Lipidy
Lipidy (
struktura i
struktura i
funkcje kwasów
funkcje kwasów
tłuszczowych,
tłuszczowych,
-oksydacja kwasów
-oksydacja kwasów
tłuszczowych ,
tłuszczowych ,
cholesterol)
cholesterol)
Lipidy są to estry glicerolu i
Lipidy są to estry glicerolu i
wyższych kwasów
wyższych kwasów
tłuszczowych
tłuszczowych
Nazwy i wzory wybranych, powszechnie
Nazwy i wzory wybranych, powszechnie
występujących kwasów tłuszczowych
występujących kwasów tłuszczowych
Kwas
Kwas
tłuszczowy
tłuszczowy
Wzór uproszczony
Wzór uproszczony
Wzór
Wzór
sumarycz
sumarycz
ny
ny
Liczba
Liczba
wiązań
wiązań
podwójny
podwójny
ch
ch
Kwasy tłuszczowe nasycone
Kwasy tłuszczowe nasycone
Masłowy
Masłowy
Mirystynowy
Mirystynowy
Palmitynowy
Palmitynowy
Stearynowy
Stearynowy
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
2
2
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
12
12
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
14
14
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
16
16
COOH
COOH
C
C
3
3
H
H
7
7
COOH
COOH
C
C
13
13
H
H
27
27
COO
COO
H
H
C
C
15
15
H
H
31
31
COO
COO
H
H
C
C
17
17
H
H
35
35
COO
COO
H
H
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
brak
Kwasy tłuszczowe nienasycone
Kwasy tłuszczowe nienasycone
Palmitoolejow
Palmitoolejow
y
y
Oleinowy
Oleinowy
Erukowy
Erukowy
Linolowy
Linolowy
Linolenowy
Linolenowy
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
5
5
CH=CH(CH
CH=CH(CH
2
2
)
)
7
7
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
7
7
CH=CH(CH
CH=CH(CH
2
2
)
)
7
7
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
7
7
CH=CH(CH
CH=CH(CH
2
2
)
)
11
11
COOH
COOH
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
4
4
(CH=CHCH
(CH=CHCH
2
2
)
)
2
2
(CH
(CH
2
2
)
)
6
6
COOH
COOH
CH
CH
3
3
CH
CH
2
2
(CH=CHCH
(CH=CHCH
2
2
)
)
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
6
6
COOH
COOH
C
C
15
15
H
H
29
29
COO
COO
H
H
C
C
17
17
H
H
33
33
COO
COO
H
H
C
C
21
21
H
H
41
41
COO
COO
H
H
C
C
17
17
H
H
31
31
COO
COO
H
H
C
C
17
17
H
H
29
29
COO
COO
H
H
1
1
1
1
1
1
2
2
3
3
Arachidonowy
Arachidonowy
CH
CH
3
3
(CH
(CH
2
2
)
)
4
4
(CH=CHCH
(CH=CHCH
2
2
)
)
4
4
(CH
(CH
2
2
)
)
2
2
COOH
COOH
C
C
19
19
H
H
31
31
COO
COO
H
H
4
4
Proces β-oksydacji zachodzi w matrix mitochondrium u
Proces β-oksydacji zachodzi w matrix mitochondrium u
eukariotów i w cytozolu u prokariotów. Transport przez
eukariotów i w cytozolu u prokariotów. Transport przez
błonę wewnętrzną mitochondrium poprzedzony jest
błonę wewnętrzną mitochondrium poprzedzony jest
aktywacją kwasu tłuszczowego, polegającą na utworzeniu
aktywacją kwasu tłuszczowego, polegającą na utworzeniu
przez niego wiązania tioestrowego z CoA i powstaniem
przez niego wiązania tioestrowego z CoA i powstaniem
acylo-CoA
acylo-CoA
.
.
Transport cząsteczek acylo-CoA zawierających łańcuchy
Transport cząsteczek acylo-CoA zawierających łańcuchy
mające do 10 atomów węgla zachodzi bezpośrednio przez
mające do 10 atomów węgla zachodzi bezpośrednio przez
błonę mitochondrialną. Cząsteczki o dłuższych łańcuchach
błonę mitochondrialną. Cząsteczki o dłuższych łańcuchach
przechodzą przez wewnętrzną błonę mitochondrium po
przechodzą przez wewnętrzną błonę mitochondrium po
sprzężeniu z cząsteczką karnityny. Bierze w tym udział
sprzężeniu z cząsteczką karnityny. Bierze w tym udział
acylotransferaza karnitynowa I znajdująca się na
acylotransferaza karnitynowa I znajdująca się na
zewnętrznej
powierzchni
wewnętrznej
błony
oraz
zewnętrznej
powierzchni
wewnętrznej
błony
oraz
acylotransferaza
karnitynowa
II
umiejscowiona
na
acylotransferaza
karnitynowa
II
umiejscowiona
na
wewnętrznej powierzchni błony (od strony matriks).
wewnętrznej powierzchni błony (od strony matriks).
Rozkład (
Rozkład (
-oksydacja) kwasów
-oksydacja) kwasów
tłuszczowych
tłuszczowych
1.
1.
Utlenienie
Utlenienie
acylo-CoA do enoilo-CoA, zawierającego
acylo-CoA do enoilo-CoA, zawierającego
w łańcuchu kwasu tłuszczowego wiązanie podwójne
w łańcuchu kwasu tłuszczowego wiązanie podwójne
trans
trans
-
-
Δ
Δ
2
2
, czemu towarzyszy powstanie FADH
, czemu towarzyszy powstanie FADH
2
2
(
(
dehydrogenaza acylo-CoA
dehydrogenaza acylo-CoA
)
)
2.
2.
Uwodnienie
Uwodnienie
trans
trans
-
-
Δ
Δ
2
2
-enoilo-CoA
do
3-
-enoilo-CoA
do
3-
hydroksyacylo-CoA (
hydroksyacylo-CoA (
hydrataza enoilo-CoA
hydrataza enoilo-CoA
)
)
3.
3.
Utlenienie
Utlenienie
3-hydroksyacylo-CoA do 3-ketoacylo-
3-hydroksyacylo-CoA do 3-ketoacylo-
CoA, czemu towarzyszy powstawanie NADH
CoA, czemu towarzyszy powstawanie NADH
(
(
dehydrogenaza hydroksyacylo-CoA
dehydrogenaza hydroksyacylo-CoA
)
)
4.
4.
Rozszczepienie lub
Rozszczepienie lub
tioliza
tioliza
3-ketoacylo-CoA przez
3-ketoacylo-CoA przez
drugą czasteczkę CoA, prowadzące do powstania
drugą czasteczkę CoA, prowadzące do powstania
acetylo-CoA i acylo-CoA, skróconego o dwa atomy
acetylo-CoA i acylo-CoA, skróconego o dwa atomy
węgla (
węgla (
-ketotiolaza
-ketotiolaza
)
)
-oksydacja
-oksydacja
kwasów
kwasów
tłuszczowych
tłuszczowych
zachodzi we
zachodzi we
wszystkich
wszystkich
tkankach poza
tkankach poza
tkanką nerwową i
tkanką nerwową i
erytrocytami
erytrocytami
lokalizacja
lokalizacja
komórkowa:
komórkowa:
mitochondrium
mitochondrium
rola: synteza ATP
rola: synteza ATP
warunki: tlenowe
warunki: tlenowe
acylo
acylo
-CoA
-CoA
trans
trans
-
-
Δ
Δ
2-enoilo-
2-enoilo-
CoA
CoA
3-hydroksyacylo-
3-hydroksyacylo-
CoA
CoA
3-ketoacylo-
3-ketoacylo-
CoA
CoA
acylo-CoA
acylo-CoA
acetylo-
acetylo-
CoA
CoA
dehydrogenaza acylo-CoA
dehydrogenaza acylo-CoA
hydrataza enoilo-CoA
hydrataza enoilo-CoA
dehydrogenaza hydroksyacylo-CoA
dehydrogenaza hydroksyacylo-CoA
-ketotiolaza
-ketotiolaza
β-oksydacja jest procesem
β-oksydacja jest procesem
dostarczającym
dostarczającym
:
:
•
równoważników
redukcyjnych
(po
równoważników
redukcyjnych
(po
cząsteczce
cząsteczce
FADH
FADH
2
2
i NADH
i NADH
na każdy
na każdy
"obrót cyklu") służących w łańcuchu
"obrót cyklu") służących w łańcuchu
oddechowym wytworzeniu ATP,
oddechowym wytworzeniu ATP,
•
acetylo-CoA
acetylo-CoA
do cyklu Krebsa służącemu
do cyklu Krebsa służącemu
wytworzeniu ATP,
wytworzeniu ATP,
•
w wątrobie substratów do
w wątrobie substratów do
syntezy ciał
syntezy ciał
ketonowych,
ketonowych,
zwłaszcza w przypadku
zwłaszcza w przypadku
zaburzeń (cukrzyca) gospodarki cukrami
zaburzeń (cukrzyca) gospodarki cukrami
(szczawiooctan, metabolit pośredni cyklu
(szczawiooctan, metabolit pośredni cyklu
Krebsa,
powstaje
z
jednego
z
Krebsa,
powstaje
z
jednego
z
intermediantów glikolizy).
intermediantów glikolizy).
Ciała ketonowe
Ciała ketonowe
aceton
aceton
kwas acetylooctowy
kwas acetylooctowy
kwas
kwas
beta-hydroksymasłowy
beta-hydroksymasłowy
U człowieka głównym miejscem produkcji i wydzielania do krwi
ciał ketonowych jest wątroba.
Zwykle skład procentowy wynosi:
75-80% kwasu beta-
hydroksymasłowego
20-25% kwasu acetylooctowego
poniżej 2% acetonu
Ciała ketonowe
Ciała ketonowe
mogą być wykorzystywane przez mózg,
mogą być wykorzystywane przez mózg,
serce i mięśnie jako materiał energetyczny, ale w
serce i mięśnie jako materiał energetyczny, ale w
prawidłowych warunkach, głównym wykorzystywanym
prawidłowych warunkach, głównym wykorzystywanym
materiałem jest glukoza.
materiałem jest glukoza.
W pewnych warunkach metabolicznych dochodzi do
W pewnych warunkach metabolicznych dochodzi do
zwiększenia produkcji ciał ketonowych. Najczęściej
zwiększenia produkcji ciał ketonowych. Najczęściej
zachodzi to w
zachodzi to w
cukrzycy
cukrzycy
przy znacznym niedoborze insuliny
przy znacznym niedoborze insuliny
i może prowadzić do ketonemii i kwasicy ketonowej
i może prowadzić do ketonemii i kwasicy ketonowej
(nazywanej
też
ketozą),
a
w
zaawansowanych
(nazywanej
też
ketozą),
a
w
zaawansowanych
przypadkach ketonowej śpiączki cukrzycowej.
przypadkach ketonowej śpiączki cukrzycowej.
Inne przypadki kiedy dochodzi do zwiększonego
Inne przypadki kiedy dochodzi do zwiększonego
produkowania ciał ketonowych to:
produkowania ciał ketonowych to:
głodzenie
głodzenie
dieta niskowęglowodanowa
dieta niskowęglowodanowa
nadużywanie alkoholu
nadużywanie alkoholu
w ciąży przy ograniczeniu spożycia węglowodanów
w ciąży przy ograniczeniu spożycia węglowodanów
w czasie znacznego wysiłku fizycznego u cukrzyków.
w czasie znacznego wysiłku fizycznego u cukrzyków.
Lipidy
Lipidy
Proste
Proste
Złożone
Złożone
Lipidy
Lipidy
właściwe
właściwe
Fosfolipidy
Fosfolipidy
(glicerofosfolipidy,
(glicerofosfolipidy,
sfingofosfolipidy,
sfingofosfolipidy,
plazmalogeny)
plazmalogeny)
Woski
Woski
Inne
Inne
lipidy
lipidy
złożone
złożone
(witaminy rozp.
(witaminy rozp.
w tłuszczch, hormony,
w tłuszczch, hormony,
kwasy żółciowe)
kwasy żółciowe)
Glikolipidy
Glikolipidy
(cerebrozydy,
(cerebrozydy,
gangliozydy)
gangliozydy)
Reakcja powstawania lipidów
Reakcja powstawania lipidów
prostych
prostych
CH
CH
2
2
OH CH
OH CH
2
2
O CO C
O CO C
15
15
H
H
31
31
CH OH
CH OH
+
+
3 C
3 C
15
15
H
H
31
31
COOH CH O CO C
COOH CH O CO C
15
15
H
H
31
31
+
+
3 H
3 H
2
2
O
O
CH
CH
2
2
OH CH
OH CH
2
2
O CO C
O CO C
15
15
H
H
31
31
glicerol kwas palmitynowy tripalmitynian glicerolu
glicerol kwas palmitynowy tripalmitynian glicerolu
Mydła, czyli sole sodowe lub potasowe
Mydła, czyli sole sodowe lub potasowe
wyższych
kwasów
tłuszczowych
wyższych
kwasów
tłuszczowych
(palmitynowego,
stearynowego,
(palmitynowego,
stearynowego,
oleinowego), otrzymuje się najczęściej
oleinowego), otrzymuje się najczęściej
w wyniku zasadowej hydrolizy estrów
w wyniku zasadowej hydrolizy estrów
(tzw. zmydlania tłuszczów). Produktem
(tzw. zmydlania tłuszczów). Produktem
ogrzewania tłuszczów w roztworach
ogrzewania tłuszczów w roztworach
wodorotlenków
sodu
lub
potasu,
wodorotlenków
sodu
lub
potasu,
oprócz mydeł, jest także gliceryna.
oprócz mydeł, jest także gliceryna.
Mydła
Mydła
CH
CH
2
2
O CO C
O CO C
15
15
H
H
31
31
CH
CH
2
2
OH
OH
CH O CO C
CH O CO C
15
15
H
H
31
31
+ 3 NaOH 3 C
+ 3 NaOH 3 C
15
15
H
H
31
31
COONa +
COONa +
CH OH
CH OH
CH
CH
2
2
O CO C
O CO C
15
15
H
H
31
31
CH
CH
2
2
OH
OH
tripalmitynian glicerolu zasada sodowa mydło sodowe
tripalmitynian glicerolu zasada sodowa mydło sodowe
glicerol
glicerol
Mydła potasowe
Mydła potasowe
są miękkie, szare, maziste i nieco lepiej
są miękkie, szare, maziste i nieco lepiej
rozpuszczalne w wodzie niż mydła sodowe. Używa ich się do
rozpuszczalne w wodzie niż mydła sodowe. Używa ich się do
kremów do golenia, mydeł w płynie, szamponów.
kremów do golenia, mydeł w płynie, szamponów.
Mydła sodowe
Mydła sodowe
(białe, twarde) stosuje się do produkcji twardych
(białe, twarde) stosuje się do produkcji twardych
mydeł toaletowych lub mydeł do prania.
mydeł toaletowych lub mydeł do prania.
Woski
Woski
(estry kwasów tłuszczowych i
(estry kwasów tłuszczowych i
jednowartościowych wyższych alkoholi lub
jednowartościowych wyższych alkoholi lub
alkoholi z grupy steroli np. cetylowy (C
alkoholi z grupy steroli np. cetylowy (C
16
16
),
),
cerylowy (C
cerylowy (C
26
26
), mirycylowy (C
), mirycylowy (C
30
30
) i melisylowy
) i melisylowy
(C
(C
31
31
).
).
Przykłady wosków:
Przykłady wosków:
-
-
wosk pszczeli
wosk pszczeli
, wydzielany przez pszczoły w
, wydzielany przez pszczoły w
procesie trawienia
procesie trawienia
-
-
olbrot
olbrot
(wosk z czaszki wieloryba) używany w
(wosk z czaszki wieloryba) używany w
kosmetyce oraz do wyrobu świec, past do
kosmetyce oraz do wyrobu świec, past do
podłóg itp.
podłóg itp.
-
-
wosk wełny owczej
wosk wełny owczej
– lanolina, używana w
– lanolina, używana w
kosmetyce do produkcji maści leczniczych,
kosmetyce do produkcji maści leczniczych,
wchłania bowiem duże ilości wody i jest dobrze
wchłania bowiem duże ilości wody i jest dobrze
absorbowana przez skórę.
absorbowana przez skórę.
-
-
woski roślinne
woski roślinne
– pokrywają cienką warstwą
– pokrywają cienką warstwą
tkanki, chroniąc je przed wysychaniem
tkanki, chroniąc je przed wysychaniem
Cholesterol, którego głównym nośnikiem we krwi są lipoproteiny
Cholesterol, którego głównym nośnikiem we krwi są lipoproteiny
LDL i HDL, jest również składnikiem błon komórkowych
LDL i HDL, jest również składnikiem błon komórkowych (nadaje
im pożądaną płynność i elastyczność),
i w dużych ilościach
i w dużych ilościach
występuje w tkance nerwowej.
występuje w tkance nerwowej. Jest podstawowym substratem w
syntezie kwasów żółciowych, hormonów płciowych i hormonów
kory nadnercza, w tkankach nerwowych wchodzi w skład otoczki
mielinowej, stanowiąc 10-15 % suchej masy mózgu.
LDL – „zły cholesterol”
LDL – „zły cholesterol”
Są to lipoproteiny o niskiej gęstości. Powodują
Są to lipoproteiny o niskiej gęstości. Powodują
podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi przez
podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi przez
jego transport z wątroby do tkanek - dlatego
jego transport z wątroby do tkanek - dlatego
przyspieszają rozwój miażdżycy. Podwyższony
przyspieszają rozwój miażdżycy. Podwyższony
poziom cholesterolu LDL zwiększa ryzyko chorób
poziom cholesterolu LDL zwiększa ryzyko chorób
serca gdyż ta forma cholesterolu osadza się na
serca gdyż ta forma cholesterolu osadza się na
ścianach tętnic.
ścianach tętnic.
Aby ograniczyć poziom tej frakcji należy ograniczyć
Aby ograniczyć poziom tej frakcji należy ograniczyć
spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i izomerów
spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i izomerów
trans (produkty pochodzenia zwierzęcego np. mięso,
trans (produkty pochodzenia zwierzęcego np. mięso,
masło, tłuste mleko oraz margaryny utwardzane,
masło, tłuste mleko oraz margaryny utwardzane,
ciastka, frytki, chipsy), zwiększyć spożycie żywności
ciastka, frytki, chipsy), zwiększyć spożycie żywności
zawierającej
błonnik
rozpuszczalny,
utrzymywać
zawierającej
błonnik
rozpuszczalny,
utrzymywać
prawidłową masę ciała.
prawidłową masę ciała.
HDL – „dobry cholesterol”
HDL – „dobry cholesterol”
Są to lipoproteiny o wysokiej gęstości. Powodują
Są to lipoproteiny o wysokiej gęstości. Powodują
obniżenie całkowitego poziomu cholesterolu we
obniżenie całkowitego poziomu cholesterolu we
krwi przez jego transport do wątroby, skąd jest
krwi przez jego transport do wątroby, skąd jest
wydalany - dlatego działają korzystnie, hamując
wydalany - dlatego działają korzystnie, hamując
rozwój miażdżycy naczyń. HDL zbiera zbędny
rozwój miażdżycy naczyń. HDL zbiera zbędny
cholesterol i przenosi go z powrotem do wątroby,
cholesterol i przenosi go z powrotem do wątroby,
żeby został przetworzony przez organizm. Może
żeby został przetworzony przez organizm. Może
również
usuwać
cholesterol
zalegający
w
również
usuwać
cholesterol
zalegający
w
tętnicach czyli cofać miażdżycę.
tętnicach czyli cofać miażdżycę.