Środowiskowe
uwarunkowania
zdrowia i choroby
Środowiskowe
uwarunkowania
zdrowia i choroby
Zawartość seminarium
1.
Omówienie różnych definicji zdrowia.
Wielowymiarowa koncepcja zdrowia.
2.
Przedstawienie czynników
wpływających na stan zdrowia.
3.
Omówienie czynników ze
szczególnym uwzględnieniem
środowiska społeczno- kulturowego.
4.
Podejście holistyczne w medycynie
Definicje zdrowia
Jak definiujemy chorobę?
Podejście tradycyjne-
biomedyczne
Choroba to patologiczne zakłócenia
w jego prawidłowym działaniu.
Definicje zdrowia
• Nieobecność choroby lub bólu, normalny stan
organizmu, w którym nie występuje fizyczna lub
psychiczna choroba (definicja biomedyczna)
• Dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a nie
tylko nieobecność choroby lub niepełnosprawności
(definicja WHO- biopsychospołeczna)
• Zdolność do pełnienia ról społecznych i
wykonywania zadań (definicja socjologiczna)
Czym jest dobrostan fizyczny,
psychiczny i społeczny ?
Dobrostan
• Dobrostan fizyczny:
brak bólu, prawidłowe
funkcjonowanie systemów w organizmie, fizyczna
aktywność, samoobsługa, subiektywna pozytywna ocena
stanu fizycznego
• Dobrostan psychiczny
: umiejętność akceptacji i
wyrażania swoich uczuć, umiejętność panowania nad
emocjami, radzenie sobie w sytuacjach stresowych, spokój
ducha, posiadanie wierzeń i wartości które decydują o celu
życia poczucie psychicznego dobrostanu
• Dobrostan społeczny
: satysfakcja z relacji z innymi,
wypełnianie ról społecznych
Choroba/czuje się chory/jestem
chory
• Obiektywna patologiczna zmiana w organizmie
- biomedyczna koncepcja choroby ( ang
disease)
• Indywidualna interpretacja i sposób
reagowania na symptomy chorobowe-
subiektywne odczucie choroby ( ang illness)
• Wejście w rolę społeczną osoby chorej
(ang sickness)
Wielowymiarowe
funkcjonowanie człowieka
• Wymiar biologiczny
• Wymiar psychologiczny
• Wymiar społeczny
Trzy wymiary miejscem
konfrontacji:
• Czynników chorobotwórczych
• Zasobów
Jakie czynniki oddziaływują
dziś na nasze zdrowie?
Koncepcja pól zdrowia wg
Lalonda
Jaki jest wpływ
poszczególnych
czynników na twoje
zdrowie?
Tablica 1. Szacunkowy wpływ czterech czynników na dziesięć
podstawowych przyczyn śmierci (w procentach)
Czynniki
Przyczyny śmierci Styl życia Środowiskowe Genetyczne Służba zdrowia
Choroby serca 54 9 25 12
Nowotwór 37 24 29 10
Śmierć nagła 50 22 21 7
Wypadki drogowe 69 18 1 12
Inne wypadki 51 31 4 14
Grypa/zapalenie płuc 23 20 39 18
Cukrzyca 34 0 60 6
Marskość wątroby 70 9 18 3
Samobójstwa 60 35 2 3
Zabójstwa 63 35 2 0
Powyższe przyczyny
Łącznie 51 19 20 10
Źródło: U.S. Centers for Disease Control, za M. R. Levy, M. Dignan, J . H. Shirreffs; Essentials of Life
&Health, New York 1984.
Czynniki biologiczne
Zbiór determinant zdrowia zarówno fizycznego i
psychicznego, będących wynikiem działania
naszego dziedzictwa genetycznego
– Rodziny długowieczne (pomimo złego stylu życia)
– Choroby genetyczne (mukowiscydoza-zmiana długości
życia)
Opieka zdrowotna
Wielkość i jakość zasobów opieki
zdrowotnej,
●
ludzie: lekarze, pielęgniarki, ratownicy
●
budynki, sprzęt, aparatura, leki
●
organizacja systemu opieki
zdrowotnej
Czynniki środowiskowe
Wszelkie czynniki biologiczne, fizyczne,
chemiczne, i społeczno-kulturowe
wpływające na stan zdrowia na które
jednostka niema lub ma niewielki
wpływ
Środowisko
• Zamieszkania
• Pracy
Środowisko
• Fizyczne
• Kulturowe
• Społeczne
Kultura
Co to jest kultura?
Kulturowe uwarunkowania zdrowia
i choroby
Kultura to wszystkie elementy życia człowieka, które
nie mają charakteru biologicznego a dziedziczone
są w procesie socjalizacji i wychowania
.
Kultura
• Materialna
• Niematerialna
Język
Wiedza
System wartości
Normy
Symbole i znaki
Jaki jest związek kultury ze
zdrowiem?
Związek kultury ze zdrowiem
• Definiowanie, czym jest zdrowie i choroba
• Koncepcje dotyczące przyczyn choroby
• Role osób chorych i osób leczących
• Zachowania w zdrowiu, styl życia jako czynnik
socjogenny w powstawaniu chorób
• Zachowania związane z leczeniem
Nierówności społeczne
a stan zdrowia
• Nierówności ze względu na wiek
• Nierówności ze względu na płeć
• Nierówności ze względu na stan cywilny
• Status społeczno – ekonomiczny
• Zawód
• Bezrobocie
• Środowisko rodzinne
• Społeczność lokalna
• Środowisko pracy
• Migracja
Czynniki społeczne szczególnie
predysponujące do wystąpienia
chorób
• Ubóstwo i niski status ekonomiczny
• Samotność
• Migracje
Nierówności ze względu na wiek
• Niemowlęctwo (0-1)
• Dzieciństwo (2-14)
• Młodość (15-24)
• Dojrzałość (25- 64)
• Wiek starszy (powyżej 65)
Czynniki środowiskowe a wiek
1. Dzieciństwo i młodość:
Socjalizacja, wychowanie,
podejmowanie pierwszej pracy
2. Dojrzałość:
Zmiany w wypełnianiu ról rodzinnych,
duża ruchliwość zawodowa (zmiany pracy)
3. Wiek starszy:
okres strat
Dlaczego mówimy że wiek podeszły
jest okresem strat?
Wiek podeszły okresem strat
• Obniżenie sprawności psychicznej i fizycznej,
występowanie schorzeń przewlekłych,
niepełnosprawność
• Wycofanie się z pełnionych ról społecznych
• Obniżenie status ekonomicznego
• Utrata współmałżonka
• Osamotnienie, tracenie grup wsparcia, izolacja
• Utrata niezależności i zajęcie pozycji zależności
od innych
Płeć jako wyznacznik nierówności
społecznych a stan zdrowia
• Kobiety żyją dłużej od mężczyzn
( średnio 7 lat )
• Stan zdrowia kobiet jest gorszy niż
mężczyzn
Nierówności społeczne ze względu
na
stan cywilny
• Osoby pozostające w związkach małżeńskich
odznaczają się lepszym zdrowiem i mniejszym
stopniem niepełnosprawności
• Stan małżeński jest bardziej korzystny dla
mężczyzn niż dla kobiet
Zabezpieczenie regularnego życia i pomocy w razie
choroby
Jaka może być przyczyna lepszego
zdrowia u osób w stanie małżeńskim
w porównaniu do osób w stanie
wolnym?
Stan cywilny a styl życia
Różnice w umieralności
• Samobójstwa
• Zabójstwa
• Zgony z powodu marskości wątroby, grużlicy,
raka płuc
• Narkomania
• Wypadki drogowych
Zabezpieczenie regularnego życia i pomocy w razie
choroby
Jakie elementy środowiska
mieszkaniowego mogą mieć wpływ
na stan zdrowia?
Środowisko mieszkaniowe a zdrowie
• Nadmierne zagęszczenie w mieszkaniach
• Konflikty
• Kanalizacja
• Kuchnie i piece węglowe
• Brud, hałas
W jaki sposób środowisko pracy może
wpływać na zdrowie ?
Środowisko pracy a zdrowie
• Satysfakcja z pracy
• Uciążliwość pracy ( bio-psycho-
społeczna)
• Stopień odpowiedzialności
• Konflikty w roli zawodowej
• Konflikty ról
• Przeciążenie roli
• Grożba bezrobocia i okresowość pracy
Co to jest stres?
Stres
„niespecyficzną reakcję organizmu
na wszelkie niedomagania”
Hans Selye
Stres (Selye)
Zmiany pojawiające się w systemie
biologicznym w odpowiedzi na
oddziaływanie czynników środowiska
( zewnętrznego lub wewnętrznego)
Stres jako sytuacja zewnętrzną (bodźcowa)
wywołującą określone stany emocjonalne.
(
Badania Basowitza i in. nad skoczkami spadochronowymi
)
Stres ujmowany jako „klasa bodźców,
która posiada duże
prawdopodobieństwo wywołania
lęku u większości ludzi
”.
Ludzie różnią się w percepcji zdarzeń.
Pewne klasy bodzców (np. śmierć bliskich, wojny) mają
podobną wagę dla bardzo różnych ludzi, bez względu na
ich wiek, płeć czy wykształcenie.
stres jako relację między jednostką i środowiskiem
R. Lazarus
„Stres psychologiczny jest szczególną relacją
między osobą a środowiskiem, którą osoba
ocenia jako nadwyrężającą jej zasoby i
zagrażającą jej dobrostanowi”.
traktowanie stresu jako zjawiska całkowicie
subiektywnego: możemy bowiem o nim mówić tylko
wówczas, gdy jednostka sama oceni swą relację ze
środowiskiem jako zagrażającą
Stres (Hobfoll , Strelau)
„O stresie można mówić zarówno
wtedy, gdy występuje obiektywna
rozbieżność między wymaganiami
otoczenia i możliwościami jednostki,
jak i wówczas, gdy rozbieżność ta
spostrzegana jest przez jednostkę”.
Stresory
• Biologiczne
• Fizyczne
• Chemiczne
• Psychiczne
• Społeczne
Stresujące wydarzenia życiowe
• Zmiana miejsca zamieszkania
• Rozpoczęcie nauki w szkole
• Rozpoczęcie pracy zawodowej
• Awans zawodowy, utrata pracy, degradacja
społeczna
• Zakończenie pracy (emerytura)
• Małżeństwo
• Owdowienie, rozwód, separacja
• Urodzenie dziecka
• Poważna choroba, wypadek
• Choroba, śmierć osoby bliskiej
• Starzenie się, starość
Wpływ stresu na występowanie
chorób
• Stres może wywoływać bezpośrednią reakcje
manifestującą się chorobą
• Stres łączy się ze zdrowiem przez zakłócenie
zwyczajów i zachowań
• Stres związany z chorobą warunkuje zachowania
w chorobie ( zmienia przebieg choroby)
Model salutogenetyczny
Aarona Antonowskyego
pomiędzy zdrowiem a chorobą istnieje
kontinuum stanów, które należy rozumieć
całościowo jako dynamiczny proces
równoważenia wymagań i zasobów w toku
konfrontacji ze stresem
Model salutogenetyczny Aarona
Antonowskiego
człowiek w stanie permanentnego braku równowagi
Czynniki decydujące o skuteczności
radzenia sobie ze stresem
:
1. Rodzaj i poziom stresu.
2. Zasoby odporności.
3. Poczucie koherencji.
Poczucie koherencji
( Antonovsky)
Poczucie koherencji jest globalną orientacją
człowieka, wyrażającą stopień, w jakim człowiek
ten ma dojmujące, trwałe, choć dynamiczne
poczucie pewności, że:
• bodźce napływające w ciągu życia ze
środowiska zewnętrznego i wewnętrznego mają
charakter ustrukturalizowany, przewidywalny i
wytłumaczalny (zrozumiałość);
• dostępne są zasoby, które pozwolą mu sprostać
wymaganiom stawianym przez te bodźce
(zaradność);
• wymagania te są dla niego wyzwaniem wartym
wysiłku i zaangażowania (sensowność).
Poczucie koherencji
( Aaron Antonowski)
Na poczucie koherencji składa się:
1. Zdolności rozumienia wydarzeń.
2. Poczucia zaradności.
3. Poczucia sensowności podejmowania
zaangażowania i kreowania własnego
życia.
A. Antonovsky zakłada, że aby zachować
silne poczucie koherencji, człowiek musi
przywiązywać szczególną wagę do
czterech obszarów, którymi są:
• życie emocjonalne;
• bezpośrednie kontakty interpersonalne;
• podstawowa aktywność życiowa;
• zagadnienia egzystencjalne
Podział zasobów
(wg. Antonowskiego)
• fizyczne i biochemiczne
• poznawcze i emocjonalne
• oceny i nastawienia
• interpersonalno-relacyjne
• Makrosocjokulturowe
• przedmiotowo-materialne
Co to jest styl życia?
Styl życia
Sposób życia odzwierciedlający
postawy i system wartości
jednostki
Styl życia
Zbiór wszystkich decyzji wpływających
na zdrowie podejmowanych w ciągu
życia
– Dieta
– Picie alkoholu
– Palenie
– Jazda samochodem
– Siedzący tryb życia
Co oznacza określenie podejście
holistyczne?
Podejście holistyczne
(EURACT)
Podejście holistyczne w medycynie,
opieka nad całym człowiekiem w jego
wszystkich wymiarach istnienia ( whole
person) w kontekście jego systemu
wartości, przekonań, rodziny, kultury i
socjalno-ekologicznych uwarunkowań
lokalnej społeczności
.
Cele edukacyjne
Postrzegać pacjenta jako bio-psycho-
społeczną całość w kontekście
uwarunkowań kulturowych i
egzystencjalnych.
Realizacja celu wymaga
1. Znajomości definicji zdrowia, wielowymiarowej
koncepcji zdrowia, zrozumienia znaczenie
czynników biologicznych, psychologicznych,
społecznych dla powstawania chorób.
2. Wiedzy o tym w jaki sposób kultura, system
wierzeń pacjenta , jego systemu wartości jak
również doświadczenie oraz oczekiwania mają
wpływ na postrzegane przez niego dolegliwości,
kształtują jego rozumienie ich przyczyn,
zachowania w chorobie w tym stosunek do lekarza
.
Dynamiczny model zdrowia
1. Historia zdrowia i choroby
:
•
Całość dotychczasowych doświadczeń
związanych ze zdrowiem i stanami chorobowymi.
•
Stosowane wzory zachowań w zdrowiu (np.styl
życia) i chorobie
2. Stan równowagi wyznaczony
aktualnym stanem zdrowia
3. Potencjał zdrowia
:
•
ogólne zasoby zdrowia
•
poczucie koherencji