Prof. dr hab. Jolanta
Zagrodzka
Instytut Psychologii
Stosowanej
Cogito ergo
sum
Prof. dr hab. Jolanta
Zagrodzka
Instytut Psychologii
Stosowanej
Cogito ergo
sum
Myślenie
stanowi
łańcuch operacji
umysłowych, za
pomocą których
przetwarzane są
informacje zawarte w
spostrzeżeniach,
wyobrażeniach i
pojęciach
Proces myślenia
obejmuje:
•
planowanie
•
przewidywanie
•
ocenianie
•
rozumienie
•
wnioskowanie (
dedukcyjne
–
od przesłanek do wniosków i
indukcyjne
- od obserwacji do
wniosków)
•
rozwiązywanie problemów
Podstawowe operacje
umysłowe:
•
analiza
– myślowe rozdzielanie
elementów całości
•
synteza
– myślowe scalanie
elementów całości
•
porównywanie
– zestawianie
różnych elementów
rzeczywistości z punktu widzenia
ich podobieństw i różnic
Podstawowe operacje
umysłowe:
•
abstrahowanie
- wyróżnianie
jednej właściwości przy
jednoczesnym pominięciu innych
•
uogólnianie
– ujmowanie
właściwości, cech wspólnych dla
jakieś klasy rzeczy lub zjawisk, z
pominięciem cech jednostkowych
Narzędzia myślenia
– co kształtuje w
umyśle reprezentację
informacji o świecie
•
słowa
•
wyobrażenia
•
pojęcia
Słowa -
czy myślenie
jest wewnętrznym
monologiem?
•
czasem trudno ubrać myśli
w słowa
•
słowa często są
wieloznaczne – myśli nie
Język nie jest podstawą
myślenia, choć wpływa na
pewne jego aspekty np.
wspomagając pamięć,
pomaga śledzić bieg myśli
i skutecznie je
przechowywać (Kosslyn,
2006)
Wyobrażenia
– obrazy (reprezentacje)
przedmiotów, scen, zjawisk
pojawiające się pod ich
nieobecność tzw.
odtwórcze
albo też nieistniejących w
rzeczywistości tzw.
twórcze
Wyobrażenia
Nie determinują myślenia.
Gdyby tak było, myślenie
abstrakcyjne byłoby
niemożliwe. Pełnią funkcją
podobną jak język.
Pojęcia
- reprezentacja umysłowa
zawierająca opis istotnych
właściwości pewnej klasy
(
kategorii
). Np. kategoria
owoców, kategoria czynności
porządkowych, kategoria cech
osobowości .
Mogą być
konkretne
i
jednoznaczne (ptak) lub
abstrakcyjne
(moralność)
Pojęcia
porządkują
wiedzę, pozwalają
analizować i
interpretować nowe
dane z perspektywy
dotychczasowych
doświadczeń, pozwalają
wykonywać operacje
myślowe na materiale
symbolicznym
Strategie i sposoby
rozwiązywania
problemów:
Pierwszy krok – dobre określenie
problemu!
•
algorytm
•
heurystyki
•
wgląd
G
a
ry
K
a
sp
a
ro
v
Algorytm
-sekwencja działań, które
wykonane metodycznie,
gwarantują rozwiązanie
problemu.
Algorytm
Może być typu:
•
drzewo decyzyjne
(wyobrażenie sobie stanu
wyjściowego i możliwych
do wyobrażenia kroków,
ocena konsekwencji
każdego kroku)
•
dekompozycja problemu
(rozłożenie na problemy
bardziej szczegółowe)
Heurystyka
– podejście
umożliwiające
rozwiązanie problemu w
rozsądnym czasie i przy
niezbyt dużym nakładzie sił,
ale
nie gwarantujące
go
Najczęściej
stosowane
heurystyki
•
„byle bliżej”
•
postępowanie wstecz
•
ukonkretnianie
problemu
•
rozumowanie przez
analogię
Heurystyka „byle
bliżej”
- Wybieranie takich kroków
postępowania, które w
największym stopniu
przybliżają nas do celu
Heurystyka podziału
na elementy
- podział problemu na
mniejsze, które są kolejno
rozwiązywane
Heurystyka
„ukonkretnianie
problemu”
- konkretyzacja problemu np.
wyobrażenie sobie konkretnej
figury geometrycznej, na
której rozwiązuje się problem,
a potem sprawdzanie czy da
się to uogólnić na inne figury.
Użyteczna przy problemach
abstrakcyjnych.
Heurystyka
„rozumowanie
przez analogię”
- Przenoszenie rozwiązania z
innej, podobnej klasy
problemów np. w leczeniu
Rozwiązywanie przez
wgląd
(nagły przebłysk)
- Przełamanie wytworzonego
nastawienia, spostrzeżenie
problemu w innym świetle.
Procesy prowadzące do
wglądu zachodzą
nieświadomie. Bywa
następstwem metody prób i
błędów
.
Od czego zależy łatwość
rozwiązywania
problemów?
•
wiedza w danej dziedzinie
•
opanowanie reguł poprawnego
myślenia
•
znajomość heurystyk
UCZENIE SIĘ
Proces prowadzący do zmian
w zachowaniu. Dokonuje się
na podłożu indywidualnego
doświadczenia. Jest możliwy
dzięki pamięci czyli
przechowywaniu śladów tego
doświadczenia
(wg.Włodarski, 1998)
Klasyfikacja rodzajów i
form uczenia się
(wg. Sadowski, 2005)
•
uczenie się percepcyjne
•
uczenie się asocjacyjne
•
habituacja
Uczenie się percepcyjne
– polega na zapoznawaniu się z
cechami przedmiotów, ludzi,
zjawisk, z topografią
środowiska jedynie na
podstawie informacji
sensorycznej. Skutkiem uczenia
się percepcyjnego –
pamięć
rozpoznawcza
czyli zdolność
rozpoznawania uprzednio
widzianych bodźców.
Uczenie się
asocjacyjne
– polega na tworzeniu się
związków (
asocjacji
) między
bodźcami lub bodźcem a
reakcją.
Może się odbywać:
•
metodą prób i błędów
•
przez wgląd
•
przez naśladowanie
Warunkowanie
– forma uczenia się
asocjacyjnego
. W toku
warunkowania wytwarzają się
odruchy nabyte
(w
odróżnieniu od wrodzonych)
powstające w
określonych
warunkach
w konfrontacji
organizmu ze środowiskiem.
Warunkowanie
klasyczne
-badania
Iwana Pawłowa
•
Odkryte przy okazji badań nad
trawieniem (początek XX w.)
•
ślina wydziela się nie tylko pod
wpływem pokarmu w jamie ustnej,
ale już na sam jego widok
•
dalsze badania – ślinienie się
może wywołać jakikolwiek bodziec
np.
dźwięk
, jeśli jest wielokrotnie
kojarzony z
bodźcem
bezwarunkowym
(pokarm)
1849-
1936
Podstawa
warunkowania
klasycznego
- tworzenie się asocjacji między
początkowo obojętnym bodźcem
otoczenia z czynnikiem
biologicznie znaczącym. Bodziec
pierwotnie obojętny musi
wielokrotnie poprzedzać
bezwarunkowy
(BB) aby stać się
warunkowym
(BW) i wywoływać
reakcję warunkową
(RW).
Warunkowanie
klasyczne w życiu
codziennym i praktyce
w psychoterapii np.
systematyczna desensytyzacja
•
w terapii uzależnień (awersja
smakowa)
•
w reklamie
np. slogany polityczne
+
atrakcyjne
bodźce
=
lepszy odbiór
sloganów
Warunkowanie
instrumentalne
– polega na
skojarzeniu
reakcji
ze wzmocnieniem. Określona
forma zachowania utrwala się
(lub nie występuje) jeśli jej
konsekwencją jest
nagroda
(lub
kara
).
Prawo efektu
Thorndike’a
„Zachowania prowadzące
do zadowalającego stanu
rzeczy będą z większym
prawdopodobieństwem
powtarzane.”
Wzmocnienie w
warunkowaniu
instrumentalnym:
•
pozytywne
(związane z
popędami apetytywnymi) lub
negatywne
(związane z
popędami awersyjnymi)
•
pierwotne
(z natury
wzmacniające) lub
wtórne
(nie
zaspakajają bezpośrednio
potrzeb biologicznych)
Wzmocnienie w
warunkowaniu
instrumentalnym:
•
natychmiastowe
(zaraz po
pożądanym zachowaniu) lub
odroczone
•
ciągłe
(po każdej reakcji) lub
częściowe
(uczy się wolniej, ale
bardziej odporne na wygaszanie)
klasyczne
instrumentalne
podobieństwa
podstawą jest
skojarzenie
BB z
BW
podstawą jest
skojarzenie
reakcji
ze wzmocnieniem
podlega
wygaszaniu
podlega
wygaszaniu
BW podlega
generalizacji
reakcja podlega
generalizacji
różnicowanie BW
różnicowanie
reakcji
różnice
organizm jest
pasywny
organizm jest
sprawcą działania
Habituacja
-
zmniejszanie się
i
zanik
reakcji
na często
powtarzający
się bodziec
. W życiu człowieka
pełni rolę zarówno pozytywną
(nie reagujemy na bodźce
nieistotne, kierujemy uwagę
na ważne) jak i negatywną
(monotonna jazda
samochodem)
Uczenie się społeczne
– teoria A. Bandury, lata 60 XX
w.
Proces uczenia się zachodzi
także przez obserwację i
naśladowanie innych
(
modelowanie
). Odbywa się w
kontekście społecznym. Nie
wymaga bezpośredniego
wzmocnienia.