Socjologia zdrowia i 

choroby

Najważniejsze obszary zainteresowań:
1. Definicje zdrowia i choroby.
2. Pomiar zdrowia i choroby.
3. Opis i wyjaśnienie zachowań 

mających wpływ na zdrowie i/lub 
chorobę.

 

 

Socjologia medycyny

Najważniejsze obszary zainteresowań:
1. Profesje medyczne (specyfika, zakres 

oraz źródła władzy, autorytet).

2. Relacje lekarz – pacjent.
3. Medykalizacja życia społecznego/ 

„Kultura strachu”.

 

 

Socjologia ciała

Cielesność:
• Wygląd zewnętrzny.
• Zdrowia
• Kondycja/ sprawność fizyczna
• Seksualność

 

 

Socjologia zdrowia i 

medycyny 

Zmiana postrzegania zjawisk/ 

Przesunięcie akcentów z:

Choroba » Zdrowie

Szpital » Społeczność

Leczenie » Profilaktyka

Interwencja » Obserwacja

Leczenie » Opieka

Pacjent » Osoba

 

 

Socjologia zdrowia i medycyny 

w Polsce

Prof. dr hab. Magdalena Sokołowska 
IFiS PAN
Prof. dr hab. Beata Tobiasz-Adamczyk 
CM UJ
Dr Włodzimierz Piątkowski 
Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny 

UMCS

 

 

Szpital jako system 

społeczny

Szpital opiera się na swoistej „równowadze”
i podziale ról zgodnie z obowiązującymi 

regułami i wartościami 

1.

Rola lekarza (czynności instrumentalne)

2.

Rola pielęgniarki (czynności 
ekspresywne)

3.

Rola chorego

 

 

Interakcje personel medyczny - 

pacjent

Modele interakcji

Autokratyczno-

Partnerski

paternalistyczny

 

 

Rola chorego ‘sick role’ 

(1)

W systemie opieki zdrowotnej rola chorego 

jest postrzegana jako kluczowy element 

procesu leczenia.

Talcott Parsons (1902 – 1979): 
Choroba to stan ograniczający lub 

uniemożliwiający pełnienie przez 

jednostkę zwykłych ról społecznych 

(rodzinnych, zawodowych, towarzyskich).

Choroba to szczególna forma dewiacji 

wobec istniejącego systemu społecznego.

 

 

Rola chorego ‘sick role’ 

(2)

Talcott Parsons „The Social System” 1951:
Rola chorego jest ściśle określona poprzez 

następujące oczekiwania społeczne:

1. Chory powinien wyłączyć się z 

wykonywania codziennych obowiązków 
związanych z pełnionymi przez niego 
rolami.

2. Chory nie odpowiada za swój stan 

zdrowotny i wymaga opieki.

 

 

Rola chorego ‘sick role’ 

(3)

3. Chory powinien dążyć do wyzdrowienia, 

„pragnąć wyzdrowieć”.

4. Chory powinien zwrócić się o fachową 

pomoc do lekarzy i współpracować z nimi w 

celu możliwie najszybszego wyzdrowienia.

Mechanizmy „zaprojektowane” przez Parsonsa
- ułatwiają powrót do zdrowia 

(podporządkowanie się chorego),

- zapewniają, że tylko naprawdę chorzy ludzie 

będą mogli wyłączyć się z pełnienia ról.

 

 

Płeć a rola chorego

Istnieją znaczące różnice pomiędzy 

kobietami a mężczyznami jeżeli chodzi o:

• Zwracanie uwagi na swój stan zdrowia
• Obserwowanie zmian w organizmie na 

wczesnym etapie

• Sposób informowania lekarza o 

zauważonych objawach

• Chęć poddawania się badaniom lekarskim i 

terapii

• Przyjmowanie roli chorego.

 

 

Instytucja totalna (1)

„Instytucja totalna” – pojęcie wprowadzone 

przez Ervinga Goffmana (1922 – 1982).

Człowiek w teatrze życia społecznego 

(1959)

Asylums (1961) – relacja z badań 

terenowych przeprowadzonych w 

szpitalu psychiatrycznym

 

 

Instytucja totalna (2)

- „kariera moralna pacjenta szpitala 

psychiatrycznego” (3 fazy)

- Etykietowanie „labelling”
- koncepcja „instytucji totalnej”

Do instytucji totalnych Goffman zaliczał 

przede wszystkim więzienia, szpitale 

psychiatryczne, obozy koncentracyjne, 

internaty, koszary, klasztory.

 

 

Szpital jako instytucja 

totalna?

Czy można uznać szpital 

niepsychiatryczny za instytucję 
totalną w rozumieniu Goffmana?

 

 

Relacje lekarz – pacjent 

(1)

• Asymetria (wiedzy medycznej, 

pozycji)

• Komunikacja
• Zaufanie

 

 

Relacje lekarz – pacjent 

(2)

Modele relacji lekarz – pacjent w 

ujęciu Rolanda A. Pierloota 
(1983):

1. Model komunikacji.
2. Model społeczno – kulturowy.
3. Model medycznego przenoszenia.
4. Model przyjacielski.

 

 

Model komunikacji

• Interakcja lekarz – pacjent polega na 

wymianie informacji.

• W tym modelu mamy do czynienia ze 

standardowymi pytaniami i 
odpowiedziami.

• Komunikacja opiera się na przekazach 

werbalnych i niewerbalnych.

 

 

Model społeczno - 

kulturowy

• Interakcja lekarz – pacjent zachodzi w 

określonym kontekście kulturowym, który 
determinuje zarówno role lekarza i 
pacjenta, jak i kształtowany jest przez 
społeczne postawy wobec zdrowia, 
choroby, śmierci.

• W tym modelu przyjmuje się, że 

wykształcenie oraz status społeczny 
pacjenta może mieć znaczący wpływ na 
postępowanie lekarza.

 

 

Model medycznego 

przenoszenia (1)

• Model psychoanalityczny, nawiązujący 

do teorii Freuda.

• W tym modelu można wyróżnić 

następujące grupy pacjentów:

- osoby, które nie mają zaufania do 

lekarza,

- osoby pasywne, ale oczekujące 

znacznego wsparcia/ pomocy,

- osoby agresywne i dominujące,

 

 

Model medycznego 

przenoszenia (2)

- osoby, które dążą do racjonalizacji 

i kontroli,

- osoby aroganckie, podważające 

rolę lekarza,

- osoby zachowujące się w sposób 

przesadnie dramatyczny,

- osoby o typie masochistycznym.

 

 

Model przyjacielski/ ludzkiego 

spotkania

• Lekarz podchodzi do pacjenta „po ludzku”, 

na zasadzie partnerskiej, wykazuje 
zainteresowanie i empatię, łączy wiedzę 
profesjonalną z ciepłym traktowaniem.

• Model przyjacielski znajduje zastosowanie 

szczególnie w przypadku chorób 
nieuleczalnych, przewlekłych oraz w 
sytuacjach powodujących silny stres.