyny korzystania z pomocy
Główne przyczyny korzystania z pomocy
społecznej w 2004 roku
społecznej w 2004 roku
PODSUMOWANIE
Podstawowym celem polityki państwa jest:
zwiększenie efektywności ekonomicznej
systemu rynkowego obniżanego przez
okresowe recesje i inne przyczyny (np.
niesprawne działanie rynków w wyniku
istnienia monopolu) oraz istnienia w coraz
większym zakresie tzw. efektów zewnętrznych
(np. zanieczyszczenie środowiska).
Aby ustrzec się zagrożeń wynikających z
„niedoskonałości” rynku państwu przypisuje
się odpowiednie funkcje korygujące rynek.
