Aaron Temkin Beck
(ur. 18 lipca 1921) –
amerykański psychiatra i profesor
Uniwersytetu w Pensylwanii. Sformułował
pierwszą poznawczą teorię depresji, która
do dzisiejszego dnia jest najbardziej
powszechną i przyjętą teorią.
W przeciwieństwie do podejścia
psychiatrycznego i biologicznego, teoria ta
zakłada, że to deformacja procesów
poznawczych, zniekształcenie przebiegu i
wyniku myślenia prowadzi do powstania i
podtrzymywania się symptomów
depresyjnych. To, co według psychiatrii
jest wtórnym objawem depresji, Beck
uważa za jej pierwotną przyczynę.
Patologia natomiast powstaje wówczas,
gdy występują rozbieżności pomiędzy
postrzeganiem i stanem obiektywnym, a
interpretacja wywołuje negatywne
uczucia.
Model poznawczy Becka wskazuje na trzy
subteorie wyjaśniające psychologiczny
mechanizm leżący u podstaw depresji.
1. Depresyjna triada poznawcza
charakteryzująca się negatywnym
spostrzeganiem:
- własnej osoby,
- otaczającego świata,
- własnej przyszłości.
2 Koncepcja depresyjnych schematów
(stereotypów) poznawczych
Wyjaśnia mechanizm możliwości istnienia triady
poznawczej. Zakłada, że każdy człowiek posiada
własny wzorzec selekcji i gromadzenia informacji,
które napływają do niego z otoczenia. Wzorzec
ten kształtuje się na podstawie
wczesnodziecięcych doświadczeń, zwłaszcza z
rodzicami, rodzeństwem czy nauczycielami. Raz
ukształtowany charakteryzuje się względną
trwałością i rzutuje na późniejszą selekcję i
gromadzenie informacji. Jeżeli dziecko doświadczy
negatywnych ocen swoich możliwości, to
późniejsze oceny własnej sprawności będą
dopasowywane do tych, które otrzymało od osób
znaczących. Gdy dokonujemy takich surowych
ocen własnej osoby, to w miarę upływu czasu
stają się one dominujące i nawykowe. Wykształca
się mechanizm automatycznego aktywizowania
schematów poznawczych, które zostały wpojone
nam w dzieciństwie.
W skrajnych stanach osoba może być
całkowicie zaabsorbowana automatycznie
pojawiającymi się myślami negatywnymi
na temat własnej osoby i nie móc
normalnie funkcjonować, tzn. skupić się na
bodźcach zewnętrznych. Owe stereotypy
poznawcze mogą pozostawać przez długi
czas w uśpieniu i przebudzić się w
momentach kryzysowych zwłaszcza, gdy
doświadczymy straty kogoś bliskiego lub
cennego (Harkness, Luther, 2001).
3. Koncepcja wadliwego przetwarzania informacji
(błędy myślenia)
Beck (1967) wychodzi z założenia, że obecność
triady depresyjnej wywodzi się z istnienia błędów
w przetwarzaniu informacji. Ulegając błędom
chory nie ma poczucia, że jego system przekonań
i sądów jest niepoprawny i fałszywy. Nie potrafi
spostrzec, że podczas przetwarzania informacji
pojawiają się u niego myśli automatyczne.
Najczęściej spotykane błędy przetwarzania
informacji to:
a) arbitralny wniosek - innymi słowy dochodzenie
do specyficznej konkluzji (zazwyczaj dotyczącej
negatywnego obrazu własnej osoby) przy braku
danych potwierdzających ją lub nawet w obliczu
danych, które jej zaprzeczają,
b) nadgeneralizacja : czyli ustanawianie nowych,
ogólnych praw i reguł na podstawie pojedynczych
negatywnych zdarzeń,
c) selektywna abstrakcja : czyli koncentrowanie
się na szczegółach wyjętych spoza kontekstu,
przy jednoczesnym ignorowaniu innych istotnych
elementów sytuacji,
d) wyolbrzymianie i minimalizowanie : są to błędy
oceny wartości i znaczenia, a także wielkości
zdarzeń. Pojawiają się tendencje do
wyolbrzymiania błędów i niepowodzeń oraz do
minimalizowania i niedoceniania własnych
pozytywnych stron i osiągnięć,
e) personalizacja : błąd polegający na odnoszeniu
wydarzeń zewnętrznych do własnej osoby, nawet
w takich przypadkach, gdzie nie ma ku temu
rzeczywistych przesłanek,
f) myślenie dychotomiczne, absolutystyczne :
tendencja do spostrzegania wszystkich zdarzeń w
sposób czarno-biały; wszystkie opisy samego
siebie chory umieszcza na krańcu negatywnym.
Przedstawiony styl poznawczy, jakim
charakteryzują się osoby depresyjne jest
przyczyną negatywnych uczuć
występujących podczas choroby. Ogrom
smutku i cierpienia nie jest zaskoczeniem,
kiedy uświadomimy sobie sposób
funkcjonowania poznawczego chorych,
który nieuchronnie prowadzi do
postrzegania siebie w krańcowo
negatywny sposób. Pojawiający się wstyd,
poczucie winy, żal, wynikający z błędnej
percepcji samego siebie, niejednokrotnie
prowadzi do prób samobójczych (Ringel,
1987).
Kluczową rolę w poznaniu depresyjnych
zaburzeń odegrał również Seligman
(1993). Zauważył on, że u podstaw
myślenia osób depresyjnych leży
pesymistyczny styl wyjaśniania zdarzeń.
Styl ten charakteryzuje się tym, że osoba
postrzega wszelkie niepowodzenia
występujące w jej życiu za zjawisko stałe,
o dużym zasięgu, za które bierze pełną
odpowiedzialność. Z kolei przyczyny
zdarzeń pozytywnych widziane są w
sposób dokładnie odwrotny, tzn.
spostrzegane są jako szybko przemijające,
o małym zasięgu oraz nie wynikające z
własnych umiejętności.
Teoretycy wywodzący się z nurtu
behawioralnego zakładają, że istnieje
związek depresji z ilością wzmocnień, jakie
człowiek otrzymuje od otoczenia. Według
Lewinsohna, nasilenie objawów
depresyjnych jest funkcją pozytywnych
wzmocnień i wynika z kilku przyczyn:
- niedostatecznej liczby wydarzeń, które
mogą stanowić potencjalne wzmocnienie
dla osoby,
- niedostatecznej liczby pozytywnych
wzmocnień, które są dostępne w
środowisku, w którym żyje dana osoba,
- niezdolności osoby do korzystania z
dostępnych pozytywnych wzmocnień.
Lewinsohn (1982) zakłada również, że
osoby depresyjne charakteryzują się
nadwrażliwością na bodźce negatywne
(przykre), zarówno psychicznie jak i
fizycznie. Badania eksperymentalne
potwierdziły tę tezę. Pozwala to
sformułować hipotezę, że przyczyny
depresji znajdują się zarówno w samej
osobie (zakłócony odbiór wzmocnień), jak i
w otoczeniu, w którym żyje
(niewystarczająca ilość wzmocnień
pozytywnych ze środowiska) (Pużyński,
1988).
Niewątpliwie najbardziej powszechną i uznaną
terapią poznawczo-behawioralną depresji jest
terapia Becka (1967). Oddziaływania
terapeutyczne koncentrują się na negatywnym
obrazie własnej osoby i poznawczych
zniekształceniach (Grzesiuk, 2000). Terapeuta
za cel stawia sobie eliminowanie błędów
logicznych i złudzeń powstających w trakcie
wnioskowania. Podstawowe cele terapii to:
- zidentyfikowanie irracjonalnych przekonań,
- zastąpienie irracjonalnych przekonań
racjonalnymi.
Wspólnym czynnikiem łączącym terapie
poznawczo-behawioralne jest założenie o
przyswojeniu sobie przez osobę depresyjną
nieadaptacyjnego wzoru reagowania na
różne sytuacje życiowe. Wzór ten można
zmienić w toku uczenia się i nabywania
nowych umiejętności. W terapii nie poszukuje
się przyczyn depresji w osobowości jednostki,
a raczej w specyficznym przetwarzaniu
informacji z otoczenia. Terapia w tym ujęciu
jest ściśle ustrukturyzowana i objęta ramami
czasowymi. Może być przeprowadzona w
formie spotkań indywidualnych jak i
grupowych.