dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
1
Przedmiot
HIGIENA
2010/2011 IWL część:
I. Higiena środowiska
II. Higiena pracy
Prowadząca: Dr inż.. Irena Kosińska
Oficjalny dyżur w Zakładzie Medycyny Zapobiegawczej i Higieny ul
Oczki 3, pokój 216:
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
2
I. Higiena środowiska
wyszczególnienie głównych zagadnień
• Środowisko a zdrowie – mechanizmy
oddziaływania zanieczyszczeń obecnych w
środowisku
• Powietrze atmosferyczne- źródła zanieczyszczeń i
ich wpływ na zdrowie, mikroklimat
• Powietrze wewnętrzne – aspekt higieniczno-
sanitarny, zagrożenia zdrowia
- mieszkania
- pomieszczenia służby zdrowia (szpitale, gabinety
lekarskie, gabinety zabiegowe, sale operacyjne) –
skrypt
• Odpady medyczne -
skrypt
• Gleba jako źródło zagrożeń zdrowia -
skrypt
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
3
I.
Higiena środowiska
literatura obowiązkowa do zaliczenia
kolokwium
• „Środowiskowe czynniki
zdrowia w zarysie” - skrypt
WUM pod redakcją L. Kłosiewicz-
Latoszek i H. Kirschnera,
Warszawa 2008.
Rozdział III: „Wybrane
zagadnienia higieny
środowiska” – autor: I. Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
4
II. Higiena pracy
wyszczególnienie głównych zagadnień
• Środowisko bytowania a środowisko pracy
• Opieka zdrowotna nad pracującymi - nadzór nad warunkami
pracy, służba medycyny pracy
• Ryzyko zawotne na stanowiskach pracy - problematyka oceny
ryzyka zawodowego
• Pomieszczenia pracy i nauki - w kontekście ochrony zdrowia
pracujących
• Czynniki niebezpieczne w środowisku pracy
• Czynniki szkodliwe i uciążliwe
• Ergonomia i działania ergonomiczne
• Prace szczególnie niebezpieczne
• Wypadki przy pracy i choroby zawodowe oraz parazawodowe
• Służba zdrowia, a zagrożenia zdrowotne
• Profilaktyka - szkolenia, środki ochrony indywidualnej, odzież
ochronna, robocza
• Higiena szkolna –
skrypt
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
5
II. Higiena pracy
literatura obowiązkowa do zaliczenia
kolokwium
• „Środowiskowe czynniki
zdrowia w zarysie” - skrypt
WUM pod redakcją L. Kłosiewicz-
Latoszek i H. Kirschnera,
Warszawa 2008.
Rozdział IV: „Ochrona zdrowia
pracujących” – H. Kirschner, A.
Ostrowska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
6
Źródła zanieczyszczeń powietrza
• zakłady energetyczne (elektrownie i elektrociepłownie
• zakłady przemysłowe
• kotłownie komunalne
• paleniska indywidualne (domowe)
• środki transportu
• źródła wtórne powstałe w wyniku wydalania oraz utylizacji
ścieków i odpadów (np. hałdy, wysypiska)
• rolnictwo (rozsiewanie nawozów sztucznych, stosowanie
środków ochrony roślin)
• przemiany i reakcje chemiczne zachodzące w
zanieczyszczonej atmosferze
• źródła naturalne (np. pożary lasów, burze pyłowe, pyły
kosmiczne)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
7
Zanieczyszczenie powietrza - monitoring
• Emisja gazów cieplarnianych (dwutlenek
węgla, metan, podtlenek azotu,
chlorowcowęglowodory: HFC
s
, PFC
s
oraz
sześciofluorek siarki SF
6
.
• Emisja trwałych zanieczyszczeń organicznych
(TZO) - dioksyny, furany, WWA (4 węglowodory w
tym benzo(a)piren)
• Pomiar emisji oparty na systemie pomiarów w
systemie CORINAR (CO-oRdination d’INformation
Environmentale AIR emissions inventory) w
ramach EEA - Europejskiej Agencji Środowiska:
dwutlenek siarki, tlenki azotu, tlenek węgla,
niemetanowe lotne związki organiczne,
amoniak oraz pyły
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
8
Zanieczyszczenia
środowiskowe mogą działać
• Progowo
(działają tylko powyżej
pewnej wartości)
• Bezprogowo
(wywołują efekty
szkodliwe niezależnie od
stężenia)
• (Substancje rakotwórcze mogą
działać progowo i bezprogowo)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
9
Zanieczyszczenia vs organizm człowieka
Podstawowe drogi przyswajania i wydalania szkodliwych substancji:
•
Płuca (wdychane – wydychane powietrze)
•
Układ pokarmowy
•
Skóra
Główne procesy metabolizmu ksenobiotyków w organizmie to:
•
Wchłanianie (absorpcja) [droga wziewna, pokarmowa, skórna,
pozajelitowa (parenteralna), przez jamy ciała]
•
Rozmieszczenie (dystrybucja)
•
Przemiany biochemiczne (biotransformacja)
•
Wydalanie
Kumulacja w tkance kostnej:
Fluorki, stront, ołów, rad - kumulują się w kościach i zębach.
Fluor - wywołuje zmiany w szkielecie i uzębieniu
Radioaktywny stront - kostniako-mięsaki
Wydalanie zanieczyszczeń
•
Nerki
•
Przewód pokarmowy
•
Płuca
•
Skóra (brom, jod, fenol)
•
Gruczoły sutkowe (leki, morfina, nikotyna, alkohol, metale ciężkie,
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
10
Ocena narażenia na zanieczyszczenia środowiska
Ocena narażenia:
•
Monitoring środowiskowy (pomiar czynników środowiskowych)
•
Monitoring biologiczny (systematyczny pomiar stężeń substancji toksycznych lub ich
metabolitów w tkankach, wydzielinach lub wydalinach.
•
Porównanie z DBS (DBS- Najwyższe Dopuszczalne Stężenie w materiale Biologicznym
(dla dawki pochłoniętej) związków szkodliwych lub ich metabolitów w płynach
ustrojowych (przede wszystkim we krwi i w moczu) oraz w tkankach)
Biomarker: Wskaźnik procesów zachodzących w organizmie, pozwalający na ocenę wielkości
narażenia na czynniki chemiczne i efektów działania w postaci skutków zdrowotnych, jakie te
czynniki powodują w eksponowanym organizmie
Biomarkery ekspozycji np.. : metale: Pb, Cd, Ni, Cr, Arsen, Kobalt; substancje chemiczne
pochodzenia organicznego: anilina, benzen, dwusiarczek węgla, styren, chlorobenzen,
chlorowane węglowodory alifatyczne, Benzen - benzen we krwi, fenol w moczu
Biomarkery skutków (efektu):np..
Biomarkery funkcji nerek (min.)
- uszkodzenia kłębków nerkowych
- uszkodzenia kanalików nerkowych
Biomarkery funkcji płuc
- reakcja zapalna w rejonie oskrzelowo-pęcherzykowym
- procesy zwłóknienia w płucach
- stres oksydacyjny i inne
Biomarkery wrażliwości (odpowiedź organizmu na zanieczyszczenie) np..
•
Ketony fenylowe w moczu
- czynnik w środowisku - prekursor ketonów fenylowych
- choroba - fenyloketonuria
•
Niedobór IgA
- czynnik w środowisku - substancje podrażniające układ oddechowy
- choroba - podrażnienia układu oddechowego
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
11
Dwutlenek siarki a
zdrowie
• Dwutlenek siarki jest absorbowany do organizmu człowieka
przez błonę śluzową nosa i górnego odcinka dróg
oddechowych. Absorpcja SO2 wzrasta wraz ze wzrostem
jego stężenia w powietrzu. Niewielkie ilości docierają do
dolnego odcinka dróg oddechowych. Z dróg oddechowych
SO2 dociera do krwioobiegu.
• Liczne, udokumentowane badania wskazują, że ekspozycja
ludzi na wysokie stężenia SO2 powoduje następujące
objawy: choroby górnego odcinka układu oddechowego (np.
bronchit, szczególnie u osób palących tytoń), przewlekłe
zapalenie oskrzeli, zaostrzenie chorób układu krążenia,
zmniejszoną odporność płuc na infekcje. Najbardziej na
szkodliwe działanie SO2 narażone są dzieci, ludzie starsi
oraz osoby przewlekle chore na schorzenia sercowo-
naczyniowe lub obciążone chronicznymi chorobami
układu oddechowego (takimi jak bronchit, astma lub
rozedma płuc).
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
12
Emisja zanieczyszczeń ze środków
transportu
w procentach [%]
•
dwutlenek węgla
96.54
•
metan 0.015
•
podtlenek azotu 0.0064
•
tlenek węgla
2.14
• niemetanowe lotne związki organiczne
0.4
•
tlenki azotu
0.81
•
cząstki stałe 0.05
•
dwutlenek siarki
0.02
•
ołów
0.0001
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
13
Pył zawieszony
(Suspended Particulate Matter - SPM)
• Istnieje istotna zależność między
koncentracją pyłu zawieszonego (SPM)
a współczynnikiem umieralności i
zachorowalności
• Wpływ na zdrowie zależy od rozmiaru
cząstek, koncentracji i i waha się wg
zmian PM
10
i PM
2.5.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
14
Podział pyłów
• Pyły o działaniu drażniącym (cząstki węgla, żelaza,
karaborundu, szkła, aluminium, związków baru)
• Pyły o działaniu zwłókniającym (ziarna krystalicznej
krzemionki, niektóre krzemiany (azbest, talk, kaolin,
szpat polny, pył rud żelaznych i z kopalni węglowych).
• Pyły o działaniu alergizującym (pyły pochodzenia
roślinnego, zwierzęcego i niektóre pochodzenia
chemicznego (leki, metale: arsen, miedź, cynk, chrom)
• Pyły o działaniu kancerogennym (azbest, minerały
azbestopodobne, sztuczne włókna mineralne) oraz pyły
zawierające krystaliczne odmiany dwutlenku krzemu.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
15
Ozon w atmosferze
• Ozon troposferyczny (przyziemny) -
traktowany jako zanieczyszczenie
• Ozon stratosferyczny - chroni
ziemię przed nadmiarem
promieniowania ultrafioletowego
UV
B
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
16
Wpływ smogu
fotochemicznego na
zdrowie ludzi
Ozon – mechanizm działania toksycznego:
• Powoduje uszkodzenie błon komórkowych
wskutek tworzenia nadtlenku wodoru oraz
któtkołańcuchowych aldehydów (np..
Aldehydu malonowego)
• Jest inhibitorem enzymów
wewnątrzkomórkowych, zmniejsza
oddychania mitochondriów oraz
aktywność enzymów mikrosomalnych
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
17
Ozon – mechanizm działania toksycznego
cd.:
• Działa drażniąco w stężeniu
0.2μg/dm3 powietrza wywołując:
- kaszel,
- senność
- bóle głowy
- spadek ciśnienia krwi
Zgon występuje w wyniku obrzęku płuc
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
18
Ozon – zatrucie
przewlekłe
• Złe samopoczucie
• Wzmożona pobudliwość
• Zmęczenie, ból głowy
• Pieczenie oczu
• Podrażnienie błon śluzowych
• Zaburzenia czynnościowe układu oddechowego
(m.in.. Zmniejszenie pojemności życiowej płuc)
• Długotrwałe narażenie - zwłóknienie tkanki
płucnej
• Ozon zmniejsza zdolność fagocytozy mikrofagów
w płucach
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
19
Ozon – wartości biologiczne i
toksyczne
• NDS (Najwyższe Dopuszczalne
Stężenie) – miejsca pracy: 0.1mg/m
3
• NDSCh – 0.6mg/m
3
• W powietrzu atmosferycznym
- 100μg/m
3
(stężenie 30 minutowe)
- 30μg/m
3
(steżenie średniodobowe)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
20
Niebezpieczne związki organiczne w
środowisku
• W 2001 roku, w Sztokholmie grupa 93 sygnatariuszy, w
tym Polska podpisała tzw. Konwencję Sztokholmską w
sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych.
Konwencja ta ma na celu przeciwdziałanie negatywnym
oddziaływaniom trwałych zanieczyszczeń organicznych
na środowisko i zdrowie człowieka. Wprowadzono w
niej zakazy produkcji i użytkowania bądź ograniczania
użytkowania 12 najbardziej toksycznych, trwałych i
akumulujących się w organizmach żywych substancji
organicznych, a także wymóg ograniczenia emisji tych
substancji do środowiska. Do tych substancji
zaliczono: aldrynę, chlordan, dieldrynę, endrynę,
heptachlor, heksachlorbenzen, mireks, toksafen,
polichlorowane bifenyle (PCB), DDT, dioksyny i
furany ( PCDD i PCDF).
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
21
Źródła zanieczyszczeń
dioksynami
• Niekontrolowane procesy spalania w
sektorze komunalnym i mieszkaniowym
– szczególnie opakowań plastikowych
• Dioksyny są słabo rozpuszczalne w
wodzie, a dobrze rozpuszczalne w
tłuszczach – woda pitna nie jest
głównym źródłem dioksyn w organizmie
• Tłuszcz zwierzęcy – główne źródło
dioksyn
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
22
Trwałe związki organiczne w
środowisku
- zagrożenia zdrowia – dioksyny
• obniżenie aktywności układu
odpornościowego prowadzące do
zwiększonej podatności, zwłaszcza dzieci,
na różne infekcje
• zaburzenia rozwoju psychomotorycznego
u dzieci
• zaburzenia funkcji hormonów
wydzielanych przez tarczycę
• wzrost liczby przypadków nowotworów
(m.in. sutka u kobiet, jąder, prostaty)
•
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
23
Zagrożenia zdrowia
spowodowane azbestem
Oddychanie powietrzem, w którym znajdują się niewidzialne
dla oka włókna azbestu (włókno respirabilne azbestu ma
długość L>5 m i średnicę d< 3 m) prowadzi do szeregu
chorób układu oddechowego:
• pylicy azbestowej, łagodnych zmian opłucnowych,
raka płuc, międzybłoniaka opłucnej i otrzewnej
(nowotwory o wysokiej złośliwości!)
• Zachorować mogą nie tylko osoby, które miały kontakt z
azbestem ze względu na charakter wykonywanej pracy
(ekspozycja zawodowa pracowników), ale i te, które
narażone są na długotrwałe wdychanie włókien azbestowych
o małym stężeniu lub na krótkotrwałe przebywanie - w
miejscu o ich bardzo wysokim stężeniu.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
24
Środowiskowe zagrożenia
zdrowia wynikające z
zanieczyszczenia
powietrza
• Dwutlenek siarki i pył
atmosferyczny (przyczyna zgonów
spowodowanych chorobami układu
krążenia i układu oddechowego)
• Wielopierścieniowe węglowodory
aromatyczne, polichlorodwufenyle,
azbest, chrom, arsen (zwiększone
ryzyko nowotworowe)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
25
Na podstawie wielu badań przeprowadzonych w różnych
zbiorowościach zdołano określić stany, których zwiększone
występowanie lub nasilenie objawów chorobowych można
przypisywać czynnikom szkodliwym występującym w
środowisku:
[za IMP w Łodzi, wg N.Szeszeni-Dąbrowskiej, 2001]
• 1. Niska masa urodzeniowa noworodków
• 2. Wady wrodzone
• 3. Poronienia samoistne
• 4. Choroby układu oddechowego u dzieci
• 5. Białaczki u dzieci
• 6. Ostra białaczka granulocytowa u dorosłych
• 7. Anemia apłastyczna
• 8. Astma u dzieci
• 9. Zapalenie skóry i dermatozy
• 10. Rak skóry
• 11. Czerniak złośliwy
• 12. Rak płuc (wśród niepalących)
• 13. Rak pęcherza moczowego (u osób niepalących)
• 14. Pierwotny rak wątroby (u osób niepalących)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
26
Mikroklimat a zdrowie
• Mikroklimat tworzą: temperatura, wilgotność, ruch powietrza,
ciśnienie atmosferyczne
• Reakcję człowieka na czynniki atmosferyczne (mikroklimatyczne)
można podzielić na trzy kategorie:Naturalną, fizjologiczną
reakcję pogodową; Nadmierną reakcję pogodową; Patologiczną
reakcję pogodową.
• Meteoropaci to osoby, które reagują na zmiany pogody.
Występowanie reakcji meteoropatycznych jest związane przede
wszystkim z trybem życia (np. długie okresy przebywania w
pomieszczeniach zamkniętych). Z danych statystycznych wynika,
że większość meteoropatów mieszka w miastach, są nimi głównie
kobiety i dzieci oraz osoby po 60 roku życia. Obserwuje się u nich
pogorszenie stanu i wydolności fizycznej.
• Choroby meteorotropowe to choroby związane z patologiczną
reakcją pogodową. Zaliczamy do nich: Choroby gośćcowe,
Chorobę wieńcową, Choroby alergiczne, Napady
padaczkowe, Nieżyty nosa, gardła, krtani, tchawicy;
Choroby alergiczne
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
27
Powietrze wewnętrzne
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
28
Średni czas przebywania człowieka
w różnego rodzaju pomieszczeniach
(wg WHO, 1989)
Rodzaj pomieszczeń Ekspozycja
[godz./dobę]
Domy mieszkalne 14 (58%)
Biura 7 (29%)
Budynki użyteczności publicznej 1 (4%)
Szkoły 6 (25%)
Transport i pow. zewnętrzne 2 (8%)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
29
Źródła zanieczyszczenia powietrza
wewnętrznego
1. Budynek (konstrukcja, materiały wykończeniowe i
urządzenia techniczne)
2. Systemy ogrzewania korzystające z procesów
otwartego spalania (piece na paliwa stałe i gazowe,
gazowe podgrzewacze ciepłej wody, kominki);
3. Wyposażenie wnętrza (meble, tapety, firanki,
wykładziny oraz przedmioty codziennego użytku);
4. Działalność użytkowników (obecność osób,
zwierząt; czynności i prace domowe - gotowanie,
pranie, suszenie, kąpiel i t p.; sprzątanie,
konserwacja środki czystości, dezynsekcja,
substancje zapachowe; praca i hobby - komputer,
drukarka, farby, rozcieńczalniki itp.);
5. Powietrze dopływające z zewnątrz
(zanieczyszczone dwutlenkiem siarki, tlenkami
azotu, pyłami przemysłowymi, tlenkiem węgla,
ozonem, pyłkami i zarodnikami roślin,
drobnoustrojami itp.);
6. Radon przenikający z gleby
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
30
Powietrze pomieszczeń winno być
analizowane pod kątem zawartości
• Substancji chemicznych
• Hałasu
• Promieniowania jonizującego
• Mikroflory
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
31
Tlenek węgla - skutki
uboczne
Uszkadza w pierwszym rzędzie
narządy i tkanki najbardziej
wrażliwe na niedotlenienie:
• układ sercowo-naczyniowy
• ośrodkowy układ nerwowy
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
32
Dwutlenek węgla w
pomieszczeniach
• 0.1% (1000ppm) górna granica świeżości
powietrza wg WHO
• 0.5% - najwyższe dopuszczalne stężenie
8-h dla środowiska pracy
• 1% - lekki wzrost częstości oddychania
• 2% pogłębiony oddech i wzrost
częstości oddychania o 50%, ekspozycja
przez kilka godzin powoduje ból głowy i
uczucie zatrucia
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
33
Dwutlenek węgla - skutki
uboczne
• 3% utrudnione oddychanie, wzrost
częstości oddychania ok.. dwukrotny,
osłabienie słuchu połączone z bólem głowy,
wzrost ciśnienia krwi i częstotliwości pulsu
• 4-5% wyraźnie pogłębiony oddech,
czterokrotny wzrost częstości
oddychania.Po ok.. 30 min mogą
pojawić się wyraźne odczucia
braku swobody oddychania
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
34
Dwutlenek węgla - skutki
uboczne
• 5-10% - dwutlenek węgla przybiera
charakterystyczny zapach wody sodowej,
oddychanie wymaga zwiększonego wysiłku,
ból głowy, zaburzenia widzenia, dzwonienie
w uszach. Krańcowy efekt - utrata
przytomności po kilku minutach ekspozycji
• powyżej 10% - utrata przytomności,
przedłużająca ekspozycja prowadzi do śmierci
35
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
Tlenek węgla CO
• CO + hemoglobina=
karboksyhemoglobina (COHb)
• powinowactwo COHb 200x większe niż
hemoglobiny do tlenu
• narażenie (pracownicy garaży, policja
drogowa, taksówkarze, palenie tytoniu)
• powietrze wewnątrz pomieszczeń (termy
gazowe, piece itp.. w przypadku
nieprawidłowej wentylacji)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
36
Tlenek węgla - skutki
uboczne
• Inhalacja niskimi stężeniami CO może
wywołać objawy kliniczne
przejawiające się spadkiem pojemności
tlenowej krwinek czerwonych
• u zdrowych ludzi poziom COHb nie
przekracza 0.5%, wzrasta do 50% przy
wdychaniu powietrza o stężeniu CO
równym 0.08%
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
37
Tlenek węgla - skutki
uboczne
50% poziom COHb może wywołać:
• zaburzenia pracy serca
• układu krążenia
• nasilone zaburzenia oddechu
• śpiączkę
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
38
Tlenek węgla - skutki
uboczne
CO niskie stężenia w powietrzu:
• ucisk w okolicy czołowej
• lekkie bóle głowy,
• duszność wysiłkowa
CO wzrost stężenia w powietrzu:
• coraz silniejsze bóle głowy
• nudności, mroczki, zaburzenia równowagi
• postępujące zatrucie prowadzi do śmierci
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
39
Tlenek węgla - skutki
uboczne
• U dzieci, których matki przeszły
zatrucie CO w czasie ciąży obserwuje
się powikłania neurologiczne w postaci
zaniku mózgu, drgawek, zaburzeń
rozwoju umysłowego oraz zaburzeń
psychosomatycznych
• Zatrucie CO u mężczyzn powoduje
zaburzenia procesu tworzenia się
plemników
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
40
Kategorie zagrożeń określające stopień
prawdopodobnego ryzyka zdrowotnego
pomieszczeń
•
A. Zagrożenie śmiercią lub nieuleczalną chorobą
(tlenek węgla, radon, tlenki azotu, ozon, pył oraz
mykotoksyny)
•
B. Zwiększenie podatności na zachorowania,
występowanie charakterystycznych zespołów
objawowych, odczyny alergiczne u osób
nadwrażliwych (formaldehyd, rozpuszczalniki i
lotne związki organiczne, żywe i martwe
mikroorganizmy, roztocza i ich odchody, pyłki
kwiatowe itp.)
•
C. Podrażnienie dróg oddechowych, oczu lub ogólne
złe samopoczucie (dwutlenek węgla, para
wodna, substancje zapachowe, kurz i inne)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
41
Niekorzystny wpływ składu chemicznego
powietrza może wynikać z:
• Zakłócenia naturalnych proporcji głównych
składników np. deficyt tlenowy;
• Obecności obcych substancji
chemicznych (nieorganicznych lub
organicznych), o działaniu:
•* Drażniącym (przemijającym), nie powodującym
trwałych skutków zdrowotnych,
•* Trwale szkodliwym dla zdrowia w warunkach
przekroczenia stężeń progowych, kumulowania
się ich w organizmie (przekroczenie granicznej
dozy przy długotrwałym oddziaływaniu
nawet niskiego stężenia)
•* Rakotwórczym.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
42
Zespoły kliniczne związane z ekspozycją na
zanieczyszczenia powietrza wewnętrznego
(Building Related Illness (BRI)
•
Sick Building Syndrome
(SBS)
(Zespól chorego budynku)
•
Multiple Chemical Sensitivity
(MSC) (Wieloczynnikowa
nadwrażliwość chemiczna)
•
Chronić Fatique syndrome
(CFS)
(Zespól przewlekłego zmęczenia)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
43
RADON W
ATMOSFERZE
• Głównym źródłem radonu (Rn-222) w atmosferze
jest radon wydostający się z gleby, gdzie jego
stężenia sięgają tysięcy Bq/m3.
• Po wydostaniu się z gleby do atmosfery następuje
bardzo szybka ekspansja radonu i jego rozrzedzenie
powodując znaczny spadek stężenia.
• Wielkość ekshalacji radonu z gruntu jest zależna od
miejsca (rodzaj gleby, geologia podłoża) oraz od
warunków atmosferycznych (ciśnienie, siła
i kierunek wiatru, wilgotność, obecność pokrywy
śnieżnej, itp.).
• Średnie stężenie radonu w powietrzu
atmosferycznym na terenie Polski utrzymuje się na
poziomie do 10 Bq/m3,
natomiast w budynkach mieszkalnych od kilku do
ponad 100 Bq/m3.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
44
RADON A ZDROWIE
• Radon-222 jako gaz szlachetny nie wpływa bezpośrednio na nasz
organizm. Rozpada się on, emitując cząstki alfa, na krótkożyciowe
pochodne (izotopy polonu: 218Po i 214Po, i ołów 210Pb), które
następnie łączą się z aerozolami i wnikają do układu oddechowego.
Ten proces może stanowić wzrost zagrożenia zdrowotnego przy
występowaniu wyższych stężeń radonu w pomieszczeniach, w których
spędzamy większość czasu.
• Pochodne radonu nie deponują się jednolicie w układzie oddechowym
- głębokość wnikania cząstki zależy od jej rozmiarów. Aerozole
znajdujące się we wdychanym powietrzu są często odkładane
w górnych częściach układu oddechowego lub nabłonku płucnym,
skąd mogą być usunięte w ciągu kilku godzin. Jedynie najmniejsze
cząstki (o średnicy poniżej 0,1 mm) trafiają do pęcherzyków
płucnych. Tam zdeponowane mogą pozostawać miesiące lub lata.
• Cząsteczki aerozoli o dużej rozpuszczalności są szybko absorbowane z
układu oddechowego do krwi, natomiast cząsteczki nierozpuszczalne
są deponowane w ściankach pęcherzyków, a następnie fagocytowane
przez leukocyty i przenoszone przez śródbłonek naczyń włosowatych
do naczyń limfatycznych, którymi przemieszczane są do węzłów
chłonnych.
UDZIAŁ promieniowania radonu w SUMARYCZNEJ DAWCE ROCZNEJ
WYNOSZĄCEJ ok. 2,8 mSv/rok (grudzień 2009) – wynosi 37%
Uznany za kancerogen grupy I.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
45
Główne źródła zanieczyszczenia
biologicznego mieszkań to m. i n.:
a), mieszkańcy (ludzie, zwierzęta,
szkodniki);
b), systemy budowlane;
c), wyposażenie i jego używanie;
d), produkty żywnościowe;
e), powietrze zewnętrzne
(atmosferyczne), pora roku
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
46
Schorzenia, które mogą być związane z
mikrobiologicznym zanieczyszczeniem powietrza
• Zapalenie zatok
• Katar sienny
• Zapalenie spojówek
• Astma
• Zapalenie płuc
• Gorączka nawilżaczy, Legionelloza, gorączka Pontiac
• Zespół SBS (zespół chorego budynku), MCS
(wieloczynnikowa nadwrażliwość chemiczna),
CFS (zespół przewlekłego zmęczenia)
• Aspergilloza płuc
• Kontaktowe dermatozy
• Egzema atopowa
• Pokrzywka kontaktowa
• Mykotoksykozy
• Alergie i reakcje pseudo-alergiczne
• Zakażenia szpitalne
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
47
Grzyby pleśniowe
•
Występują powszechnie w powietrzu
atmosferycznym i powietrzu wnętrz;
• Najczęściej występujące rodzaje to Alternaria,
Aspregillus, Cladosporium, Fusarium, Mucor,
Penicillium, Rhizopus i inne;
• W przypadku większości gatunków ich
patogenność wynika z podwyższonego stężenia
komórek grzybów lub ich zarodników;
• Niewielkie rozmiary zarodników grzybów (<10(im)
pozwalają penetrować głęboko drzewo oskrzelowe
co prowadzi najczęściej do reakcji alergicznych ze
strony górnych i dolnych dróg oddechowych;
• Grzyby stanowią jedną z podstawowych grup
alergenów inhalacyjnych (uczulenie dotyczy 5-
30% z atopią) odsetek ten jest zawsze wyższy u
dzieci niż u dorosłych.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
48
Drobnoustroje występujące
w wodzie dzielimy na:
1. właściwe bakterie wodne - na ogół nieszkodliwe dla człowieka
2. bakterie glebowe - spłukiwane do wody wraz z odpadami, w
większości nieszkodliwe dla człowieka
3. drobnoustroje ściekowe - wśród których największe znaczenie
sanitarno-epidemiologiczne posiadają mikroorganizmy
jelitowe, w tym chorobotwórcze.
Najbardziej znane chorobotwórcze bakterie jelitowe
przenoszone przez wodę: Salmonella, Shigella,
Escherichia coli, Vibrio cholerne, Yersinia enterocolitica,
Campylobacterfetus (jejuni).
Wirusy jelitowe: hepatitis A, enterowirusy (Polio,
Coxackie, ECHO), wirusy Norwalk, rotawirusy.
Jaja pasożytów wewnętrznych: glista ludzka,
włosogłówka, Toxocara cani, catL
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
49
Woda przeznaczona do
spożycia przez ludzi
To woda do:
picia, gotowania, przygotowywania
pożywienia lub innych celów
gospodarstw domowych
oraz woda używana do:
produkcji żywności, środków
farmaceutycznych i kosmetycznych, a
także na potrzeby basenów
kąpielowych, rekreacyjnych i pływalni.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
50
Dyrektywa 98/83/EC
Woda przeznaczona do spożycia
przez ludzi ma być:
• zdrowa i czysta,
czyli nie może zawierać:
• mikroorganizmów i pasożytów
• oraz innych substancji w liczbie lub
stężeniu stwarzającym potencjalne
niebezpieczeństwo dla zdrowia ludzi.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
51
DEZYNFEKCJA WODY
Dezynfekcja wody ma na celu:
unieszkodliwienie drobnoustrojów w niej
zawartych, mogących powodować choroby
zakaźne. Osiągalna jest na drodze fizycznej i
chemicznej.
Najczęściej używane metody dezynfekcji
wody
• Chlorowanie (chlor gazowy, dwutlenek chloru)
• Ozonowanie
• Promieniowanie UV
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
52
JAKOŚĆ WODY A NOWOTWORY
[Cantor, Craun, 1995]
Z prowadzonych badań epidemiologicznych i
toksykologicznych wynika, że:
1. Arsen w wodzie pitnej powoduje raka skóry i
możliwość wystąpienia innych nowotworów (krwi, nerek i
płuc)
2. Syntetyczne związki organiczne, a w szczególności
obecne w chlorowanej wodzie powierzchniowej
powodują nowotwory krwi i odbytu
3. Azotany - wywoływać mogą nowotwory przewodu
pokarmowego, a w szczególności raka żołądka i
prawdopodobnie raka mózgu
4. Azbest - nowotwory żołądka i nerek
5. Radon obecny w wodzie pitnej przyczynia się do
podwyższenia jego obecności w powietrzu mieszkań i
podwyższa ryzyko nowotworów płuc.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
53
ODPADY POCHODZĄCE Z ZAKŁADÓW
UDZIELAJĄCYCH ŚWIADCZEŃ MEDYCZNYCH
(ODPADY MEDYCZNE)
Zgodnie z art.. 55 ust 1 pkt. 3
„Ustawy o odpadach”:
„ ..... Zakazane jest składowanie
odpadów medycznych na
wysypiskach, niezależnie od tego,
czy są one zaliczane do
niebezpiecznych czy też nie ...”
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
54
PODZIAŁ ODPADÓW MEDYCZNYCH
(
uwzględnia
zagrożenia dla zdrowia i życia
ludzi oraz środowiska tzw. podział z
praktycznego punktu widzenia)
• Zakaźne
• SPECJALNE
• POZOSTAŁE ODPADY
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
55
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY Zakaźne
Wszystkie odpady niebezpieczne,
zawierające żywe drobnoustroje
chorobotwórcze lub ich toksyny, oraz
inne formy zdolne do przeniesienia
materiału genetycznego, o których
wiadomo lub co do których istnieją
wiarygodne podstawy do sądzenia, że
wywołują choroby u ludzi i zwierząt, o
kodach klasyfikacyjnych 180102*,
180103*, 180180*, 180182*.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż..
Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
56
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY SPECYFICZNE
• Ostre narzędzia;
• użyte materiały opatrunkowe;
• strzykawki, wenflony, aparaty po
przetaczaniu krwi, kaniule, cewniki,
jednorazowe opakowania na krew, rękawiczki
jednorazowego użytku, probówki i pojemniki
na próbki do analiz;
• pościel i fartuchy jednorazowego użytku,
które pozostawały w kontakcie z zakażonym
pacjentem, wydzielinami i wydalinami
stanowiącymi potencjalne ryzyko zakażenia,
lub innym materiałem zakaźnym;
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
57
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY SPECYFICZNE cd.
• odpady z oddziałów zakaźnych, w tym
resztki żywności;
• preparaty biologiczne, w tym aktywne
szczepionki;
• kultury laboratoryjne;
• tkanki i szczątki ludzkie;
• inne, o ile pozostawały w kontakcie z
zakażonym pacjentem lub z
materiałem zakaźnym.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
58
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY SPECJALNE
Wszystkie odpady niebezpieczne,
zawierające substancje chemiczne,
o których wiadomo lub co do
których istnieją wiarygodne
podstawy do sadzenia, że wywołują
choroby niezakaźne u ludzi i
zwierząt, o kodach
klasyfikacyjnych 18 01 06*, 18 01
08*, 18 01 10*
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
59
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY SPECJALNE
Odpady, które niosą ze sobą zagrożenie
chemiczne (toksykologiczne), np.:
• pozostałości cytostatyków;
• niektóre środki farmaceutyczne;
• odczynniki i błony fotograficzne;
• baterie;
• świetlówki;
• oleje;
• niektóre odczynniki chemiczne;
• substancje radioaktywne.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
60
ODPADY MEDYCZNE
POZOSTAŁE ODPADY (nie
niebezpieczne)
Powstałe przy udzielaniu
świadczeń zdrowotnych, o
kodach klasyfikacyjnych:
18 01 01, 18 01 04, 18 01
07, 18 01 09, 18 01 81.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
61
ODPADY MEDYCZNE
INNE ODPADY MEDYCZNE
Wszystkie pozostałe odpady
powstałe przy świadczeniu
usług medycznych, które
nie stanowią zagrożenia dla
zdrowia i życia ludzi oraz
dla środowiska.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
62
ODPADY MEDYCZNE
ODPADY KOMUNALNE
Zaliczamy do nich m.in. odpady:
• pochodzące z działów administracyjnych i
obsługi technicznej;
• biurowe;
• kuchenne;
• materiały opakowaniowe;
• niektóre materiały stosowane w leczeniu,
nie stanowiące zagrożenia infekcyjnego i
toksycznego;
• inne, które nie powstały bezpośrednio przy
udziale świadczeń zdrowotnych.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
63
POSTĘPOWANIE
Z ODPADAMI MEDYCZNYMI
PRZECHOWYWANIE ODPADÓW
(POMIESZCZENIA)
Na terenie zakładu udzielającego
świadczeń zdrowotnych odpady
medyczne powinny być
przechowywane poza miejscem
ich powstawania, w odpowiednio
przystosowanym do tego celu
pomieszczeniu spełniającym
określone kryteria.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
64
ODPADY MEDYCZNE
PRZECHOWYWANIE ODPADÓW
KRYTERIA DOTYCZĄCE POMIESZCZEŃ (c)
W przypadku niewielkich placówek
medycznych, takich jak np. małe
przychodnie, poradnie, indywidualna
i grupowa praktyka lekarska,
możliwe jest przechowywanie
odpadów medycznych w
wydzielonym miejscu, odizolowanym
od części, w której udzielane są
świadczenia zdrowotne.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
65
ODPADY MEDYCZNE
PRZECHOWYWANIE ODPADÓW
KRYTERIA DOTYCZĄCE POMIESZCZEŃ
czas przechowywania (d)
Czas przechowywania odpadów
specyficznych nie może przekraczać
48 godzin w pomieszczeniach o
temperaturze wyższej niż 10
o
C.
W temperaturze poniżej 10
o
C odpady
specyficzne mogą być
przechowywane tak długo, jak
pozwala na to ich rodzaj, ale nie
dłużej niż 14 dni.
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
66
POSTĘPOWANIE
Z ODPADAMI MEDYCZNYMI
Zgodnie z założeniami dyrektyw europejskich oraz ustawą o
odpadach (z dnia 27 kwietnia 2001),
Wszystkie odpady pochodzące z zakładów udzielających
świadczeń zdrowotnych powinny być segregowane w
miejscach ich powstawania na odpady komunalne,
specyficzne i specjalne i inne odpady medyczne.
Odpady te, z wyjątkiem specyficznych, mogą być poddane
dalszej segregacji, uwzględniając ich rodzaj,
charakterystykę i sposób zagospodarowania, np. jeżeli jest
to ekonomicznie uzasadnione, należy oddzielnie zbierać
papier, złom metali kolorowych, złom żelazny, tworzywa
sztuczne celem przekazania ich do odzysku.
Osobną grupę stanowią szczątki ludzkie (Rozporządzenie
ministra zdrowia z dnia 7 grudnia 2001 r. w sprawie
postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi (Dz.U. z
2001, nr 153, poz.1783).
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
67
DOPUSZCZALNE SPOSOBY
UNIESZKODLIWIANIA
ODPADÓW MEDYCZNYCH W ZALEŻNOŚCI
OD ICH RODZAJU (Dz.U. Nr8,
poz.104,2003)
• 18 01 02* Części ciała i organy - Termiczne
przekształcanie odpadów (D10)
• 18 01 02 Pojemniki na krew i konserwanty służące do
jej przechowywania (z wyłączeniem 180103) - Termiczne
przekształcanie odpadów (D10), autoklawowanie (D9),
dezynfekcja termiczna (D9), działanie mikrofalami (D9)
• 18 01 03* Inne odpady, które zawierają żywe
drobnoustroje chorobotwórcze lub ich toksyny oraz
inne formy zdolne do przeniesienia materiału
genetycznego, o których wiadomo lub co do których
istnieją wiarygodne podstawy do sadzenia, że wywołują
choroby u ludzi i zwierząt. Termiczne przekształcanie
odpadów (D10), autoklawowanie (D9), dezynfekcja
termiczna (D9), działanie mikrofalami (D9)
HIGIENA W PLACÓWKACH OPIEKI MEDYCZNEJ, opr. :dr inż.. Irena Kosińska
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
68
Ocena stanu
higienicznego gleby
polega m.in. na
• Badaniach helmintologicznych -
określających obecność robaków
pasożytniczych w glebie
(glista ludzka - Ascaris lumbricoides,
włosogłówka - Trichuris trichuria)
• badanie zawartości metali ciężkich
• rozkład substancji organicznych
• pH gleby
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
69
Ocena biologicznego
zanieczyszczenia gleby
• Bakterie grupy coli (miano coli >1)
• Bakterie Escherichia coli
• Ogólna liczba bakterii mezofilnych (1g
gleby <1mln), psychrofilnych i
termofilnych
• Clostridium perfringens (miano >0.1)
• Bacterium proteus
• Jaja helmintów nie powinny być
wykryte w 1g gleby
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
70
Toksoplasma gondi -
Toksoplazmoza
• Rezerwuarem są liczne gatunki ssaków i
ptaków, głównie koty, które wydalają
oocysty pierwotniaka z kałem i zagrzebują
je w ziemi (np.. Piaskownice!!!)
• inwazja pierwotniaka u dzieci (objawy ze
strony ośrodkowego układu nerwowego i
narządów wewnętrznych)
• u osób dorosłych - kobiety ciężarne -
poronienia
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
71
Geohelmintozy
• Gleba stanowi dla nich miejsce gdzie
dojrzewają i są zdolne do inwazji:
• Glistnica - Ascaris lumbricoides
• Włosogłówczyca - włosogłówka
• Źródła: gleba nawożona fekaliami,
nawadniana ściekami
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
72
Zakażenia przyranne
• Tężec (Clostridium tetani)
• Zgorzel gazowa (Clostridium
perfringens, Clostridium
septicum, Clostridium
histolyticum i inne)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
73
Higiena gabinetu
lekarskiego
•
Gabinet lekarski, a w szczególności pokój badań lekarskich (gdy jest wydzielony z
pozostałej części gabinetu), obciążony jest średnim poziomem ryzyka zakażenia
spowodowanego przez zanieczyszczenie drobnoustrojami narzędzi diagnostycznych,
sprzętów i powierzchni. Ryzyko to dotyczy wyposażenia, które nie penetruje przez
skórę i nie wnika do jałowych przestrzeni ciała, ale ma kontakt z błoną śluzową lub
nieuszkodzoną skórą.
•
Wyposażenie to wymaga oczyszczania poprzez mycie i dezynfekcję, w zasadzie po
zakończeniu każdego dnia pracy, z wyjątkiem sytuacji, gdy dojdzie do
zanieczyszczenia krwią lub wydzielinami czy wydalinami.
•
Pomocą w zapobieganiu przenoszenia zakażeń w gabinecie lekarskim są
wprowadzone procedury higieniczne, do których należy mycie i dezynfekcja rąk,
sprzętów i powierzchni.
•
W gabinecie lekarskim za pomocą preparatów bakterio- i grzybobójczych,
pozytywnie zaopiniowanych przez Państwowy Zakład Higieny należy
dezynfekować:
•
słuchawki lekarskie (zwłaszcza po kontakcie ze skórą pacjenta, na której
występowały jakiekolwiek wykwity),
•
mankiety do mierzenia ciśnienia itp.
•
Szpatułki drewniane, plastikowe do badania jamy ustnej i gardła muszą być
stosowane jednorazowo, a następnie traktowane jako odpady medyczne.
•
Kozetka lekarska powinna być pokryta prześcieradłem jednorazowego użytku,
zmienianym dla każdego pacjenta. Takie postępowanie dotyczy także stołu do
badania niemowląt w gabinecie pediatrycznym.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
74
Higiena gabinetu
zabiegowego
• Gabinet zabiegowy charakteryzuje duży poziom ryzyka zakażeń, do
których może dochodzić przez skażone drobnoustrojami narzędzia, sprzęt
i powierzchnie. Dotyczy to wyposażenia, które penetruje przez skórę,
wnika do jałowych przestrzeni ciała oraz penetruje system naczyniowy.
Wyposażenie to wymaga wstępnej dezynfekcji, oczyszczania poprzez mycie,
a następnie sterylizacji. Wymagania te stosują się do narzędzi
wielokrotnego użytku, służących do zabiegów związanych z naruszeniem
ciągłości tkanek, bądź wymagających kontaktu z błoną śluzową lub
uszkodzoną skórą (jak np. opatrunki i zdejmowanie szwów przy użyciu
sprzętu medycznego). Inne na rzędzia i sprzęty, mogące łatwo ulec
zanieczyszcze niu krwią lub innym materiałem zakaźnym (jak np. kozetka
lekarska, fotel do iniekcji dożylnych i po bierania krwi), należy
dezynfekować preparatami o szerokim spektrum działania, za każdym
razem w przypadku zanieczyszczenia oraz po zakończeniu dnia pracy.
Kozetka lekarska powinna być pokryta prześcieradłem jednorazowego
użytku, zmienianym dla każdego pacjenta. Dotyczy to także stołu do
pielęgnacji niemowląt.
• Mycie i dezynfekcję całego pomieszczenia i sprzętów powinno się
przeprowadzać codziennie po zakończeniu dnia pracy.
• Sterylizacja narzędzi musi być przeprowadzana według stosownych metod
i zasad oraz z wykorzystaniem odpowiedniego aparatu sterylizacyjnego i
właściwych metod kontroli skuteczności jego działania. Każde narzędzie
powinno być poddane dezynfek cji natychmiast po użyciu, następnie
powinno zostać starannie oczyszczone i wysuszone, a dopiero po tych
zabiegach skierowane do sterylizacji.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
75
Higiena gabinetu
zabiegowego
• Odpady powstające w gabinecie zabiegowym.
Zużyty sprzęt jednorazowego użytku, materiały
opatrunkowe, rękawicz ki itp., powinno się
gromadzić w specjalnych pojemnikach i
utylizować zgodnie z zasadami przyjętymi dla tego
rodzaju odpadów. Przedmioty ostre, jak igły, po
użyciu należy wrzucać do specjalnych
plastikowych pojemników o twardych,
nieprzekłuwalnych ściankach. Po napełnieniu do
3/4 objętości pojemniki nale ży zamknąć i
traktować jak inne odpady medyczne. Pojemniki
na skażony sprzęt i materiały powinny być
oznaczone czerwonym kolorem.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
76
Higiena sal operacyjnych
• Sala operacyjna jako miejsce szczególne w bloku operacyjnym, musi
spełniać odpowiednie warunki zapewniające bezpieczne dla pacjenta i
personelu przeprowadzenie zabiegu operacyjnego. W sali operacyjnej
powinien być zachowany wzmożony reżim sanitarny, aby nie była ona
miejscem, w którym dochodzić może do zakażenia pacjenta. W związku z
powyższym od personelu sali operacyjnej wymaga się szczególnej
samodyscypliny, dużej wiedzy fachowej i odpowiednich umiejętności.
• Współcześnie budowane bloki operacyjne posiadają klimatyzowane sale
operacyjne, co wyklucza konieczność instalowania kaloryferów w takich
obiektach (siedlisko pyłów i patogennej mikroflory). Brak okien ogranicza
również dostęp zanieczyszczeń z powietrza atmosferycznego (przede
wszystkim bakterii i grzybów). Jeżeli w sali operacyjnej znajdują się okna, to
winny być zamknięte na stałe.
• W każdym bloku operacyjnym (bez względu na jego wielkość) powinny być
stworzone warunki do bezpiecznego, zgodnego z zasadami aseptyki
przeprowadzania zabiegów operacyjnych. Układ pomieszczeń tworzących
blok operacyjny powinien zapewnić zachowanie strefy brudnej, czystej i
jałowej oraz wymusić jednokierunkowy ruch personelu, pacjentów i jałowego
materiału. Aby zapewnić jednokierunkowość, w bloku operacyjnym powinno
być jedno wejście i wyjście dla pacjenta. Pomieszczenia bloku operacyjnego
pomiędzy poszczególnymi strefami powinny być zamykane samoczynnie na
zasadzie zamków samozatrzaskowych.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
77
Sala operacyjna
Główne źródła zagrożeń zdrowia na salach
operacyjnych:
• Zyski ciepła (pochodzą od niezbędnego podczas operacji oświetlenia w
postaci lamp sufitowych, lampy bezcieniowej i lamp bocznych
oświetlających dodatkowo pole operacyjne; od aparatów medycznych
działających podczas operacji oraz od oświetlenia naturalnego. Zalecana
temperatura powietrza wg różnych norm zawarta może być w przedziale
od 18 do nawet 26oC.
• Zyski wilgoci (źródła: urządzenia znajdujące się w sali, powierzchnie
zwilżone). Wilgotność względna sali operacyjnej powinna zapewniać
dobre samopoczucie osób w niej przebywających, oraz posiadać wartość
wykluczającą możliwość eksplozji gazów anestezyjnych. Zalecana
wilgotność względna wg różnych norm kształtuje się w przedziale 35-
60%.
• Hałas (źródła: praca aparatury medycznej lub praca wadliwie działającej
lub źle izolowanej instalacji klimatyzacyjnej, hałas zewnętrzny). Poziom
natężenia hałasu, odpowiadający wymaganiom higienicznym 35-50dB.
• Praca ze źródłami UV (źródła UV to urządzenia stosowane do
dezynfekcji sprzętu i pomieszczeń). Podczas pracy lamp ultrafioletowych
do środowiska dezynfekowanego wydziela się dodatkowo ozon, co
potęguje ich siłę biobójczą, a jednocześnie stwarza zagrożenie
zanieczyszczenia ozonem powietrza wewnętrznego.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
78
Sala operacyjna
Główne źródła zagrożeń zdrowia na salach
operacyjnych:
• Personel sali operacyjnej narażony jest na: czynniki
niebezpieczne i czynniki szkodliwe oraz czynniki
uciążliwe.
• Do czynników niebezpiecznych i szkodliwych zaliczamy:
• narażenie na ciągłą ekspozycję gazów anestetycznych
• narażenie na środki antyseptyczne
• narażenie na promieniowanie rentgenowskie
• pracę w polu magnetycznym
• hałas
• narażenie na infekcje.
• Czynniki uciążliwe to:
• wysoki poziom stresu
• częsta zmiana napięć psychicznych
• nieregularne godziny pracy
• nadmierne przeciążenie pracą.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
79
Zakażenia szpitalne
• Według uproszczonej definicji zakażenie
szpitalne to „zakażenie, które rozwija
się w czasie pobytu chorego lub po
jego wypisie ze szpitala, u pacjentów,
którzy nie byli zakażeni przy
przyjęciu do szpitala”
• Zakażenia szpitalne dzielą się na:
• zakażenia endogenne
• zakażenia egzogenne.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
80
Zakażenia szpitalne
Drobnoustroje uznawane za czynnik etiologiczny zakażeń szpitalnych to:
bakterie Gram-dodatnie, bakterie Gram-ujemne, bakterie nietypowe, wirusy
krwiopochodne, wirusy oddechowe, inne wirusy, grzyby oraz pasożyty.
• Bakterie Gram-dodatnie:
• ziarenkowce tlenowe ( Staphylococcus aureus koagulazo-dodatnie wrażliwe na
metycylinę (MSSA) i oporne (MRSA); Staphylococcus epidermidis
koagulazoujemne wrażliwe i oporne na metycylinę; Streptococcus, w tym:
enterokoki (Enterococ-cusfaecalis i Enterococcus faecium), streptokoki β-
hemolizujące (Streptococcus pyogenes i inne), streptokoki α-hemolizujące
(Strepto coccus pneumoniae, grupa Streptococcus viridans i inne);
• bakterie nitkowate tlenowe (Nocardia asteroides i inne);
• laseczki beztlenowe (Clostridium difficile, Clostridium perfringens i inne);
• prątki, w tym Mycobacterium tuberculosis oraz prątki nietypowe
(Mycobacterium avium i inne);
• maczugowce (Corynebacterium urealiticum i inne).
• Bakterie Gram-ujemne:
• pałeczki tlenowe fermentujące, w tym: (Enterobacteriaceae (Escherichia coli,
Klebsiella, Serratia, Enterobacter, Proteus, Morganella, Citrobacter,
Salmonella, Shigella i inne); Haemophilus influenzae; Legionella
(Legionella pneumophila i inne),
• pałeczki tlenowe niefermentujące (Pseudomonas aeruginosa, Burkholderia
cepacia, Stenatrophomonas maltophila, Adnetobacter, Achromobacter i inne);
• pałeczki beztlenowe (Bacteroides, Prevotella i inne).
• Bakterie nietypowe:
• Mycoplasma (Mycoplasma pneumoniae i inne);
• Chlamydia (Chlamydia pneumoniae i inne).
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
81
Zakażenia szpitalne cd
•
Wirusy krwiopochodne:
•
wirus zapalenia wątroby B (HBV) z rodziny Hepadnaviridae;
•
wirus zapalenia wątroby C (HCV) z rodziny Flavoviridae;
•
ludzki wirus upośledzenia odporności (HIV) z rodziny Retroviridae;
•
wirus cytomegalii (CMV) z rodziny Herpesviridae.
•
Wirusy oddechowe:
•
wirus grypy A i B z rodziny Orthomyxoviridae;
•
wirusy paragrypy i RSV z rodziny Paramyxoviridae (enterovirusy ECHO i Coxsackie z
rodziny Picornavidae; adenowirusy z rodziny Mastadenoviridae; rinowirusy z rodziny
Picornaviridae)
•
Inne wirusy:
•
wirus varicella-zoster (VZV) z rodziny Herpesviridae;
•
wirus różyczki z rodziny Togariviridae;
•
rotawirusy z rodziny Reoviridae.
•
Grzyby:
•
grzyby drożdżopodobne (Candida albicans, Candida tropicalis, Candida parapsilosis,
Can dida krusei, Candida glabrata, Cryptococcus neoformans, Scedosporium prolificans
i inne);
•
grzyby drożdżopodobne atypowe (Candida dubliniensis);
•
grzyby pleśniowe (Aspergillus fumigatus, A.flavus, A. niger i inne; Fusarium spp.
(Fusarium solani, Fusarium moniliforme, Fusani oxysperum i inne).
•
Pasożyty:
•
Enterobiiis vermicularis;
•
Hymenolepis nana;
•
Cryptosporidium spp.
.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
82
Zakażenia szpitalne -
kryteria
•
Kryteria kliniczne ustalone przez amerykański Centers for Disease Control w
1988 roku są najczęściej stosowane przy stwierdzaniu zakażeń szpitalnych.
Wykonano je na potrzeby programu the National Nosocomial Infections Study
(NNIS) i modyfikowano w 1992 i 1996 roku. Według powyższego kryterium
zaka żenia szpitalne dzieli się na 13 grup klinicznych, które przedstawiono
poniżej:
•
zakażenia miejsc chirurgicznych (ran pooperacyjnych),
•
pierwotne zakażenia krwi,
•
zapalenia płuc,
•
zakażenia dróg moczowych,
•
zakażenia kości i stawów,
•
zakażenia układu sercowo-naczyniowego,
•
zakażenia centralnego układu nerwowego,
•
zakażenia oka, ucha, nosa, gardła i jamy ustnej,
•
zakażenia układu pokarmowego, w tym zakaże nia pokarmowe, żołądkowo-
jelitowe i inne zaka żenia wewnątrzbrzuszne oraz wirusowe zapalenia wątroby,
•
zakażenia dolnych dróg oddechowych (z wyłą czeniem pneumonii) z
uwzględnieniem zapaleń oskrzeli i tchawicy,
•
zakażenia układu rozrodczego,
•
zakażenia skóry i tkanek miękkich z uwzględ nieniem owrzodzeń odleżynowych
oraz ran oparzeniowych,
•
zakażenia układowe, które obejmują infekcje wielonarządowe bez pojedynczego
określonego miej sca infekcji i zazwyczaj wirusowego pochodzenia.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
83
Zakażenia szpitalne
Do najczęstszych postaci klinicznych zakażeń szpitalnych należą: zapalenia dróg
moczowych, zapalenia układu oddechowego, zakażenia miejscowe, zakażenia ran
pooperacyjnych oraz posocznice. Częstość występowania poszczególnych rozpoznań
zakażeń jest zróżnicowana i zależy od specyfiki oddziału lub szpitala oraz metodyki
przeprowadzanych badań.
Przy stwierdzaniu zakażeń szpitalnych uwzględnia się czynnik czasu, który upływa od
chwili przyję cia pacjenta do szpitala do momentu ujawnienia się infekcji. Większość
zakażeń bakteryjnych ujawnia się co najmniej po upływie 48-72 godzin od przy jęcia do
szpitala. Okres wylęgania może być dłuż szy i wynosić od dwóch tygodni (legionelloza),
do sześciu miesięcy (zakażenia wywołane przez wirusy hepatotropowe) oraz kilku lat
(zakażenia HIV/AIDS). Czynnik czasu jest również uwzględniany w przy padku zakażeń
miejsc chirurgicznych. Infekcje skóry, tkanki podskórnej, mięśni i innych tkanek
ujawniające się w okresie do 30 dni od nacięcia chirurgicznego są uznawane za
zakażenia szpital ne. Przy implantach ciał obcych, jak protezy naczy niowe lub sztuczne
zastawki, okres rozwoju infekcji szpitalnych pod postacią głębokich zaka żeń może być
wydłużony do jednego roku. Za zakażenia szpitalne przyjmuje się infekcje no worodków
związane z pasażem przez drogi rodne w czasie porodu i wywołane przez mikroflorę
mat czyną. Natomiast nie kwalifikuje się jako zakażenie szpitalne u noworodków infekcji
przechodzących przez łożysko i ujawnionych wkrótce po urodzeniu, jak opryszczka,
toksoplazmoza lub kiła wrodzona. Za zakażenia układu pokarmowego uważa się ostre
epizody biegunkowe u hospitalizowanych chorych z płynnymi stolcami, które utrzymują
się przez co najmniej 12 godzin.
W walce z zakażeniami szpitalnymi ogromną rolę odgrywa monitoring zakażeń
szpitalnych. Prowadzony on jest przez szpitalny Zespół ds. Zakażeń Szpitalnych z
uwzględnieniem specyfiki szpitala oraz jego potrzeb i możliwości. Cel i zakres (moduły)
monitoringu zakażeń szpital nych określają roczne (okresowe) plany monitorin gu
opracowane przez wyżej wymieniony Zespół. Szczególnie istotny z punktu widzenia
ograniczenia zakażeń szpitalnych jest również jego nadzór nad antybiotykoterapią
prowadzoną w szpitalu.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
84
Medycyna pracy
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
85
Nadzór nad warunkami
pracy
• Państwowy nadzór nad warunkami pracy
• Państwowa Inspekcja Pracy
• Państwowa Inspekcja Sanitarna
• Urząd Dozoru Technicznego
• Inne państwowe organy nadzoru: urzędy
morskie, górnicze, prokuratura, organy
administracji architektoniczno-budowlanej i
nadzoru budowlanego (starosta, wojewoda,
Główny Inspektor Nadzoru Budowlanego)
• Społeczny nadzór nad warunkami pracy:
związki zawodowe, SIP
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
86
Środowisko bytowania
a środowisko pracy
• Labilność środowiska bytowania
(warunki korzystne i niekorzystne, na
ogół zmienne w czasie - zależne od pory
roku, infrastruktury, polityki ochrony
środowiska itp..
• Na ogół stałe warunki panujące na
stanowisku pracy - niekoniecznie
korzystne dla zdrowia - możliwość
zmniejszania ryzyka zagrożenia zdrowia
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
87
Badania i pomiary czynników
szkodliwych
• Pracodawca obowiązany jest informować pracowników
o ryzyku zawodowym, na stanowisku pracy oraz o
zasadach ochrony przed zagrożeniami
• Pracodawca obowiązany jest stosować środki
zapobiegające chorobom zawodowym i innym
chorobom związanym z wykonywana pracą
• Pracodawca przeprowadza na własny koszt badania i
pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia
• Pracodawca rejestruje i przechowuje wyniki badań i
pomiarów, a także je udostępnia pracownikom na ich
żądanie lub ich przedstawicielom
• Pracodawca obowiązany jest przeprowadzić badania w
ciągu 30 dni od rozpoczęcia działalności
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
88
Pojęcia dotyczące stężeń i natężeń
czynników szkodliwych w środowisku
pracy
• NDS - najwyższe dopuszczalne
stężenie
• NDSCh - najwyższe dopuszczalne
stężenie chwilowe
• NDSP - najwyższe dopuszczalne
stężenie pułapowe
• NDN - najwyższe dopuszczalne
natężenie
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
89
NDS - N
ajwyższe
D
opuszczalne
S
tężenie
• Wartość średnia ważona stężenia,
którego oddziaływanie na pracownika
w ciągu ośmiogodzinnego dobowego i
przeciętnego tygodniowego wymiaru
czasu pracy, określonego w Kodeksie
Pracy, przez okres jego aktywności
zawodowej, nie powinno spowodować
ujemnych zmian w jego stanie zdrowia
oraz w stanie zdrowia jego przyszłych
pokoleń
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
90
NDSCh -
N
ajwyższe
D
opuszczalne
S
tężenie
Ch
wilowe
• Wartość średnia stężenia, które
nie powinno spowodować
ujemnych zmian w stanie zdrowia
pracownika, jeżeli występuje w
środowisku pracy nie dłużej niż 15
minut i nie częściej niż 2 razy w
czasie zmiany roboczej, w odstępie
czasu nie krótszym niż 1 godzina.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
91
NDSP - N
ajwyższe
D
opuszczalne
S
tężenie
P
ułapowe
•Stężenie, które ze względu
na zagrożenie zdrowia lub
życia pracownika nie może
być w środowisku pracy
przekroczone w żadnym
momencie
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
92
NDN - N
ajwyższe
D
opuszczalne
N
atężenie
• Wartość średnia natężenia, którego
oddziaływanie na pracownika w ciągu
ośmiogodzinnego dobowego i
przeciętnego tygodniowego wymiaru
czasu pracy, określonego w Kodeksie
Pracy, przez okres jego aktywności
zawodowej, nie powinno spowodować
ujemnych zmian w jego stanie
zdrowia oraz w stanie zdrowia jego
przyszłych pokoleń
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
93
Profilaktyczne badania
lekarskie
• Badania wstępne
• Badania okresowe
• Badania kontrolne (badania w przypadku
niezdolności do pracy trwającej ponad 30 dni)
Badanie profilaktyczne kończy się
orzeczeniem lekarskim stwierdzającym:
- brak przeciwwskazań zdrowotnych do
pracy na określonym stanowisku pracy
lub
- przeciwwskazania zdrowotne do pracy na
określonym stanowisku pracy
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
94
Rodzaje badań profilaktycznych w medycynie pracy
1. badania wstępne – wykonywane u osób przystępujących do pracy oraz pracowników
zmieniających stanowisko pracy w obrębie tego samego zakładu, ale tylko w przypadku
zmiany narażenia na czynniki szkodliwe lub uciążliwe; celem tych badań jest ocena
przydatności psychofizycznej kandydata do pracy na określonym stanowisku i w
określonych warunkach.
2. badania okresowe – wykonywane u osób zatrudnionych na określonym stanowisku; celem
badania jest ocena wpływu warunków pracy na stan zdrowia pracownika.
3. badania kontrolne – dotyczą pracowników przystępujących do pracy po okresie absencji
chorobowej przekraczającej 30 dni; zadaniem lekarza orzekającego jest określenie, czy
choroba nie spowodowała zmian w stanie zdrowia uniemożliwiających wykonywanie
dotychczasowej pracy.
Koszty badań ponosi pracodawca.
Kierując pracownika na badania profilaktyczne, pracodawca obowiązany jest określić:
•
rodzaj badania (wstępne, okresowe, kontrolne),
•
stanowisko pracy,
•
czynniki szkodliwe i/lub uciążliwe występujące na tym stanowisku (w odniesieniu do
czynników szkodliwych, np. hałasu, należy podać aktualne wyniki pomiarów).
Obok wymienionych badań profilaktycznych niektóre grupy zawodowe mają obowiązek
poddania się dodatkowym badaniom, koniecznym ze względu na szczególne kryteria
zawodowe wymagane od zatrudnionych. Jako przykład można wymienić badania
wykonywane dla celów sanitarno-epidemiologicznych np. u pracowników zatrudnionych w
gastronomii. Zakres i tryb realizacji tych badań regulują odrębne przepisy. Inną grupę osób
podlegających badaniom profilaktycznym stanowią uczniowie oraz uczestnicy studiów
doktoranckich, którzy w trakcie nauki eksponowani są na czynniki mogące zagrozić ich
zdrowiu.
Badania profilaktyczne mogą wykonywać lekarze posiadający odpowiednie
kwalifikacje. Są to specjaliści w dziedzinie medycyny pracy, medycyny morskiej i
tropikalnej, medycyny kolejowej bądź lotniczej oraz lekarze, którzy co najmniej 6 lat
pracowali w charakterze lekarza zakładowego i odbyli odpowiednie szkolenia.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
95
Czynniki niebezpieczne w środowisku
pracy (urazowe)
• Elementy ruchome i luźne
• Elementy ostre i wystające
• Przemieszczanie się ludzi
• Porażenie prądem elektrycznym
• Poparzenie
• Pożar lub/i wybuch
(inaczej czynniki fizyczne, działające
przeważnie na pracownika w sposób
nagły)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
96
Czynniki szkodliwe i
uciążliwe
Działając na pracownika przez okres
dłuższy mogą spowodować obniżenie
sprawności fizycznej i psychicznej (np..
obniżenie wydajności pracy) lub zmiany w
stanie zdrowia, wywołując w
ostateczności choroby zawodowe. Należą
do nich:
• Czynniki fizyczne
• Czynniki chemiczne
• Czynniki biologiczne
• Czynniki psychofizyczne
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
97
Wykaz prac narażających
pracowników na działanie
czynników biologicznych
• Praca w zakładach produkujących żywność
• Praca w rolnictwie
• Praca, podczas której dochodzi do kontaktu ze
zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego
• Praca w jednostkach ochrony zdrowia
• Praca w laboratoriach klinicznych, weterynaryjnych
lub diagnostycznych
• Praca w zakładach gospodarki odpadami
• Praca przy oczyszczaniu ścieków
• Praca w innych okolicznościach niż wymieniona
powyżej, podczas której jest potwierdzone narażenie
na działanie czynników biologicznych.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
98
Czynniki psychofizyczne
Obciążenie fizyczne (statyczne i
dynamiczne)
• obciążenie rąk,
• obciążenie nóg
• Obciążenie psychonerwowe
• przeciążenie psychiki
• niedociążenie psychiki (automatyzacja)
• monotonia pracy
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
99
Wypalenie zawodowe -
główne wyznaczniki
wypalenia się:
• Wyczerpanie emocjonalne
(objawia się -
zniechęceniem do pracy, drażliwością, stałe napięcie
psychofizycznym, człowiek ma poczucie chronicznego
zmęczenia, częściej choruje, wskutek obniżonej odporności,
cierpi na bezsenność oraz częste bóle głowy)
• Depersonalizacja
(dystansowanie się wobec
pacjentów i współpracowników, powierzchowność działań, lekarz
traktuje chorego jak „przypadek”, staje się cyniczny, przypisuje chorym
winę za własne niepowodzenia)
• Obniżone poczucie dokonań
osobistych
(przestaje wierzyć w siebie, wchodzi w konflikty z
otoczeniem, czuje się niesprawiedliwie traktowany, staje się agresywny,
traci zdolność do rozwiązywania problemów)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
100
Stopnie rozwoju
wypalenia zawodowego
(wg J.Flenglera)
• 1. Grzeczność i idealizm
• 2. Przepracowanie
• 3. Coraz bardziej zmniejszająca się grzeczność
• 4. Poczucie winy z tego powodu
• 5. Coraz większy wysiłek, żeby być grzecznym i solidnym
• 6. Brak sukcesów
• 7. Bezradność
• 8. Utrata nadziei
• 9. Wyczerpanie, awersja do klientów, apatia stanowczy sprzeciw,
złość
• 10. Wypalenie: oskarżanie siebie, ucieczka, cynizm, sarkazm,
reakcje psychosomatyczne, nieobecność w pracy, duże wydatki
pieniężne, wypadki, sztywne trzymanie się przepisów w pracy,
samobójstwo, romanse bez miłości, rozwód, nagła,
nieprzemyślana rezygnacja z pracy, upadek społeczny
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
101
Mobbing
• Mobbing - to termin wywodzący się z
słowa to mob
(szykanować), oznaczający celowe,
systematyczne, powtarzające się przez
dłuższy czas, zachowania naruszające
godność osobistą danej osoby. Terminu
mobbing w odniesieniu do zachowań
występujących w
użył jako pierwszy szwedzki naukowiec
.
• Mobbing zazwyczaj ma na celu lub
skutkuje: poniżeniem, ośmieszeniem,
zaniżeniem samooceny lub
wyeliminowaniem albo odizolowaniem
pracownika od współpracowników.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
102
Taktyki mobingu i
aspekty prawne mobbingu
Taktyki mobingu
•
taktyka upokorzenia
•
taktyka zastraszenia
•
taktyka pomniejszenia kompetencji
•
taktyka izolacji
•
taktyka poniżania
•
taktyka utrudniania wykonywania pracy
Aspekty prawne
•
Prawo pracy
•
Według art. 943 § 2.Kodeksu pracy Kodeksu
mobing oznacza
działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane
przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i
długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące
u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub
mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie
go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników.
•
Pracodawca jest obowiązany przeciwdziałać mobingowi (art. 943
§ 1. K.p.).
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
103
Ergonomia
• Interdyscyplinarna nauka, zajmująca
się przystosowaniem narzędzi, maszyn,
środowiska i warunków pracy do
autonomicznych i psychofizycznych
cech możliwości człowieka,
- zapewniające sprawne, wydajne i
bezpieczne wykonanie przez niego
pracy, przy stosunkowo niskim koszcie
biologicznym.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
104
Najważniejsze
dyscypliny współczesnej
ergonomii to:
• Fizjologia pracy, psychologia pracy,
antropologia, organizacja pracy, nauki
techniczne, medycyna pracy, ochrona
środowiska, bionika, pedagogika pracy,
socjologia pracy, estetyka, prawo
ergonomiczne
• W ergonomii dominującym elementem
jest człowiek. Dwie grupy nauk: dot.
człowieka i dot. techniki
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
105
Główne kierunki działania
ergonomii
• Badania podstawowe, badania
stosowane i zastosowanie
ergonomii
• Ergonomia korekcyjna
• Ergonomia koncepcyjna
• Ergonomia warunków pracy
• Ergonomia wyrobów
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
106
Ryzyko zawodowe
Oznacza prawdopodobieństwo
wystąpienia niepożądanych zdarzeń
związanych z wykonywana pracą,
powodujące straty,
- w szczególności wystąpienie u
pracowników niekorzystnych skutków
zdrowotnych w wyniku zagrożeń
zawodowych występujących w środowisku
pracy lub sposobu wykonywania pracy
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
107
Ocena ryzyka
zawodowego
•Polega na porównaniu
poziomu ryzyka,
określonego w wyniku
jego analizy, z poziomem
uznanym za
akceptowalny.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
108
Ocena ryzyka zawodowego
oraz wynikające z niej działania
1ao. Zebranie informacji potrzebnych do oceny
ryzyka zawodowego
(a - analiza, o - ocena)
2ao. Identyfikacja zagrożeń
3ao. Oszacowanie ryzyka zawodowego
4o. Wyznaczenie dopuszczalnego ryzyka
zawodowego
•
Czy są potrzebne działania korygujące?
•
Tak - opracowanie planu działań korygujących i/lub
zapobiegawczych
•
Nie - Okresowe przeprowadzanie oceny ryzyka
zawodowego
•
Realizacja planu
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
109
Szacowanie ryzyka -
skale
Trójstopniowa:
• Prawdopodobieństwo: mało prawdopodobne,
prawdopodobne, wysoce prawdopodobne
• Ciężkość następstw: 1-3 (mała, średnia, duża)
Pięciostopniowa:
• Prawdopodobieństwo: mało prawdopodobne,
prawdopodobne, wysoce prawdopodobne
• Ciężkość następstw: 1-5 (bardzo mała, mała,
średnia, duża, bardzo duża)
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
110
Choroba zawodowa
• Choroba określona w wykazie chorób
zawodowych,
• jeżeli została spowodowana
działaniem czynników szkodliwych
dla zdrowia występujących w
środowisku pracy
• lub sposobem wykonywania pracy.
• Ponadto znajduje się w
obowiązującym wykazie chorób
zawodowych.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
111
Choroby zawodowe
• 26 jednostek chorobowych
• Uwzględniony musi być okres, w
którym wystąpienie
udokumentowanych objawów
chorobowych upoważnia do
rozpoznania choroby zawodowej,
pomimo wcześniejszego
zakończenia narażenia zawodowego
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
112
Wyszczególnienie
(sekcja, dział)
Pylic
e
płuc
Trwał
y
ubyte
k
słuch
u
Choroby
zakaźne lub
pasożytnicze
albo ich
następstwa
Zespół
wibracyj
ny
Przewlek
łe
choroby
narządu
głosu
Rolnictwo,
łowiectwo, włączając
działalność usługową
0.0%
3.1%
60.0%
1.3%
0.0%
leśnictwo, włączając
działalność
usługową
0.0%
1.3%
94.1%
4.0%
0.0%
górnictwo
80.4
%
9.4%
0.0%
5.1%
0.0%
w tym: górnictwo
węgla
kamiennego i
brunatnego
(lignitu);
wydobywanie torfu
81.8
%
8.2%
0.0%
5.2%
0.0%
produkcja wyrobów z
pozostałych
surowców
niemetalicznych
42.6
%
1.6%
0.0%
4.1%
0.0%
produkcja metali
34.2
%
25.6%
0.0%
6.0%
0.0%
produkcja maszyn i
urządzeń,
gdzie indziej
niesklasyfikowana
18.0
%
37.7%
0.0%
13.1%
0,0%
produkcja
pozostałego sprzętu
transportowego
3.9%
45.1%
0.0%
5.9%
0.0%
budownictwo
31.5
%
21.7%
1.1%
14.1%
0.0%
transport lądowy;
transport
rurociągowy
0.0%
47.1%
11.8%
0.0%
0.0%
edukacja
0.1%
0.1%
0.4%
0.0%
97.7%
ochrona zdrowia
i opieka społeczna
0.0%
0.3%
71.6%
0.0%
7.6%
Struktura najczęściej występujących chorób zawodowych w wybranych sekcjach
i działach gospodarki narodowej w 2007 r.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
113
Monotypowość ruchów przy
pracy
Na wielu stanowiskach pracy ma miejsce wielokrotne
powtarzanie tych samych, ograniczonych przestrzennie,
ruchów (potokowy system pracy, obsługa półautomatów,
ręcznych pras itp.). W rezultacie dochodzi do lokalnego
przeciążenia mięśni, mimo że praca nie jest kwalifikowana
jako ciężka z punktu widzenia ogólnego wydatku
energetycznego.
Negatywne następstwa tego rodzaju pracy zwiększają się, jeśli
wykonywane ruchy wymagają użycia znaczącej siły. Inna znów
sytuacja występuje u pracowników wykonujących monotypowe
czynności przy wymuszonej i niewygodnej pozycji rąk, np.
montaż drobnych elementów, maszynopisanie czy praca
operatora komputerowego. Występujący przy tym ucisk na
pnie nerwowe prowadzi niekiedy do powstania zespołu cieśni
nadgarstka polegającego na parestezjach i bólu odczuwanym
w obrębie pierwszych trzech palców ręki oraz zanikach mięśni
kłębu kciuka.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
114
Działalność zapobiegawcza w zakładach pracy –
organizacje odpowiedzialne i kontrolne
•
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi, każdy pracownik ma zapewnioną ochronę przed
niekorzystnymi skutkami zdrowotnymi, które mogą powstać w związku z wykonywaną pracą. Zasady
ochrony zdrowia pracowników reguluje Kodeks Pracy. Według Kodeksu obowiązek zapewnienia
pracownikowi bezpiecznych i higienicznych warunków pracy spoczywa na pracodawcy. Zadaniem
pracodawcy jest ograniczenie lub eliminacja niekorzystnego wpływu czynników występujących w
środowisku pracy, dostosowanie warunków pracy do możliwości pracownika, umożliwienie niezbędnej
regeneracji psychicznej i fizycznej oraz zapobieganie zagrożeniom wypadkowym. Większe zakłady
dysponują działami bezpieczeństwa i higieny pracy, do zadań których należy ujawnianie istniejących
zagrożeń zdrowia i nadzór nad ich eliminowaniem. W działaniach na rzecz poprawy warunków pracy
administracja zakładu korzysta z pomocy instytucji wyspecjalizowanych, np. w dziedzinie budowy oraz
instalacji urządzeń wentylacyjnych, zwalczania hałasu itp.
•
Kontrolę nad przestrzeganiem obowiązków w zakresie zapewnienia higienicznych warunków
pracy sprawuje Państwowa Inspekcja Sanitarna (PIS) poprzez działy higieny pracy, działające na
szczeblu wojewódzkich i terenowych stacji sanitarno-epidemiologicznych. W przypadku stwierdzenia
przekroczeń higienicznych parametrów środowiska pracy, inspektorzy sanitarni przedstawiają
odpowiednie zalecenia, a w razie potrzeby stosują również, wynikające z uprawnień, środki
administracyjne w celu wyegzekwowania poprawy warunków pracy. Inspekcja Sanitarna działa w pionie
Ministerstwa Zdrowia.
•
Oparcie naukowe, konsultacyjne i szkoleniowe w spełnianiu profilaktycznej opieki zdrowotnej
nad pracującymi stwarzają instytuty medycyny pracy lub instytuty w znacznej mierze zajmujące się tą
problematyką. Należą do nich:
•
Instytut Medycyny Pracy im. J. Nofera w Łodzi
•
Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu
•
Instytut Medycyny Wsi w Lublinie
•
Instytut Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni.
•
Ponadto zagadnienia związane z ochroną pracowników przed zagrożeniami zawodowymi są
opracowywane w wielu placówkach znajdujących się poza resortem Zdrowia i Opieki Społecznej.
Najważniejszą wśród nich jest Centralny Instytut Ochrony Pracy w Warszawie. Udział lekarzy jako
badaczy i konsultantów w tych placówkach jest również bardzo istotny.
•
Instytucją obejmującą całość zagadnień związanych z kontrolą przestrzegania przepisów
dotyczących ochrony zdrowia i życia pracujących jest Państwowa Inspekcja Pracy, której działalność jest
bezpośrednio nadzorowana przez Sejm. W swojej działalności inspektorzy pracy współpracują z
Państwową Inspekcją Sanitarną oraz służbą medycyny pracy. Ich zadania obejmują m.in. techniczną
kontrolę stanowisk pracy w celu zapobiegania nieszczęśliwym wypadkom, a także kontrolę zgodnego z
przepisami zatrudniania kobiet i młodocianych. Państwowa Inspekcja Pracy ma uprawnienia do
zatrzymywania produkcji w zakładach czy wydziałach, w których warunki pracy szczególnie zagrażają
zdrowiu lub życiu zatrudnionych osób.
dr Irena Kosińska, WUM, Zakł
ad Med Zap. i Higieny
115
Lekarz w działalności zapobiegawczej w zakładzie
pracy
• Lekarz wyspecjalizowany w zagadnieniach medycyny pracy jest
doradcą przedsiębiorstwa w tworzeniu poprawnych,
niezagrażających zdrowiu warunków pracy, a także udziela porad
bezpośrednio pracownikom, m.in. podczas przeprowadzania badań
profilaktycznych. W tym celu, oprócz odpowiedniego przygotowania
lekarskiego, powinien dysponować wiedzą na temat istniejących w
przedsiębiorstwie stanowisk pracy i związanych z nimi zagrożeń
zdrowia. Duże znaczenie mają, przeprowadzane okresowo przez
lekarza, wizytacje stanowisk pracy oraz zapoznawanie się z
wynikami badań środowiskowych, wykonywanych przez działy
higieny pracy stacji san-epid lub specjalnie w tym celu tworzone
laboratoria przyzakładowe.
• Jednym z zasadniczych celów profilaktyki medycznej jest
niedopuszczenie osób z przeciwwskazaniami lekarskimi do
wykonywania pracy, która mogłaby pogorszyć ich stan zdrowia lub
zagrozić zdrowiu innych ludzi. Cel ten jest osiągany za pomocą
profilaktycznych badań lekarskich. Obowiązek przeprowadzania
badań profilaktycznych pracowników wynika z postanowień Kodeksu
Pracy (rozdział VIII). Kodeks nakłada na pracodawcę obowiązek
skierowania pracownika do lekarza celem wykonania badania
profilaktycznego, a na pracownika - obowiązek poddania się takiemu
badaniu. Orzeczenie lekarskie, stwierdzające brak przeciwwskazań
zdrowotnych do wykonywania pracy w konkretnym narażeniu
zawodowym, jest konieczne do rozpoczęcia lub kontynuowania pracy
na danym stanowisku.