ŚREDNIOWIECZNA MYŚL 

EKONOMICZNA

•Podstawy społeczno-
gospodarcze     

 feudalizmu

•Poglądy kanonistyczne
•Nauka o zysku, procencie i 
pieniądzu

 

 

Feudalizm

• Ustrój społeczno-gospodarczy oparty na 

podziale własności ziemi i poddaństwu 
chłopów - czego efektem była renta feudalna;

• System lenny i uzależnienie chłopów;
• Renta feudalna: naturalna, odrobkowa, 

czynszowa;

• Intensyfikacja rolnictwa - trójpolówka;
• Postęp techniczny poza rolnictwem;
• Osadnictwo;
• Wyprawy krzyżowe

 

 

Feudalizm

• Odrodzenie gospodarki towarowej i 

podział pracy;

• Rozwój miast;
• Samorząd i rzemiosło miejskie
• Handel średniowieczny
• Początki banków i kredyt;
• Podział społeczeństwa;
• Upadek feudalizmu

 

 

Chrześcijaństwo

• Chrześcijaństwo zrewolucjonizowało świat:
- instytucja odcinająca się od świata i 

uśmierzająca wszelkie konflikty;

- skupiało ludzi ciężkiej pracy - podnosiło ich 

rangę;

- św. Paweł „kto nie chce pracować, niech też 

nie je”;

- zakony- modlitwa i praca podniesiona do rangi 

modlitwy;

- wyższa wartość duchowa nad wartością 

materialną;

 

 

OJCOWIE KOŚCIOŁA

( pisarze do ok.. V w.)

• Z listu Barnaby „Rozwiąż wszelkie więzi 

nieprawości, rozplącz wszelkie sidła 
wymuszonych układów, wypuść 
uciśnionych na wolność, podrzyj wszelką 
niesprawiedliwą umowę;

• Tertulion (II, III w.) za bałwochwalstwo 

uważał produkcję luksusową:

• Klemens Aleksandryjski - bogactwo 

nikogo nie zwalnia od pracy

 

 

OJCOWIE KOŚCIOŁA

( pisarze do ok.. V w.)

• Hieronim „posiadacz własności prywatnej to 

złodziej albo potomek złodzieja;

• Rufinus „niech nikt nie waży się nazywać 

swoim tego, co zostało siłą lub podstępem 
zabrane z dobra wspólnego;

• Bazyli Wielki, Jan Chryzostom, Hieronim, 

Lakancjusz potępiali pogoń za zyskiem i 
bogaceniem się

• Ojcowie Kościoła - kiedyś istniał stan 

naturalny gdy ludzie żyli w idealnej harmonii 
i pełnej wspólnocie posiadania (komunizm); 

 

 

OJCOWIE KOŚCIOŁA

( pisarze do ok. V w.)

• Potępiali chciwość, która psuje idealny 

stan wspólnoty, a nie samo posiadanie;

• Stopniowo, nie rewolucyjnie, należy 

ulepszać naturę ludzką;

• Nie sformułowali naukowych zagadnień 

ekonomicznych;

• Ich idee stały się inspiracją późniejszych 

nurtów radykalnych, a nawet posłużyły za 
podstawę, odchodzących od kościoła 
nurtów uznawanych za herezję. 

 

 

 

AUGUSTYN Z HIPPONY

zmarł w 430 r.

• Biskup Hippony, filozof idealista, przeciwnik 

materii i materializmu, podsumował idee Ojców 
Kościoła;

• Realista w sprawach społeczno-gospodarczych: 
   - program minimalistyczny to pełna realizacja 

zasad chrześcijańskich w życiu społecznym;

   - program maksymalny to dążenie do wzorca mimo, 

że byłby on osiągalny w dalszej przyszłości;

• Wprowadził pojęcie „Państwa Bożego” czyli wzorca 

nie wyobrażającego porządek pozaziemski, ale 
wzorca mającego zapanować tu na ziemi. 

 

 

AUGUSTYN Z HIPPONY

• Praca nie tylko jako czynnik rozwoju jednostki, 

ale podstawowy środek wychowawczy;

• Podobnie jak św. Paweł uważał, że kto nie 

pracuje niech nie je;

• Jałmużna - dobrze jest udzielać potrzebującym 

wsparcia, ale lepiej gdyby potrzebujących nie 
było;

• Równość między ludźmi łączył z ideałem 

wspólnoty pierwotnej

• Konsekwentnie ścigał sprzeniewierzanie 

pieniędzy przez kler 

 

 

AUGUSTYN Z HIPPONY

• Nie zawsze był konsekwentny, np. mimo 

gloryfikacji pracy, ostro krytykował niektóre 
profesje (lichwę, kupiectwo);

•  Handel wiązał z tzw. słuszną ceną. Pogląd ten 

obok wydźwięku moralnego, dotyczył zwrotu w 
cenie towaru poniesionego trudu;

• Idea trwałego i niezakłóconego pokoju, co 

oznaczało harmonię i solidaryzm w stosunkach 
międzyludzkich;

• Odczuwał ogromną dysproporcję pomiędzy 

tym co jest a tym co wg niego być powinno.

 

 

 

MYŚL EKONOMICZNA 

WCZESNSGO ŚREDNIOWIECZA

• Nie ma wyraźnej granicy pomiędzy starożytnością 

a średniowieczem. Była jedynie ewolucja 
społeczna i ekonomiczna ściśle związana z 
ewolucją ideologiczno - światopoglądową

• Z rozbitego imperium Rzymskiego obronną ręką 

wyszło chrześcijaństwo

• Z czasem coraz więcej głosów sprzeciwu 

przeciwko nadmiernemu bogaceniu się

• Poszukiwanie ciszy w klasztorach
• Coraz częstsze powroty do koncepcji 

komunistycznych  

 

 

MYŚL EKONOMICZNA 

ŚREDNIOWIECZA

•

Wśród poglądów z nostalgią wspominających, w 
ślad za Ojcami Kościoła,  dawne wspólnoty życia i 
posiadania byli:

  - Joachim z Fiore (opat cystersów) w pracy 

Conkordia głosił, że kościół stracił swoje 
prawdziwe posłanie;

  - Almark z Uniwersytetu Paryskiego propagował 

kolektywne formy współżycia;

  - Do XIII w utrzymywała się koncepcja 

sprzecznych porządków (powtórzenie teorii 
Augustyna z Hippony): aktualnym i idealnym 
jako naturalny, zgodny z naturą ludzką.

 

 

MYŚL EKONOMICZNA 

ŚREDNIOWIECZA

• Utrzymanie tezy o podwójnym porządku okazało 

się trudne, głównie dlatego, że najwyżsi 
hierarchowie Kościoła nadmiernie się bogacili

• Chrześcijaństwo poszukiwało odmiennej teorii 

tłumaczącej dysproporcje między światem 
ideału wspólnoty pierwotnej a rzeczywistością 
różnic w posiadaniu

• W XIII w pojawiła się moda na Arystotelesa
• Aleksander z Halles, Albert Wielki, Tomasz z 

Akwinu uważali, że pomyłką jest traktowanie 
wspólnoty pierwotnej jako systemu idealnego

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

św. TOMASZA Z AKWINU

• Myśli ekonomiczne rozwijał na marginesie 

systemu teologicznego i filozoficznego 
(SUMMA THEOLOGICA, komentarze do ETYKI 
I POLITYKI Arystotelesa)

• Nawiązywał do tezy Arystotelesa o naturalnym 

zróżnicowaniu społeczeństwa pragnął stworzyć 
hierarchiczny nienaruszalny system społeczny

• W odróżnieniu od większości scholastyków 

XIII w. nie czynił z prawa do własności 
prywatnej prawa natury zgodnego z wolą 
Boską 

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

św. TOMASZA Z AKWINU

• Prywatna własność w warunkach słabej 

natury ludzkiej konieczne jest z powodów:

  - własność przyczynia się do większej 

pracowitości (odpowiedni doping)

  - własność powoduje większy porządek w 

życiu społecznym, gdy wspólnota może 
powodować zamieszanie a nawet anarchię 
(nie wyzwala bodźców do pracy, a w efekcie 
ogranicza wzrost gospodarczy, a co za tym 
idzie upadek całego życia społecznego

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

św. TOMASZA Z AKWINU

• Własność powinna służyć dobru ogólnemu, przy 

czym dobro ogólne jest czymś nadrzędnym nad 
dobrem jednostki

• Dobra materialne pod względem posiadania dzielił 

na:

  - niezbędne (konieczne) do życia 
  - Luksusowe (stanowiące pewną nadwyżkę)
• Pozostawiał władzy państwowej duży zakres 

ingerencji przy pewnym radykalizmie (nie popełnia 
grzechu biedak, który z głodu kradnie chleb)

• Na każdym posiadaczu leży obowiązek 

wspomagania biednych 

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

św. TOMASZA Z AKWINU

•

Elementem funkcjonowania i rozwoju 
społecznego jest wymiana handlowa (kupno, 
sprzedaż wyprodukowanych dóbr 
gospodarczych)

•

Proces wymiany łączył z elementem wartości. 
To wiązał z popularnym u scholastyków 
pojęciem iustum pretium, czyli tzw. ceny 
statycznej, czyli określenie wartości kosztem 
wytwarzania i nakładem pracy. Co w tamtych 
czasach, przy niewielkiej jeszcze roli kapitału 
sprowadzało się głównie do określenia 
wydatkowanej pracy.  

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

św. TOMASZA Z AKWINU

•

Obok ceny statycznej mogła też pojawić się 
cena dynamiczna, która rodziła się w 
warunkach ekstremalnych (np. w czasie 
różnych katastrof) przy rosnącej różnicy popytu 
nad podażą jako cena wolnokonkurencyjna. 
Taką nazywał premium podatum - cena 
ukształtowana przez podaż i popyt

•

Sprawiedliwa cena odnosiła się także do 
zapłaty za ludzką pracę (godziwa płaca)

•

W konkluzji - myśl tomistyczna - była dość 
liberalna i postępowa 

 

 

POGLĄDY TOMASZA Z AKWINU 

W SPRAWIE PROCENTU

Krytykował lichwę ale wprowadzał odstępstwa:
  - w sytuacji tzw. przypadku periculum sortis 

czyli ryzyka utraty przez dłużnika pożyczki 
(np. napad bandycki, klęski żywiołowej itp.) 
bądź niemożność spłaty w wypadku śmierci

  - szkoda jaka spotkała wierzyciela damnum 

emergens, w czasie pozbycia się pieniędzy - 
rekompensata za poniesione straty

  - za utracone korzyści lucrum cessanas
Były to dość elastyczne ramy ówczesnych norm 

etycznych  

 

 

POGLĄDY TOMASZA Z AKWINU 

W KWESTII TEORII PIENIĄDZA 

• Scholastycy XIII w. często głosili nominalistyczną 

teorię pieniądza - znak stworzony przez panującego 
o wartości przez niego nadanej (b. często władca 
ograniczał ilość szlachetnego kruszcu)

• U schyłku średniowiecza coraz popularniejszym 

stawał się pogląd, że źródłem wartości pieniądza jest 
wartość kruszcu, który on zawiera (teoria 
substancyjna)

• Tomasz zajmował stanowisko pośrednie. Od wartości 

zewnętrznej pieniądza jaką nadawał władca, 
odróżniał wartość wewnętrzną zależną od wartości 
kruszcu, jaki pieniądz zawierał 

• Potępiał psucie pieniądza

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE 

U SCHYŁKU ŚREDNIOWIECZA

• Podstawowym zagadnieniem rozważań w tamtych 

latach stała się teoria pieniądza

• Bernard z Sieny, Antonio z Florencji czy Bartolus
  - opowiadali się za substancjonalną teorią pieniądza 
  - uważali, że istnieje różnica pomiędzy pieniądzem 

ułatwiającym życie, a pieniądzem przynoszącym zysk

  - krytykowali psucie pieniądza
• Biskup Mikołaj Oresmiusz (Oresme) - 

najwybitniejszy po Tomaszu z Akwinu reprezentant 
myśli ekonomicznej średniowiecza głównie zajmował 
się teorią pieniądza

 

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE

MIKOŁAJA ORESMIUSZA

• Pieniądz został wprowadzony w celu ułatwienia 

zaspakajania potrzeb ludzkiej

• W ślad za Arystotelesem zakwalifikował go do tzw. 

„sztucznych bogactw”

• W celu spełnienia wyznaczonego mu zadania pieniądz 

powinien być wykonany wartościowego materiału 
dlatego opowiadał się za pieniądzem kruszcowym

• Panujący nie ma prawa samodzielnej zmiany kruszcu w 

monecie

• Jako pierwszy poruszył problem organizacji obiegu 

pieniądza (już nie tylko względy etyczne stosunku 
władcy do poddanych ale sprawne funkcjonowanie 
pieniądza

 

 

 

POGLĄDY EKONOMICZNE

MIKOŁAJA KOPERNIKA

• M. Kopernik pracował u schyłku średniowiecza na 

przełomie XV i XVI w. W zasadzie należał do 
merkantylistów polskich

• Był pierwowzorem klasycznego myślenia 

ekonomicznego, nowoczesnego pojmowania gospodarki

• Pierwszy sformułował prawo, że „pieniądz gorszy 

wypiera pieniądz lepszy” później znane jako prawo 
Greshmana-Kopernika

• Stał na stanowisku kruszcowej teorii pieniądza
• Jako jeden z pierwszych rozumiał obiektywne 

prawidłowości ekonomiczne, określił prawiedliwość 
obiegu pieniądza prowadzących do innych efektów niż 
zamierzane