ENCYKLOPEDIA PRAWA
Prowadzący: dr Wojciech Gliniecki
ENCYKLOPEDIA PRAWA
Prowadzący: dr Wojciech Gliniecki
WYKŁAD 6
I. Luki w prawie
II. Domniemania
III. Kolizja norm
IV. Źródła prawa
I. LUKI W PRAWIE
Luka w prawie – brak norm dla takiego stosunku
społecznego, który – biorąc pod uwagę całokształt
obowiązującego ustawodawstwa – powinien zostać
uregulowany.
Rodzaje luk w prawie:
1) Luki rzeczywiste:
luka techniczna (konstrukcyjne) – proceduralna niekompletność
regulacji, która utrudnia lub uniemożliwia podjęcie decyzji (np. dany
organ jest wybierany przez ciało kolegialne, co do którego nie
określono quorum lub większości potrzebnej do dokonania wyboru).
luka swoista – brak przepisów, które zgodnie z innymi przepisami
powinny być wydane, a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji.
2) Luki pozorne (aksjologiczne):
luka extra legem – ujemna ocena faktu, że pewne sprawy nie są
uregulowane,
luka contra legem – ujemna ocena faktu, że pewne sprawy są
uregulowane, a zdaniem oceniającego nie powinny być,
luka intra legem – ocena, że sformułowanie określonego przepisu jest
zbyt nieprecyzyjne i powinno zostać uściślone.
Metody wypełniania luk w prawie:
- analogia ustawy (analogia legis) – występuje w sytuacji, kiedy do
określonego stanu faktycznego stosowane są normy prawne
odnoszące się do innego podobnego stanu.
- analogia prawa (analogia iuris) – występuje w sytuacji, kiedy istnieją
luki w uregulowaniach prawnych dotyczących
specyficznych spraw, które nie są podobne do żadnych innych
uregulowanych w ustawie.
Stosowanie analogii jest niedopuszczalne w prawie karnym (nullum
crimen sine lege).
II. Domniemania
Domniemania prawne – szczególnego rodzaju reguły
dokonywania prawnie wiążącego ustalania faktów w
procesie poznawczym.
Domniemania ograniczają zastosowanie prawdy materialnej
(obiektywnej) w procesie stosowania prawa.
Rodzaje domniemań prawnych:
1) domniemania prawne formalne – z mocy ustanowienia
prawodawcy należy przyjąć, że ma lub miał miejsce
stan faktyczny określonego rodzaju, dopóki nie zostanie
wykazane, że ma czy miał miejsce stan przeciwny.
Przykłady:
- zasada domniemania dobrej wiary (art. 7 Kodeksu cywilnego),
- zasada domniemania, że dziecko urodziło się żywe (art. 9 Kodeksu
cywilnego,
- zasada domniemania niewinności (art. 5 § 1 Kodeksu postępowania
karnego).
2) Domniemania prawne materialne – z mocy
ustanowienia prawodawcy należy przyjąć pewien fakt B
za ustalony, jeżeli należycie został ustalony fakt A.
- preasumptio iuris ac de iure – ustalenie faktu B jest
niepodważalne,
- presumptio iuris tantum – ustalenie faktu B może być
obalone, jeśli zostanie wykazane w pewien sposób,
czasami w sposób kwalifikowany, iż mimo tego, że
wystąpił fakt A, to jednak fakt B nie miał miejsca.
Domniemania prawne:
- określają, na kim spoczywa ciężar dowodu, ciężar wykazywania
faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy,
- ułatwiają sytuację strony z reguły społecznie słabszej.
Od domniemań prawnych należy odróżniać
domniemania faktyczne – przesłanki ogólne,
czerpanego z zasobu wiedzy członków organu
orzekającego.
III. KOLIZJA NORM
Kolizja przepisów prawnych – sytuacja, w której stosunek
prawny uregulowany jest więcej niż jednym przepisem
(zespołem przepisów), które się wzajemnie wykluczają.
I. Kolizja przepisów prawnych w czasie:
Instrumenty rozwiązywania kolizji:
1) przepisy przejściowe lub wprowadzające,
2) zasada lex posterior derogat legi priori,
Wyjątek: jeżeli ustawa późniejsza ma charakter ogólny, a wcześniejsza
miała charakter specjalny (lex specialis derogat legi generali).
3) zasada lex retro non agit,
4) zasada nullum crimen sine lege (w prawie karnym).
II. Kolizja przepisów prawnych w przestrzeni:
Do kolizji może dojść między:
1) przepisami obowiązującymi w różnych dzielnicach
kraju:
Możliwe w krajach, gdzie całe prawo lub jego
poszczególne dziedziny nie zostały zunifikowane.
2) przepisami różnych państw:
Rozwiązywaniu konfliktów w tej dziedzinie służą przepisy
kolizyjne, stanowione przez każde państwo.
Prawo międzynarodowe prywatne – przepisy kolizyjne
dla kilku dziedzin prawa (cywilne, rodzinne).
Zasady wykształcone w stosunkach międzynarodowych
respektowane przy tworzeniu przepisów kolizyjnych w
dziedzinie prawa cywilnego i rodzinnego:
- w zakresie prawa osobowego stosuje się przepisy
państwa ,którego obywatelem jest dana osoba (lex
patriae),
- w zakresie prawa rzeczowego stosuje się przepisy
państwa, na którego terenie rzecz się znajduje (lex rei
sitae),
- w zakresie oceny umów i innych aktów prawnych oraz
oceny ich formy prawnej, stosuje się przepisy państwa,
na terytorium którego miało miejsce zawarcie umowy
(lex regit actum).
IV. ŻRÓDŁA PRAWA
Znaczenia pojęcia „źródła prawa”:
1) Źródła prawa w sensie formalnym (fontes iuris
oriundi) – każdy akt, dokument lub decyzję, którą w
danym systemie prawa uważa się za źródło norm
prawnych.
2) Źródła poznania prawa (fontes iuris agnoscendi) –
wszelkiego rodzaju dokumenty lub obiekty na
podstawie których można ustalić treść norm prawnych.
- oficjalne (urzędowe dzienniki promulgacyjne, w krajach systemu
common law – sama decyzja sądu, w którym precedens jest
zawarty),
- nieoficjalne (gazety, książki, informacje telewizyjne).
3) Źródła prawa w sensie materialnym – czynniki
społeczne, polityczne i ekonomiczne, które warunkują
treść prawa
(panujące ideologie, przekonania moralne i religijne,
układ sił politycznych, sytuacja ekonomiczna).
4) Samoistne i niesamoistne źródła prawa:
- samoistne źródło prawa – każda reguła lub zasada, która
może być samodzielnym źródłem praw i obowiązków
adresatów norm
(np. konstytucja, ustawa, akty legislacji
delegowanej)
,
Sporny jest status aktów legislacji autonomicznej wykazujących
daleko idące podobieństwo do aktów prawa wewnętrznego (akty i
reguły stanowione przez organizacje pozapaństwowe w rodzaju
stowarzyszeń, korporacji zawodowych i gospodarczych, kościołów i
związków wyznaniowych, grup etnicznych).
- niesamoistne źródło prawa – wszystkie normy i
materiały, które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy
aktu stosowania prawa
(np. orzeczenia sądowe, reguły
egzegezy, poglądy doktryny, materiały przygotowawcze komisji
legislacyjnych, materiały komparatystyczne)
.
I. PRAWO MIĘDZYNARODOWE:
Samoistne źródła prawa międzynarodowego:
- umowy (traktaty) międzynarodowe,
- zwyczaj międzynarodowy,
- zasady ogólne prawa międzynarodowego,
- prawotwórcze uchwały organizacji międzynarodowych.
Wskutek procesów globalizacyjnych wzrasta rola tego prawa.
Większość państw uznaje zasadę prymatu prawa
międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. Istnieje
tendencja, aby nadać norm tego prawa charakter ius cogens –
wyłączający zgodę państwa na podporządkowanie się normom tego
prawa.
Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:
- orzecznictwo sądów międzynarodowych,
- doktryna,
- deklaracje i zalecenia organizacji międzynarodowych.
II. PRAWO EUROPEJSKIE:
Dnia 1 maja 2004 roku Rzeczypospolita Polska stała się
członkiem Unii Europejskiej i na podstawie art. 91
Konstytucji prawo europejskie stało się częścią
polskiego prawa wewnętrznego, w związku z czym:
- prawo europejskie podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie
państwa polskiego,
- w razie wystąpienia kolizji prawo europejskie ma pierwszeństwo nad
normami prawa wewnętrznego.
Cechy prawa europejskiego:
1) mieszany charakter – Traktaty założycielskie Unii mają
charakter umów międzynarodowych, jednocześnie
normy unijne mogą nakładać obowiązki lub przyznawać
uprawnienia także obywatelom państw członkowskim i
ich instytucjom, regulują również materie typowe dla
prawa wewnętrznego (prawo administracyjne,
podatkowe).
2) bezpośrednie stosowanie w państwach członkowskich –
prawo wspólnotowe stanowi niezależna od porządku
prawnego narodowego i międzynarodowego
podstawę skarg i roszczeń obywateli i instytucji państw
członkowskich.
3) brak ścisłego rozgraniczenia aktów tworzenia i
stosowania prawa – zdarza się, że adresatami dyrektyw
są indywidualnie oznaczone państwa, natomiast
adresatami decyzji wszystkie państwa.
Podział źródeł prawa europejskiego:
A. Prawo pierwotne:
- traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami
(Traktaty Rzymskie z 1957 r., Traktat z Maastricht itd.),
- traktaty akcesyjne (traktaty o przystąpieniu do Unii
Europejskiej).
B. Prawo pochodne:
Ich cechą charakterystyczną jest to, że są wydawane na podstawie
aktów prawa pierwotnego, a ich zgodność z tym prawem jest badana
przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości.
- rozporządzenia:
stanowią podstawowy instrument regulacyjny we Wspólnocie,
adresatem są państwa członkowskie, ich obywatele i instytucje,
mają moc wiążącą i wiążą w całym zakresie,
wydawane przez Radę Unii Europejskiej przy współudziale
Parlamentu i Komisji Europejskiej,
- dyrektywy:
stanowią podstawowy instrument harmonizowania prawa państw
członkowskich,
wyłącznym adresatem są państwa członkowskie,
wiążą tylko co do rezultatu wskazanego w dyrektywie, pozostawiając
formy i sposoby jego realizacji państwom członkowskim,
wydawane przez Radę Unii Europejskiej przy współudziale
Parlamentu i Komisji Europejskiej,
- decyzje:
są aktami stosowania prawa unijnego,
adresat jest indywidualnie oznaczony,
wydawane przez Radę Unii Europejskiej, Komisję Europejską i
Europejski Bank Centralny.
- umowy międzynarodowe zawierane przez Unie lub
Wspólnoty z innymi podmiotami
(państwami, organizacjami
międzynarodowymi)
.
- zasady ogólne prawa wspólnotowego
(ukształtowane pod
wpływem orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości,
m.in. lex retro non agit, zasada dobrej wiary, ochrony praw nabytych,
zakaz nadużywania prawa)
.
Niesamoistne źródła prawa europejskiego:
- zalecenia (rekomendacje) i opinie,
- deklaracje, obwieszczenia, komunikaty itp.,
- orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości,
- akty prawa wewnętrznego określające sposób procedowania
instytucji unijnych (regulaminy, statuty).
III. PRAWO KRAJOWE:
A. Źródła powszechnie obowiązującego prawa w
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej:
1) Konstytucja:
- akt normatywny o najwyższej mocy prawnej,
- uchwalany i zmieniany w specjalnym trybie, bardziej
rygorystycznym niż ten dotyczący ustaw,
- regulujący podstawy ustroju politycznego, społecznego
i ekonomicznego w państwie i formułujący katalog
podstawowych praw
i wolności obywatelskich,
- jego przepisy stosuje się bezpośrednio.
2) umowy międzynarodowe, akty prawa
europejskiego i ustawy:
- umowa międzynarodowa ratyfikowana za zgodą
parlamentu wyrażoną w ustawie w razie kolizji ma
pierwszeństwo nad ustawą,
- ratyfikowane umowy międzynarodowe stają się częścią
prawa wewnętrznego i mogą być stosowane
bezpośrednio,
- od momentu wstąpienie do Unii Europejskiej Polska
zgodziła się respektować zasadę prymatu prawa
europejskiego nad aktami prawa wewnętrznego z
wyłączeniem Konstytucji,
- ustawy stanowią podstawową formę legislacji.
Materie ustawowe – kwestie szczególnie istotne z
punktu widzenia obywateli, które w krajach
demokratycznych mogą być uregulowane wyłącznie w
ustawie
(m.in. prawa i obowiązki obywateli, przepisy prawa
karnego, przepisy podatkowe, gospodarka finansowa państwa,
ustanawianie monopolów, uchwalenie budżetu, wprowadzanie
stanów nadzwyczajnych, normy regulujące strukturę państwa i
samorządów).
3) Rozporządzenia:
- wydawane przez Prezydenta, Radę Ministrów i
ministrów,
- wyłącznie na podstawie upoważnienia ustawowego,
- akty wykonawcze w stosunku do ustawy,
4) Akty prawa miejscowego:
- akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego
oraz terenowe organy administracji rządowej,
- wydawane tylko na podstawie upoważnienia
ustawowego i w jego granicach,
- zasięg obowiązywania terytorialnie ograniczony.
B. Akty normatywne wewnętrzne:
Uchwały Rady Ministrów, zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i
ministrów, inne akty wydawane na podstawie upoważnienia
ustawowego (np. uchwały Zarządu Komisji Nadzoru Bankowego).