Kulturowo-społeczne i socjalne 

uwarunkowania motoryczności 

człowieka.

-

sprawność fizyczna dziecka a to, z 

jakiej grupy społecznej pochodzi

-sprawność fizyczna dziecka a kolejność 

rodzeń

-uwarunkowania socjalne(dochód)

„Motoryczność lub motoryka ludzka to pojecie 

obejmujące całokształt czynności ruchowych 

człowieka, inaczej- sferę ruchową aktywności, 

słowem to wszystko, co dotyczy poruszania się 

człowieka w przestrzeni na skutek zmian 

położenia całego ciała lub poszczególnych jego 

części względem siebie - Teoria wychowania 

fizycznego Demela i Składa

Przemiany zachodzące w motoryczności ludzkiej 

postępują od wręcz rozbrajającej bezradności 

noworodka i niemowlęcia,

po coraz bardziej sprawne i celowe ruchy dziecka.

W pełni ukształtowane, ale dość schematyczne czynności 

osoby dorosłej,

Aż do nieuchronnego wstecznego ubóstwa 

ruchowego starca

Wśród całego świata istot żywych człowiek rodzi się, 

jako jednostka szczególnie nieporadna i 

wyjątkowo bezbronna, bez opieki osób starczych 

absolutnie nie jest on wówczas zdolny do 

przetrwania. 

Równocześnie to właśnie on ma w niedalekiej już 

przyszłości cechować się znacznym bogactwem 

ruchowym oraz uczestniczyć w złożonym świecie 

kultury i imponować, jako twórca, niezwykle 

skomplikowanych urządzeń technicznych.

Na motoryczność człowieka ma wpływ zarówno jego 

rozwój morfologiczny, jaki i fizjologiczny, a także 

stany emocjonalne, poziom intelektualny czy 

wreszcie normy obyczajowe i przyjęty styl życia 

jednostki.

Wpływy środowiska najwyraźniej ujawniają się w 

zmienności pojedynczych składowych ludzkiej 

motoryki, nie trudno także dostrzec ślady 

wpływów środowiska na motywy podejmowania 

wysiłków fizycznych. 

Pod pojęciem środowiska rozumie się zwykle 

całokształt warunków materialnych i 

biologicznych istotnych dla życia i rozwoju 

osobnika danego gatunku.

 Inaczej mówiąc jest to miejsce przebywania 

osobnika lub populacji przez dłuższy czas. 

Od poczęcia aż do śmierci, środowisko 

oddziaływuje na istoty ludzkie. 

Wpływ ten jest szczególnie znaczący w 

okresie dzieciństwa, kiedy to 

środowisko dostarcza ustrojowi 

odpowiednich podniet do osiągnięcia 

dojrzałości.

Elementy środowiska 

zewnętrznego mające 

wpływ na motoryczność 

człowieka:

1.Czynniki biogeograficzne, czyli 

modyfikatory naturalne rysunek krajobrazu

-zasoby wodne i mineralne w otoczeniu oraz skład 

powietrza 

-organizmy żywe, z którymi człowiek się spotyka,

-klimat, a szczególnie temperatura, wilgotność, 

ciśnienie, nasłonecznienie, pole 

elektromagnetyczne,

-ukształtowanie terenu,

-siła grawitacji,

- źródła dźwięku,

2. Czynniki społeczno-ekologiczne, czyli 

modyfikatory kulturowe 

-wewnątrzrodzinne: wysokość zarobków i sposób 

podziału dóbr materialnych, poziom 

wykształcenia oraz kultury rodziców,

-zwenątrzrodzinne: ogólny poziom kultury 

społeczeństwa wielkość i charakter środowiska 

społecznego, system wartości, zwyczaje 

społeczne, nawyki i zwyczaje dotyczące 

stosowania używek, organizacja fizycznego 

środowiska człowieka

3.Tryp życia

-aktywność umysłowa i fizyczna,

-Wypoczynek i sen 

Środowisko wpływa na motoryczność w sposób 

bezpośredni lub pośredni. 

Pośrednie wpływy mają miejsce wówczas, gdy 

stwierdzamy działanie czynników zewnętrznych 

na te cechy jak budowa i masa mięśniowa, lub te 

procesy rozwojowe, które warunkują możliwości 

ruchowe człowieka. 

Wpływy bezpośrednie polegają na pobudzeniu bądź 

hamowaniu rozwoju zdolności kondycyjnych, 

umiejętności ruchowych, motywów inicjujących 

aktywność fizyczna

W polskiej literaturze najczęściej opisywanym 

przejawem motoryczności jest sprawność fizyczna 

człowieka, będąca wyrazem jego codziennej 

zaradności, mówiąca o stopniu przystosowania 

ruchowego osobnika do warunków, w jakich żyje.

Najbardziej podatne na wpływy środowiskowe są 

złożone przejawy ludzkiej motoryczności, takie, 

które wymagają większego doświadczenia 

osobniczego, natomiast im czynność ruchowa jest 

prostsza koordynacyjnie tym silniej jest ona 

uwarunkowana genetycznie.

Stwierdzono, ze dzieci z miasta osiągają lepsze 

wyniki niż ze wsi w biegach krótkich, skokach i 

odległości  rzutu piłką lekarską. 

Dzieci ze wsi lepiej wypadły w próbach siły 

statycznej i niekiedy wytrzymałości i zwinności. 

Przykłady siły wpływu czynników środowiskowych na 

próby sprawności  

Bieg 50m 

58, 2%  wpływu czynników 

środowiskowych

Skok w dal

57,9% wpływu czynników środowiskowych

Rzut piłka 

54,3% wpływu czynników środowiskowych

Uginanie ramion 
w podporze

59,3% wpływu czynników środowiskowych

Skok jednonóż

56,1% wpływu czynników środowiskowych

Siła prostownika 
grzbietu

40,7% wpływu czynników środowiskowych

Siła ścisku dłoni

52,9% wpływu czynników środowiskowych 

Siła ramion

42,5% wpływu czynników środowiskowych

Poziom i struktura sprawności fizycznej w 

społeczeństwie polskim wiąże się z takimi 

zróżnicowaniami środowiskowymi jak urbanizacja 

miejsca zamieszkania, przynależność do warstw 

społecznych czy ekonomicznych, warunki życia u 

młodzieży, ujawniają się również wyraźne związki 

sprawności z typem szkoły, a u osób dorosłych z 

wykonywanym zawodem.

Rycina ta ukazuje na podstawie badan z roku 1979, 

przeciętny poziom ogólnej sprawności fizycznej 

chłopców mieszkających w miejscowościach o różnej 

wielkości oraz mających rodziców o rożnym poziomie 

wykształcenia. 

Z ryciny tej można wywnioskować, ze wykształcenie 

rodziców różnicuje poziom ogólnej sprawności 

fizycznej dzieci. 

Uczniowie rekrutujący się z rodzin, w których oboje 

rodziców mają wykształcenie podstawowe, lub 

niepełne podstawowe ozaczają się poziomem 

sprawności fizycznej niższym od przeciętnych w 

populacji. 

Uczniowie rekrutujący się z rodzin, w których oboje 

rodziców mają wykształcenie podstawowe, lub 

niepełne podstawowe onzaczaja się poziomem 

sprawności fizycznej niższym od przeciętnych w 

populacji. 

W miarę podnoszenia się poziomu wykształcenia 

rodziców, wzrasta poziom sprawności fizycznej 

dzieci. 

Na tej rycinie jednocześnie widać, że w środowisku 

wiejskim różnice w sprawności fizycznej 

młodzieży wywodzących się z rodzin o 

niejednakowym statusie wykształcenia są większe 

niż w dużych miastach.

Znane są też wyraźne różnice poziomu sprawności 

fizycznej uczniów różnych szkół 

niezależnie od stopnia urbanizacji miejscowości. 

Najlepiej wypadają uczniowie szkół 

ogólnokształcących a najgorzej zasadniczych 

szkół zawodowych.

W chwili ukończenia nauki szkolnej rysują się 

wyraźne nierówności społeczne w sprawności 

polskiej młodzieży

Rezultaty badań w których jednoznacznie i 

konsekwentnie stwierdzano by równoległy wraz ze 

zwiększającą się „ dobrocią środowiska” przyrost 

elementów sprawności fizycznej należą do rzadkości. 

 Występowanie  zakłócających naturalny  rytm - 

hamowanie zjawisk rozwojowych -  kiedy to wraz z 

lepszymi warunkami społeczno-bytowymi, wbrew 

powszechnym oczekiwaniom, nie wzrasta sprawność 

 fizyczna  notowano  nawet niekiedy przewagę 

młodzieży pochodzącej z warstw niżej 

umiejscowionych w hierarchii społecznej.

 

W badaniach stwierdzono, że w zebranym materiale 

badawczym poziom hierarchii społecznej 

wydatnie różnicuje wielkość ciała 

w kierunku uzyskania coraz większej wysokości ciała 

przez młodzież rekrutującą się z rodzin o wyższym 

wykształceniu rodziców. 

Testy sprawności (wyskok dosiężny czas reakcji na 

bodziec optyczny) wykazywały kierunek różnic 

miedzy osobnikami pod względem poziomu 

wykształcenia rodziców

 (wyższe>średnie>podstawowe) 

Natomiast wskaźnik wydolności tlenowej 

konsekwentnie zmieniał się w kierunku 

przeciwstawnym niż wysokość ciała tzn. 

podstawowe>średnie >wyższe

Charakter wykonywanych czynności ,praca 

,odżywianie i całokształt trybu życia znacznie 

wpływają na budowę ciała i funkcje ustroju

 

na podstawie porównania rozwoju dzieci i młodzieży 

żyjących w warunkach wsi i miasta 

Wykazano że środowisko w większej mierze może 

przesądzić o niektórych elementach jakościowych i 

ilościowych charakterystyki człowieka niż nawet czynniki 

płci(przykład). 

Ukazano, że podstawowym czynnikiem  określającym 

charakter i poziom zmian z wiekiem gibkości kręgosłupa 

i zakresu ruchu w stawie biodrowym jest okoliczność 

zamieszkiwania na wsi lub  w mieście. 

W rodzinie zwykle przebiega  początkowa faza kształcenie 

się osobowości. 

Model życia rodziny, normy i  wzory w niej obowiązujące 

mają istotne znaczenie dla uspołecznienia i rozwoju 

człowieka. 

Zycie rodzinne dostarcza też dziecku wzorców 

postępowania w zakresie troski o zdrowie, rozwój 

fizyczny, sprawność ruchową, higienę ciała itp. 

To właśnie rodzice organizują pierwsze formy 

aktywności ruchowej dziecka. 

Anderson i Word wykazali, że najważniejszym 

determinantem aktywności fizycznej wśród 

dorastających dzieci była bezpośrednia pomoc 

rodziców.

Dowóz dzieci do miejsca ćwiczeń był zachowaniem 

rodziców silnie związanym z aktywnością fizyczną 

ich dzieci. Stwierdzono, że w zakresie zachęcania 

do sprawności fizycznej większa jest rola ojców niż 

matek.

W warunkach USA u chłopców istotnie różnicującym 

wysoką i niską aktywność fizyczną był wpływ ojca.  

U dziewcząt ważne były wpływy każdego z członków 

rodziny.

 W warunkach polskich często rodzice nie stanowią 

jednak najbardziej pożądanego wzorca w zakresie 

aktywności fizycznej. 

W badaniach, w których poddano rodziców  6-7 letnich 

dzieci wykazano, że większość (70%) unikała 

jakichkolwiek wysiłków, a praktycznie żadna z osób 

nie podejmowała aktywności fizycznej w ilości zgodnej 

z zapotrzebowaniami określonymi przez WHO. 

Aktywność ruchowa rodziców w postaci 

uprawiania ćwiczeń fizycznych, dyscyplin 

sportowych w klubach lub działalność ruchowa 

rekreacyjna łączą się zazwyczaj z odpowiednim 

poziomem świadomości rodziców, z trybem 

życia i z warunkami bytowania.,. 

Mimo braku szerszych opracowań materiałowych 

w tym zakresie można przyjąć założenie , że w 

rodzinach, w których rodzice przejawiają 

wyższy stopień aktywności istnieje bardziej 

sprzyjająca atmosfera na zrozumienie potrzeb 

rozwoju ruchowego dziecka.

Istotność i zmienność udziału wybranych 

czynników rodzicielskich w różnicowaniu 

poziomu rozwoju niektórych cech 

morfologicznych sprawności ruchowej dzieci i  

młodzieży.

Uwzględniając cechy morfologiczne (wysokość ciała, 

szerokość międzyrylcowa nadgarstka, obwód 

największy przedramienia, tkanka tłuszczowa 

ramienia i ciężar ciała) należą one do 

podstawowych parametrów w ocenie stanu 

rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży.

Wyniki próby siły (mm.grzbietu) określają jeden z 

ważnych przejawów motoryczności.

Próba mocy jest również jednym z często 

stosowanych pomiarów sprawności ruchowej.

 Istotny udział w wysokości ciała rodziców ujawnia 

się  najmocniej w większości cech 

morfologicznych u dzieci.

Nasilenie udziały wysokości ciała rodziców w 

zróżnicowaniu cech u potomstwa wzrasta zazwyczaj 

wraz z wiekiem badanych grup dzieci (z wyjątkiem 

okresu dojrzewania płciowego). 

Występują tu również różnice związane z płcią dziecka i 

przynależnością do grupy społeczno-bytowej. 

U dziewcząt zwiększenie udziału wysokości ciała 

rodziców w zróżnicowaniu cech, w najstarszej grupie 

wiekowej zaznacza się słabiej aniżeli u chłopców. 

Udział wysokości ciała rodziców w zróżnicowaniu siły u 

dzieci istotny jest częściej wśród chłopców. 

Wyniki siły wzrastają wraz z powiększeniem się 

kategorii  wysokości ciała rodziców lecz wiążą się 

bardziej ze zmianami wysokości ciała ojca niż 

matki. 

Na podstawie badań dzieci białych i murzyńskich 

(Malina Harper, Holman) stwierdzają wyższą 

zależność siły mięśniowej od wysokości ciała 

rodziców głównie u dziewcząt. 

U murzynów potomstwo z rodziców niskich 

wykazywało średnio lepsze wyniki biegu, skoku i 

rzutu niż z rodziców wysokich. 

Szymańska, Szalecka (1976r), oceniając wpływ 

wysokości ciała rodziców na niektóre właściwości 

motoryczne u potomstwa, dochodzą do wniosku 

że dziewczęta pochodzące od rodziców wysokich 

mają gorszą siłę niż pochodzące od rodziców 

średnio wysokich

Istotny wpływ wysokości ciała tych rodziców na siłę 

córek wystąpił jedynie w zespole 16-19 letnich 

dziewcząt grupy społeczno-bytowej I-ej (ojców z 

wykształceniem średnim lub wyższym). 

Najsłabsze są tu córki obojga niskich rodziców oraz 

niskiego ojca, a wysokiej matki. 

Stosunkowo najsilniejsze są córki wysokich ojców 

przy różnych kategoriach wysokości ciała matki. 

Córki rodziców średnich odchylają się również w 

kierunku wyższych wyników siły. 

Istotny wpływ wieku rodziców na wyniki prób 

sprawnościowych zaznaczył się tylko u dziewcząt.

Udział czynnika kolejności urodzeń poznany 

jest bliżej zasadniczo w odniesieniu do 

noworodków  i okresu niemowleństwa

Nieliczne prace omawiają efekty kolejności urodzeń 

u starszych dzieci i młodzieży. 

Znaczne powiązania liczby przebytych ciąż z 

wiekiem matki oraz brak możliwości dokładnego 

określenie  ilości poronień naturalnych i 

sztucznych stanowią poważne utrudnienia przy 

biologicznej interpretacji wpływu kolejności 

urodzenia na poziom rozwoju cech u potomstwa. 

W cechach sprawności ruchowej wpływ kolejności 

urodzenia wystąpił tylko wśród synów  na 

przestrzeni 11-16 r. życia.

Najwyższą moc posiadają urodzeni w drugiej 

kolejności, a najniższą w czwartej i dalszej 

kolejności.

 Wyniki siły w grupie II-ej (ojciec z 

wykształceniem podstawowym lub zasadniczo-

zawodowym) maleją w miarę kolejności 

urodzenia, kiedy u równolatków z grupy 

społeczno-bytowej I-ej najwyższe są dla 

urodzonych z czwartej i dalszej kolejności.

Przy rozważaniu zagadnień związanych z kolejnością 

urodzenia a sprawnością ruchową można by też 

uwzględnić różnice wieku między rodzeństwem. 

Wysuwane  są przypuszczenia, że istnienie 

rodzeństwa w zbliżonym wieku jest czynnikiem 

wyrabiającym korzystne cechy współżycia w 

zespole i stymulującym aktywność ruchową 

dziecka a tym samym podnoszącym poziom 

wyników sportowych.

Wpływ kolejności urodzenia na predyspozycje 

sprawnościowe obserwowany był przez Alertsa  i 

Landersa. 

Pierworodne dzieci 6 i 7 letnie wykonywały lepiej 

zadania motoryczne, o małym ryzyku 

niebezpieczeństwa fizycznego, a wymagające 

precyzji, kiedy urodzone w drugiej kolejności 

uzyskiwały lepsze rezultaty w zadaniach z dużym 

ryzykiem niebezpieczeństwa fizycznego.

Kategorie aktywności ruchowej rodziców w 

istotny sposób różnicują wyniki  cech 

sprawnościowych w najstarszym zespole 

wiekowym córek- mocy w grupie I i  siły w grupie 

II.

Najwyższymi wynikami siły charakteryzują się córki 

rodziców o aktywności ruchowej rekreacyjnej, a 

najniższymi o aktywności sportowej. 

Natomiast  najlepsze rezultaty w mocy osiągają 

córki rodziców o aktywności sportowej.  

Występowanie istotnego pływu kategorii aktywności 

ruchowej rodziców na cechy sprawnościowe tylko 

u córek, prawdopodobnie może być konsekwencją 

częstszego oddziaływania tego czynnika na cechy 

morfologiczne w młodszych zespołach 

wiekowych.

Wykształcenie cech sprawnościowych u chłopców 

zazwyczaj w większym stopniu zależy również od 

szeregu innych oddziaływań (poza morfologią) w 

porównaniu do dziewcząt.

W uogólnieniu podkreślić należy, iż kolejność 

urodzenia dziecka i aktywność ruchowa rodziców 

wyraźnie  ujawniają swój wpływ na zróżnicowanie 

poziomu rozwoju sprawności ruchowej u 

dziewcząt w porównaniu do chłopców.

Wpływ skażeń środowiska na motoryczność 

człowieka.

Na podstawie wyników wielu badań można 

wnioskować o ujemnym pośrednim wpływie 

zatruć środowiska na rozwój ruchowy człowieka. 

Zatrucia powietrza przekraczające dopuszczalne 

normy zdrowotne powodują jednocześnie 

przeciwwskazania podejmowania w tych 

warunkach wysiłków ruchowych, które są ważnym 

symulatorem rozwoju motorycznego. 

Dziś w Polsce jest już sporo regionów, 

do których te badania się odnoszą. 

Wyniki dotychczasowych badań 

populacyjnych dały mało dowodów 

na ujemne oddziaływanie skażeń  

powietrza czy wody na sprawność 

ruchową

Zatrucia środowiska są z reguły konsekwencją 

uprzemysłowienia regionu.

 Pomiary poziomu sprawności fizycznej młodzieży 

mieszkającej na terenach o różnym stopniu 

uprzemysłowienia wykazują, że początek rozwoju 

przemysłu w danej okolicy pociąga za sobą poprawę 

standardu ekonomicznego ludności, co korzystnie 

odbija się na wysokości i masie ciała oraz na 

sprawności fizycznej dzieci 

nawet jeśli chemiczne skażenie powietrza powoduje 

liczne schorzenia górnych dróg oddechowych, a 

zanieczyszczenie wody silne wchłanianie fluoru( np. 

dzieci w Policach), 

sprawność fizyczna uczniów z takich regionów jest 

wyższa u rówieśników z miejscowości zdrowszych, 

lecz o niższym stopniu uprzemysłowienia. 

Te pocieszające stwierdzenia nie wykluczają obaw, 

że dłużej działające skażenia  odbijają się ujemnie 

również na rozwoju somatycznym i motorycznym 

młodych generacji.

Sprawność fizyczna i wydolność fizyczna, jako 

pozytywne mierniki zdrowia są dla współczesnego 

człowieka pożądaną wartością biologiczną.

 Są również pożądaną wartością społeczną, 

ponieważ bogatsza motoryczność ułatwia pracę, 

urozmaica wypoczynek, rozszerza stosunki 

międzyosobnicze, przyczynia się do kształtowania 

nowoczesnego stylu bycia. 

Jako wartość pożądana, motoryczność 

zasługuje na szczególną troskę i to we 

wszystkich etapach życia człowieka. 

Lepsze rozpoznanie uwarunkowań 

motoryczności także od czynników 

środowiska zewnętrznego jest 

potrzebne dla zracjonalizowania troski 

o sprawność i wydolność fizyczną.

Przygotowali

Monika Grochocka

Zuzanna Grochocka

Kamil  Woźniak

Wojciech Żbikowski