ZABURZENI

A 

SEKSUALNE 

ZABURZENI
A 
OSOBOWOŚ
CI

ZABURZENIA 

OSOBOWOŚCI W DSM IV

• II oś

• Przewlekle trwający wzorzec patologicznych 

zachowań i/lub przeżywania manifestujący się w 
zakresie 

– poznawczej, 
– afektywnej, 
– interpersonalnej, 
– kontroli impulsów

• Stabilność tych wzorców – sztywność zachowań
• Prowadzi do pogorszenia funkcjonowania

GRUPA A

brak związków z innymi, 

chłód emocjonalny, 

tendencje do nietypowego 

postrzegania rzeczywistości

OSOBOWOŚĆ PARANOIDALNA

OSOBOWOŚĆ SCHIZOIDALNA

OSOBOWOŚĆ SCHIZOTYPALNA

GRUPA B

duża intensywność emocji

niski próg tolerancji frustracji, 

intensywne burzliwe związki z innymi

OSOBOWOŚĆ ANTYSOCJALNA

OSOBOWOŚĆ HISTRIONICZNA

OSOBOWOŚĆ BORDERLINE

OSOBOWOŚĆ NARCYSTYCZNA

GRUPA C

lękliwość, unikanie sytuacji dyskomfortowych, 

wycofanie z relacji 

przy dużej potrzebie bliskości

OSOBOWOŚĆ ANANKASTYCZNA

OSOBOWOŚĆ UNIKAJĄCA

OSOBOWOŚĆ LĘKLIWA

NIEZWYKŁOŚĆ 

EKSCENTRYCZNOŚĆ

TEATRALNOŚĆ 

NADMIERNE 
ZAANGAŻOWANIE

LĘKLIWOŚĆ

BOJAŹLIWOŚĆ

OSOBOWOŚĆ PARANOICZNA

• Nadmierna wrażliwość na niepowodzenie i 

odrzucenie

• Skłonność do długotrwałego przeżywania 

przykrości

• Podejrzliwość i ocenianie działań otoczenia jako 

wrogich

• Walczące, sztywne poczucie własnych praw
• Utrwalona postawa ksobna
• Koncentrowania się na „spiskowych”wyjaśnieniach 

zdarzeń

• Nawracające nieuzasadnione podejrzenia dotyczące 

wierności seksualnej partnera

OSOBOWOŚĆ PARANOICZNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem niewinny, szlachetny”

„Łatwo mnie zranić”

„Stoję na straży prawa”

PRZEKONANIA:

„Jeśli nie będę miał się na

baczności to zostanę 

wykorzystany”

„Jeśli ktoś jest miły na pewno 

ma w tym ukryty cel”

STRATEGIE:

Podejrzliwość, Ostrożność,

Nie ufać, Być czujnym, 

Szukać ukrytych motywów, 

Atakować, bo to najlepsza 

obrona

EMOCJE:

LĘK

ZŁOŚĆ

OBRAZ INNYCH:

„Ludzie są konfliktowi i złośliwi”

„Ludzie mnie wykorzystują 

i dyskryminują”

OSOBOWOŚĆ 

SCHIZOIDALNA

• Znikoma liczba działań służących przyjemności
• Chłód emocjonalny, wycofanie z relacji lub spłycenie 

uczuciowości

• Ograniczona zdolność wyrażania ciepłych uczuć lub 

gniewu wobec innych

• Brak zainteresowania zarówno krytyką jak i pochwałami
• Silne pochłonięcie fantazjowaniem i introspekcją
• Brak bliskich związków
• Niewrażliwość wobec norm i konwencji

• Słabe zainteresowania doświadczeniami seksualnymi z 

innymi osobami

• Konsekwentne wybieranie samotnictwa

OSOBOWOŚĆ 

SCHIZOIDALNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem samowystarczalny”

„Człowiek jest sam”

„Ważne, żeby być wolnym”

PRZEKONANIA:

„Jeśli się z kimś zwiążę zagrozi 

to mojej wolności”

STRATEGIE:

Wycofanie, Unikanie kontaktu,

Brak działań ku przyjemności

EMOCJE:

SMUTEK

LĘK

OBRAZ INNYCH:

„Ludzie są narzucający”

„Ludzie są mało interesujący

i niewidzięczni”

„Kontakty z ludźmi są 

zabieraniem czasu”

OSOBOWOŚĆ 

ANTYSOCJALNA

• Dyssocjalna / psychopatia
• Bezwzględne nieliczenie się z uczuciami innych
• Silna postawa nieodpowiedzialności i 

lekceważenia norm

• Niezdolność do utrzymania trwałych związków 

z innymi

• Niska tolerancja frustracji, niski próg 

wyzwalania agresji

• Niezdolność przeżywania poczucia winy i 

wykorzystywania doświadczeń (również kar)

• Obwinianie innych 

OSOBOWOŚĆ 

ANTYSOCJALNA

OBRAZ SIEBIE:

„Muszę sam się o siebie troszczyć”

„jestem sprytniejszy od innych”

PRZEKONANIA:

„Muszę go dopaść pierwszy”

„Jeżeli ktoś daje się wykorzystywać, 

sam jest sobie winny”

„Po trupach do celu”

STRATEGIE:

Manipulacje, Przemoc, 

Brak odpowiedzialności

EMOCJE:

ZŁOŚĆ

OBRAZ INNYCH:

„Ludzie są słabi”

„Ludzie zasługują na to, 

żeby ich wykorzystać”

„Świat to dżungla”

OSOBOWOŚĆ BORDERLINE

• Chwiejna emocjonalnie / z pogranicza
• Niejasny, zaburzony obraz samego siebie
• Skłonność do angażowania się w niestabilne związki 
• Usilne próby uniknięcia doświadczenia porzucenia
• Powtarzające się groźby i działania 

samouszkadzające

• Stałe poczucie pustki wewnętrznej
• Nastrój niestabilny i kapryśny
• Wybuchanie gniewem

OSOBOWOŚĆ BORDERLINE

OBRAZ SIEBIE:

„Zawsze będę sama”

„Nikt mnie nie pokocha, gdy dowie 

się jaka naprawdę jestem”

„Jestem zła i zasługuję na karę”

PRZEKONANIA:

„Jeżeli nie będę kontrolować 

emocji, stanie się coś złego”

STRATEGIE:

Wchodzenie w związki, 

Podporządkowanie innym, 

Autoagresja, Próby S

EMOCJE:

ZŁOŚĆ

SMUTEK

OBRAZ INNYCH:

„Nie mam nikogo”

„Ludzie mnie skrzywdzą”

OSOBOWOŚĆ 

HISTRIONICZNA

• Teatralność, dramatyzowanie siebie, przesadny 

wyraz emocjonalny

• Sugestywność
• Powierzchowna i chwiejna uczuciowość
• Stałe poszukiwani podniet oraz działań (bycie w 

centrum uwagi)

• Niestosownie uwodzicielski wygląd/ zachowanie
• Nadmierna koncentracja na atrakcyjności 

fizycznej

OSOBOWOŚĆ 

HISTRIONICZNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem interesującą, 

fascynującą osobą”

„Jestem słaba”

  PRZEKONANIA:

„Jeśli:

-nie zaabsorbuję ludzi- zauważą 

moją słabość, nie będą mnie lubić

-nie zdołam wywrzeć wrażenia- 

jestem nikim”

„To straszne, jeśli mnie ignorują”

„Uwodzenie jest sposobem 

dojścia do celu”

„Nie znoszę nudy”

„Uczucia i intuicja są ważniejsze 

od racjonalnego myślenia”

STRATEGIE:

Uwodzenie

Przesadna ekspresja emocji

Prowokacje

EMOCJE:

ZŁOŚĆ

SMUTEK

LĘK

OBRAZ INNYCH:

„Są na świecie po to, 

żeby mnie podziwiać”

OSOBOWOŚĆ 

NARCYSTYCZNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem bardzo szczególną osobą”

„Jestem świetny, wyjątkowy”

PRZEKONANIA:

„Jeśli ktoś mnie nie docenia, tym gorzej 

dla niego, należy mu się nauczka”

„Jeśli ktoś mnie krytykuje znaczy to,

 że mi zazdrości”

„Jeśli czegoś chcę- należy mi się to, 

bo jestem wyjątkowy”

„Mam prawo oczekiwać szacunku i

uznania”

„Zasady i przepisy nie dotyczą 

takich, jak ja”

STRATEGIE:

Wyniosłość i arogancja

Fantazjowanie

Instrumentalny stosunek 

dla innych

EMOCJE:

ZŁOŚĆ

NUDA

OBRAZ INNYCH:

„Inni są zawistni, 

w zasadzie gorsi, są po to,

żeby mi służyć,podziwiać”

„Tylko wybitni potrafią 

mnie zrozumieć”

OSOBOWOŚĆ 

ANANKASTYCZNA

• Nadmierne przeżywanie wątpliwości i nadmierna 

ostrożność

• Koncentracja na szczegółach, regulaminach, 

porządkowaniu, schematach postępowania

• Perfekcjonizm przeszkadzający w działaniu
• Nadmierna sumienność i skrupulatność
• Nadmierna pedanteria i uległość wobec konwencji 

społecznych

• Sztywność i upór
• Nieracjonalne przypuszczenia, iż inni 

podporządkowują swą aktywność sposobom 

działania pacjenta

• Nieracjonalna niechęć do przyzwalania innym na 

działanie

OSOBOWOŚĆ 

ANANKASTYCZNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem w pełni odpowiedzialny za 

siebie i za innych”

„Jestem obliczalny, poważny,

kompetentny, wymagający”

PRZEKONANIA:

„Jeśli zabraknie mi struktury 

wszystko się rozpadnie”

„Każdy błąd może być katastrofą”

„Jeśli nie zrobię perfekcyjnie-

przegram”

„Szczegóły są bardzo istotne”

STRATEGIE:

KONTROLA

PERFEKCJONIZM

PEDANTERIA

EMOCJE:

ZŁOŚĆ

SMUTEK

LĘK

OBRAZ INNYCH:

„U innych zbyt dużo jest 

przypadku, są często 

nieodpowiedzialni, niedbali i

niekompetentni”

OSOBOWOŚĆ LĘKLIWA 

(UNIKAJĄCA)

• Uporczywe i wszechogarniające uczucie napięcia 

i niepokoju

• Przekonanie o społecznym nie przystawaniu, 

indywidualnej nieatrakcyjności lub niższości w 

stosunku do innych osób

• Nadwrażliwość na odrzucenie i krytykę w 

sytuacjach społecznych

• Niechęć do wchodzenia w bliższe związki z 

ludźmi, o ile nie zapewniają akceptacji

• Ograniczony styl życia z powodu potrzeby 

zapewniania sobie fizycznego bezpieczeństwa

• Unikanie kontaktów społecznych, zawodowych 

związanych z bliskim kontaktem z ludźmi, z 

powodu obawy przed krytyką, dezaprobatą lub 

odrzuceniem

OSOBOWOŚĆ LĘKLIWA 

(UNIKAJĄCA)

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem niedostosowany 

i niepożądany”

„Nie mogę znieść niemiłych uczuć”

„Jestem wrażliwy na odrzucenie,

 poniżenie”

PRZEKONANIA:

„Jeśli inni mnie krytykują- muszą

mieć rację”

„Jeśli zignoruję problem-

sam się rozwiąże”

„Za wszelką cenę powinienem

unikać nieprzyjemnych sytuacji”

STRATEGIE:

UNIKANIE NOWYCH 

SYTUACJI

EMOCJE:

SMUTEK

LĘK

OBRAZ INNYCH:

„Inni ludzie mogą okazać się 

krytyczni, obojętni,

odrzucający,

wymagający”

OSOBOWOŚĆ ZALEŻNA

• Zachęcanie innych do przejęcia 

odpowiedzialności za większość własnych 

decyzji życiowych lub pozwalanie im na to

• Podporządkowanie własnych potrzeb potrzebom 

osób, od których jest się zależnym, oraz uleganie 

ich życzeniom bez zastrzeżeń

• Niechęć do stawiania nawet racjonalnych 

wymagań osobom, od których jest się zależnym

• Poczucie niewygody i bezradności w sytuacjach 

osamotnienia z powodu nadmiernej obawy przed 

niezdolnością do zatroszczenia się o siebie

• Koncentracja na obawie pozostania bez opieki
• Ograniczona zdolność podejmowania 

codziennych decyzji bez nadmiernego szukania 

rad i zapewnień u innych osób

OSOBOWOŚĆ ZALEŻNA

OBRAZ SIEBIE:

„Jestem słaby”

„Nie umiem sobie radzić 

tak, jak inni”

„Nie jestem w stanie

sam podejmować decyzji”

PRZEKONANIA:

„Powinienem dbać o

związek tak bliski,

jak to tylko możliwe”

„Jeśli nie zwiążę się z kimś

silniejszym czuję się samotny”

STRATEGIE:

PRZYLEGANIE DO INNYCH;

BRAK STAWIANIA

WYMAGAŃ

EMOCJE:

SMUTEK

LĘK

OBRAZ INNYCH:

„Inni są wspierający,

kompetentni”

„Osoba, będąca moim

pomocnikiem ma być wspierająca,

zaufana, inspirująca, jeśli

 chce nim być”