KĄPIELE KWASOWĘGLOWE
Dwutlenek węgla był znany od najdawniejszych
czasów, ponieważ towarzyszy wielu rodzajom wód
mineralnych. Z tego względu Fryderyk Hoffmann,
lekarz i chemik żyjący na przełomie XVI i XVII wieku,
nazwał go „spiritus mineralis”. W końcu XIX wieku
sławny chemik de Lavoisier opisał go wzorem
chemicznym. Christopher Wilhelm Hufeland (1815)
napisał pierwszą pracę o zastosowaniu CO
2
w
lecznictwie.
Właściwości dwutlenku węgla.
Jest to gaz bezbarwny, o smaku i zapachu lekko
kwaśnym, rozpuszczalnym w tłuszczach, jest 1,5 razy
cięższy od powietrza. Dwutlenek węgla występuje
w wodzie jako:
Rozpuszczony kwas węglowy
(CO
2
jest dość łatwo
rozpuszczalnym w wodzie a jego rozpuszczalność
maleje wraz ze wzrostem temperatury)
Nietrwały kwas węglowy
(CO
2
wiąże się chemicznie
z wodą, tworząc nietrwały, łatwo rozpadający się kwas
węglowy)
Sole: węglany i dwuwęglany
( kwasowi węglowemu
towarzyszą zawsze pewne ich ilości. Ta część
znajdującego się w wodzie CO
2
, która nie jest
chemicznie związana z jego solami, nazywa się wolnym
dwutlenkiem węgla).
Kąpiele kwasowęglowe.
Kąpiele kwasowęglowe mogą
być wykonane przy użyciu
naturalnej wody leczniczej
zawierającej dwutlenek węgla lub
przy zastosowaniu wody
gospodarczej sztucznie wysyconej
nim w saturatorze. W pierwszym
przypadku są to naturalne kąpiele
kwasowęglowe, w drugim sztuczne.
(„Medycyna fizykalna” G. A.
Straburzyńscy str. 181). Działanie
biologiczne wykazują już wody
zawierające więcej niż 400mg
rozpuszczonego CO
2
w 1dm
3
wody.
Nazwa szczawy jest zastrzeżona
tylko dla wód zawierających w 1dm
3
co najmniej 1g rozpuszczonego
CO
2.
Wody kwasowęglowe zawierają
CO
2
w ilości większej niż 250mg i
mniejszej niż 0,99g w 1dm
3
wody
.
Kąpiel kwasowęglowa
Rodzaje kąpieli
kwasowęglowych.
Kąpiele kwasowęglowe naturalne
stosuje się
w uzdrowiskach posiadających wody mineralne zawierające
bezwodnik kwasu węglowego, a więc w Krynicy, Żegiestowie,
Szczawnicy, Szczawnie, Dusznikach, Polanicy, Kudowie itd.
W uzdrowiskach, gdzie wody naturalne z zawartością
bezwodnika kwasu węglowego nie występują, stosuje się
kąpiele kwasowęglowe sztuczne.
Sztuczne kąpiele kwasowęglowe
odróżnieniu
od naturalnych działają słabiej. Cechuje je mniej równomierna
i mniej trwała zawartość bezwodnika kwasu węglowego w
wodzie kąpielowej. Przyrządza się je często, czerpiąc
bezwodnik kwasu węglowego ze stalowej butli, która poprzez
wentyl redukcyjny z manometrem połączona jest wężem
gumowym z odpowiednim rusztowaniem ułożonym na dnie
wanny.
Fizjologiczne działanie wód
kwasowęglowych zależy od:
Ilość rozpuszczonego CO
2
Ciśnienia hydrostatycznego wody
Temperatury wody
Rodzaju i ilości innych składników
Naturalna kąpiel kwasowęglowa (nad naturalnym źródłem)
Działanie kąpieli
kwasowęglowych
:
Pobudzenie receptorów ciepła i zahamowanie receptorów zimna
Uwolnienie hormonów tkankowych w skórze
Rozszerzenie i otwarcie naczyń włosowatych skóry
Zwiększenie o ok. 300% liczby czynnych naczyń włosowatych
Zwiększenie o ok. 600% ukrwienia skóry
Zwolnienie czynności serca
Zwiększenie objętości wyrzutowej i pojemności minutowej serca
Obniżenie ciśnienia tętniczego krwi
Zwiększenie przepływu wieńcowego
Ułatwienie oddawania tlenu przez krew
Zwiększenie diurezy
Nasilenie przemiany materii
Działanie antyseptyczne
Zwiększenie napięcia żył
Zwiększenie ukrwienia mózgu
Zwiększenie pobierania tlenu w płucach
Poprawa właściwości reologicznych krwi
Wykonanie kąpieli
kwasowęglowej.
Temperatura kąpieli kwasowęglowej powinna mieścić się w
granicach 33 – 34C (306-307K) i nie powinna przekraczać 34°C
(307).Biologiczne działanie dwutlenku węgla może być
modyfikowane przez wzrost temperatury powyżej temperatury
obojętnej dla organizmu. W następstwie sumowania działania
bodźca cieplnego i swoistego chemicznego działania dwutlenku
węgla dochodzi do takiego obciążenia układu krążenia, które
przekracza możliwości regulacyjne organizmu.
Czas trwania kąpieli wynosi ok.20-30 min. Kąpiel kwasowęglowa
trwająca do ok.5 min uważa się za placebo.
W czasie kąpieli pacjent powinien unikać wykonywania ruchów,
bo każdy ruch strąca pęcherzyki gazu ze skóry, co powoduje
uczucie chłodu. Wanna powinna być przykryta, tak by tylko
głowa wydostawała się spod przykrycia. Po spokojnym wyjściu z
kąpieli ciało musi wyschnąć bez wycierania ręcznikiem, po czym
zaleca się wypoczynek przez 30 – 45 min. W dniu zabiegu
dopiero po kilku godzinach można zastosować inny zabieg, i to
tylko łagodny, np. gimnastykę czy masaż częściowy.
Częstotliwość zabiegów. Nie więcej niż 3 – 4 kąpiele
kwasowęglowe tygodniowo. Liczba kąpieli w serii wynosi na
ogół 12.
Wskazania do kąpieli
kwasowęglowej stanowią:
łagodna postać nadciśnienia (okres I i II wg WHO);
zwężające zapalenie tętnic (okres I i II);
czynnościowe zaburzenia krążenia tętniczego (m.in.
choroba Raynauda);
zaburzenia krążenia włośniczkowego w skórze;
zaburzenia krążenia żylnego;
niektóre choroby serca („serce sportowca”, serce
otłuszczone, osłabienie mięśnia sercowego, choroby na tle
zaburzeń neurowegetatywnych i psychosomatycznych);
choroby reumatyczne w nieostrym okresie przy
równoczesnym występowaniu chorób serca;
zespół psychowegetatywny;
choroba Sudecka;
dystonia neurowegetatywna;
polineuropatie;
sklerodermia.
Na międzynarodowej konferencji
dotyczącej uzgodnień w odniesieniu do
stosowania dwutlenku węgla w 1996
roku ustalono, że wskazania do
przezskórnego stosowania stanowią:
obturacyjna choroba tętnic w każdym
okresie;
mikroangiopatie;
polineuropatie;
zaburzenia ukrwienia mózgowego,
włącznie ze stanami po urazie;
przewlekła niewydolność naczyń żylnych;
zespół Raynauda.
Przeciwwskazania.
Są takie same jak do kąpieli w wodzie gospodarczej o
temperaturze obojętnej. Obejmują one także niewydolność
oddechową i choroby układu oddechowego przebiegające z
hiperkapnią. Należy zwrócić uwagę na to, że istnieje
niebezpieczeństwo uduszenia się w przypadku kąpieli osób o
niskim wzroście i dzieci w wannie z małą zawartością wody
zawierającej dwutlenek węgla. Przeciwwskazania:
ogólne przeciwwskazania do balneoterapii;
ciężkie nadciśnienie;
świeży zawał serca;
zwężenie zastawki aortalnej i mitralnej;
wrodzone wady serca różnego stopnia;
serce płucne;
choroby oskrzelowo – płucne z hiperkapnią;
ostre stany zapalne naczyń krwionośnych;
ciężkie zaburzenia ukrwienia mózgu. niewydolność
oddechowa
zły stan ogólny pacjenta
Działanie na termoreceptory
.
Ciśnienie hydrostatyczne kąpieli kwasowęglowej działa na
organizm identycznie jak w kąpieli każdego innego rodzaju.
Natomiast brak tu działania cieplnego, ponieważ ten rodzaj
kąpieli wykonuje się w wodzie o temp. niższej niż w innych
kąpielach. Jest to możliwe, ponieważ CO
2
wywiera działanie
chemiczne na termoreceptory skóry, co powoduje
zmniejszenie progu pobudliwości receptorów ciepła i
zwiększenie progu pobudliwości receptorów zimna. Powoduje
to obniżenie subiektywnie odczuwanej temperatury obojętnej
wody kwasowęglowej do 32-34C (305-307 K), co umożliwia
obniżenie do tej samej granicy temperatury kąpieli bez
uczucia nieprzyjemnego chłodu.
Kąpiele kwasowęglowe o temp. 31-34C (304-307 K)
powodują najpierw częściowe uczucie zimna, a po 30-60s
pojawia się uczucie ciepła. Charakter chemiczny mają
występujące tylko w kąpielach kwasowęglowych osłabienie,
swędzenie skóry i ból.
Wchłanianie dwutlenku węgla
przez skórę.
Dyfuzja przez skórę dwutlenku węgla rozpuszczonego w
wodzie spowodowana jest różnicą ciśnień cząstkowych
tego gazu między środowiskiem kąpieli a krwią w
naczyniach brodawek skórnych i splotu brodawkowego.
Ciśnienie cząstkowe dwutlenku węgla w skórze wynosi
5,3-6,7 kPa, a w kąpieli jest 10-20 razy większe.
Dyfuzja dwutlenku węgla przez skórę zależy od
temperatury kąpieli, zawartości w niej kwasu
węglowego, stężenia jonów wodorowych, obecności soli
mineralnych, ciśnienia hydrostatycznego oraz od takich
osobniczych właściwości skóry, jak grubość i ukrwienie.
Prawdopodobnie zależy również od stopnia dyspersji
pęcherzyków gazu, ponieważ wpływa on na stopień i
trwałość rozpuszczania się dwutlenku węgla w wodzie.
Należy podkreślić, że wchłanianiu przez skórę ulega
tylko dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie
.
Wchłanianie dwutlenku
węgla przez drogi
oddechowe.
W kąpieli kwasowęglowej istnieje również możliwość
pobierania CO
2
przez płuca. Nie jest to pożądane.
Stwierdzono, że stężenie dwutlenku węgla przed
lustrem wody w wannie wynosi w naturalnej kąpieli
kwasowęglowej przeciętnie 2-4 vol%. Oddychanie
powietrzem o zwiększonej zawartości dwutlenku
węgla może być niebezpieczne. Pacjent w kąpieli
kwasowęglowej może odczuwać znużenie, a nawet
może zasypiać. Wdychanie dwutlenku węgla przez
pobudzenie ośrodka naczynioruchowego powodować
może podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi.
Podczas kąpieli kwasowęglowej należy zapobiegać
inhalacji dwutlenku węgla, ponieważ może ona
powodować, oprócz niepożądanego zwiększenia
ciśnienia skurczowego i rozkurczowego krwi,
przyspieszenie tętna z równoczesnym uczuciem
niepokoju i znużenia. Zaleca się stosowanie nakryć
na wanny zabiegowe oraz należycie wentylować
pomieszczenia zabiegowe.
Wpływ na układ oddechowy
.
Zanurzenie ciała w kąpieli kwasowęglowej,
podobnie jak
w wodzie gospodarczej powoduje co kilka
minut odruchowy wzrost wentylacji płuc
wskutek działania ciśnienia
hydrostatycznego wody. W kąpieli
kwasowęglowej dochodzi jednak, mnij
więcej po 10 min, do działania dwutlenku
węgla na ośrodek oddechowy.
Działanie na tętniczki i
naczynia włosowate skóry.
Zarówno przez bezpośrednie działanie na naczynia włosowate,
jak i pośrednie, przez histaminę i acetyloholinę uwolnione z
„depot tkankowego”, powoduje rozszerzenie naczyń włosowatych
oraz odruchy aksonowe tętniczek skóry. Pod wpływem dwutlenku
węgla wzrasta o 300% ilość czynnych naczyń włosowatych, a
ukrwienie skóry może zwiększyć się do 600% w stosunku do
stanu wyjściowego. Biorąc pod uwagę dużą pojemność naczyń
krwionośnych skóry, rozszerzenie łożyska naczyniowego skóry
przez kąpiel kwasowęglową, powodujące przesunięcie krwi
innych obszarów układu krążenia, słusznie nazywane jest przez
różnych badaczy „autotransfuzją”. Wpływ kąpieli kwasowęglowej
na obwodowe naczynia krwionośne spowodowany jest złożonym,
nie w pełni poznanym działaniem różnych czynników. Szczególnie
ważne jest jednak, że jest to działanie bez udziału ciepła.
Rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry powoduje polepszenie
warunków wymiany zachodzącej między krwią i płynem
zewnątrzkomórkowym. Zwiększenie ulegają zarówno dostawy
tlenu, składników odżywczych i czynnościowych i usuwanie
odpadowych produktów przemiany materii.
Rumień skóry.
Wpływ na metabolizm.
Rumień skóry.
Rozszerzenie naczyń krwionośnych
skóry i tkanki podskórnej powoduje w obrębie części
ciała zanurzonych w wodzie kwasowęglowej
wystąpienie rumienia o intensywności zabarwienia
zależnej od stężenia dwutlenku węgla w wodzie.
Pratzel doświadczalnie ustalił, że ostro odgraniczony
rumień skóry występuje przy stężeniu dwutlenku
węgla wynoszącym 520 30 mgdm3 wody.
Wpływ na metabolizm.
Wchłonięty dwutlenek
węgla powoduje zmiany metabolizmu. Miedzy
innymi zmniejsza się stężenie w osoczu cholesterolu
i glukozy, kwasu mlekowego, kwasu
alfaketoglutarowego, zwiększa się stężenie wolnych
kwasów tłuszczowych
.
Działanie na układ krążenia
.
Pod wpływem kąpieli kwasowęglowej objętość
wyrzutowa i pojemność minutowa serca zwiększają
się, przy równocześnie zaznaczonej tendencji do
chronotropii ujemnej. Wraz ze zmniejszeniem się
oporów obwodowych zmniejsza się średnie ciśnienie
krwi tętniczej. Zwiększone wypełnienie serca małymi
objętościami krwi przy równoczesnym zmniejszeniu
oporów obwodowych sprawia, że praca serca staje
się o ok. 20-30% bardziej ekonomiczna. Następuje
również względne zwiększenie przepływu
wieńcowego krwi i ułatwienie oddawania przez nią
tlenu. Zwiększonej w tych warunkach diurezie
towarzyszy wzrost wydalania sodu i potasu przy
równoczesnym zmniejszeniu aktywności reniny
i aldosteronu w osoczu.
Wpływ na krzywą
dysocjacji
oksyhemoglobiny.
Nadmiar dwutlenku węgla
musi zostać usunięty z krwi
przez układ oddechowy.
Zanim to jednak może
wywołać przemijające
miejscowe zmiany pH krwi,
a te w następstwie efektu
Bohra mogą zwiększyć
oddawanie tlenu przez
oksyhemoglobinę.
Zwiększony przepływ krwi
przez rozszerzone tętniczki
powoduje zmniejszenie
hipoksji, a zwiększona
wentylacja płuc przyczynia się
do wzrostu ciśnienia
cząstkowego we krwi.
Działanie pęcherzyków
dwutlenku węgla
w wodzie kąpielowej.
Dwutlenek węgla
rozpuszczony fizycznie w
wodzie, jak i ten, który
powstaje wskutek rozpadu
nietrwałego kwasu
węglowego, opuszcza
środowisko wodne w postaci
pęcherzyków. W naturalnej
wodzie kwasowęglowej są
one niewielkie i dość trwałe.
Pękają z chwilą uzyskania
pewnej wielkości, lecz w tym
czasie powstają nowe, które
podczas trwania kąpieli
nieustannie uderzają w
skórę. Działając w formie
delikatnego mikromasażu na
receptory dotyku i ucisku w
skórze wywołują wrażenie
delikatnego łaskotania.
Kąpiele w dwutlenku węgla.
Kąpiele w gazowym dwutlenku węgla stanowią z
punktu widzenia leczniczego cenną odmianę kąpieli
kwasowęglowych. Mogą być one prowadzone przy
użyciu dwutlenku węgla otrzymywanego z naturalnych
wypływów ze skorupy ziemskiej, zwanych mofetami, lub
czerpanego specjalnym ujęciem sponad lustra wody
mineralnej, z którą występuje. Naturalne gazowe kąpiele
w dwutlenku węgla stosuje się w uzdrowiskach
posiadających wody mineralne zawierający bezwodnik
kwasu węglowego, czyli dwutlenek węgla. Tego rodzaju
zabiegi wykonuje się w Polsce w Krynicy i Kudowie.
Kąpiele w dwutlenku węgla można również wykonywać
za pomocą odpowiednio ogrzanego i nawilżonego
technicznego dwutlenku węgla wprowadzanego do
odpowiedniego worka z gumy lub z tworzywa
sztucznego, w którym umieszcza się pacjenta, bądź
jakąś część jego ciała.
Zbiorowe kąpiele
w dwutlenku węgla.
Zbiorowe kąpiele w dwutlenku węgla wykonuje się w
niektórych uzdrowiskach w specjalnych
pomieszczeniach, w których chorzy siedzą na
ławkach otaczających urządzenie doprowadzający
gazowy dwutlenek węgla z naturalnych wypływów
(mofetów) lub czerpany specjalnym sponad lustra
wody mineralnej, z którą występuje. Specjalne
urządzenie może również rozpylać wodę mineralną
zawierającą dwutlenek węgla.
Przy spokojnym zachowaniu kąpiących się poziom
dwutlenku węgla w pomieszczeniu sięga 80 cm ponad
podłogę. Nadmierna ilość dwutlenku węgla znajdująca
się powyżej tego poziomu zostaje usunięta przez
odpowiednie otwory przelewowo-wentylacyjne.
Dwutlenek węgla bardzo wolno opada i dlatego istnieje
niebezpieczeństwo zmieszania się go z powietrzem.
Indywidualne kąpiele w
dwutlenku węgla.
Indywidualne gazowe kąpiele w dwutlenku węgla
do niedawna wykonywało się w specjalnych
wannach kąpielowych lub w urządzeniach typu
szafkowego, dzisiaj służą do nich odpowiednie
worki z tworzywa. Wypełnia się je odpowiednio
podgrzanym i nawilżonym dwutlenkiem węgla.
Zabieg wykonywany jest w temperaturze
obojętnej, a ponieważ dwutlenek węgla jest
gazem, zabieg nie ma działania mechanicznego.
Zabieg ten nie obciąża w takim stopniu układu
krążenia jak kąpiel kwasowęglowa, a działanie
chemiczne dwutlenku węgla jest zachowane.