Slajd 1

OTYŁOŚĆ

DEFINICJA, PRZYCZYNY

„Gruby” to określenie rzucane bez zastanowienia, szczególnie przez
ludzi młodych. W kategoriach medycznych za otyłość uważa się masę
ciała o 20% lub więcej przekraczającą masę należną dla danego
wieku i wzrostu. Jeżeli masa ciała przekracza o 20% masę
prawidłową, to pojawia się zagrożenie dla zdrowia.

Otyłość oznacza także nadmierną ilość tkanki tłuszczowej w
organizmie, która powinna stanowić 20-27% tkanek ciała u kobiet i
15-22% u mężczyzn.

Przyczyną otyłości może ilość czasu spędzanego przed telewizorem i
treść  oglądanych  programów.  Telewizja  nie  tylko  wymusza  bierność
fizyczną,  ale  jeszcze  poprzez  reklamy  i  inne  programy  zachęca  do
jedzenia. Czasami perswazja jest subtelna, częściej jednak krzykliwa
i  agresywna.  Wyniki  badań  wskazują,  że  motyw  jedzenia,  w  formie
jawnej  bądź  ukrytej,  jest  stale  obecny  w  przekazie  telewizyjnym.
Pojawiają  się  zwykle  potrawy  i  przysmaki  o  niewielkich  wartościach
odżywczych,  o  wysokiej  wartości  energetycznej  i  małej  zawartości
białka, witamin czy składników mineralnych.

Stwierdzono też, że nawiązania do żywności pojawiają się w telewizji
średnio dziesięć razy na godzinę – nie wliczając reklam.
Uwzględniając fakt, ze w przeciętnym domu telewizor jest włączony
około siedmiu godzin, łatwo zrozumieć rodzącą się pokusę, by
natychmiast pobiec do lodówki.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Zaburzenia mechanizmu samoregulacji

  Wiąże  się  on  z  trudnościami  kontrolowania  ilości  przyjmowanego
pokarmu.  „Samoregulacja”  jest  rozumiana  jako  każdy  wysiłek
człowieka w kierunku zmiany własnych reakcji, które mogą oznaczać
działania,  myśli,  uczucia,  czy  pragnienia.  Wymaga  ona  określonego
rodzaju siły, nazywanej siłą woli.
Proces  samoregulacji  obejmuje  z  jednej  strony  gotowość,  chęć  do
przyjmowania niekontrolowanej ilości pożywienia, a z drugiej strony
siłę woli, która stara się zapobiec temu, hamuje nas.
Stwierdzono,  że  u  ok.  30%  osób,  głównie  otyłych  występuje
nieumiejętność  regulowania  ilości  przyjmowanych  pokarmów.  U
wielu  ludzi,  którzy  nadmiernie  starają  się  kontrolować  swoje
jedzenie  (np.  odchudzający  się)  mogą  wystąpić  zaburzenia
samoregulacji,  łącznie  z  utratą  kontroli  nad  jedzeniem,  co  prowadzi
do przejadania się.
Stąd zmniejszenie monitorowania, bądź brak kontroli nad tym co i ile
spożywamy  sprzyja  objadaniu  się.  Dzieje  się  tak  w  okolicznościach
kiedy jedzenia jest dużo, jest ono urozmaicone i kiedy jest dostępne
(np.  na  przyjęciach).  Wówczas  spożywanie  pokarmów  ma  charakter
automatyczny,  jemy  ciągle,  dużo,  nie  zdając  sobie  z  tego  sprawy.
Niektórzy  przejadają  się  podczas  oglądania  telewizji,  czy  spędzając
czas w towarzystwie.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Zaburzenia mechanizmu samoregulacji

Sytuacje  towarzyskie  redukują  samoświadomość,  zapominamy  o
samokontroli,  monitorowaniu  własnych  zachowań,  co  prowadzi  do
zwiększenia  ilości  przyjmowanych  pokarmów.  Jest  to  szczególnie
istotne  u  osób  odchudzających  się,  u  których  kontrola  własnych
zachowań  jest  niezbędnym  warunkiem  powodzenia  stosowanych
kuracji.
Jednakże  grupowe  spożywanie  pokarmów  może  też  mieć  skutek
odwrotny.  W  towarzystwie  człowiek  może  sądzić,  że  jest
obserwowany przez innych i wtedy zjada się mniej. Zwiększona jest
wówczas samoświadomość, co prowadzi do skutecznej samoregulacji
w zakresie przyjmowania pokarmów.
Ograniczonej  kontroli  nad  jedzeniem  sprzyjają  bodźce  związane  z
jedzeniem,  takie  jak  widok,  smak,  czy  zapach  pokarmów.  Niektórzy
ludzie, a zwłaszcza ci z nadmierną masą ciała, mogą być wrażliwi na
bodźce  zewnętrzne.  Osoby  otyłe  wydają  się  być  niewrażliwe  na
bodźce wewnętrzne związane z odczuwaniem głodu, co wskazuje, że
kontrolują  one  jedzenie  kierując  się  bodźcami  zewnętrznymi,  takimi
jak pora dnia, ilość jedzenia czy bodźce społeczne.
Osoby otyłe, w porównaniu z osobami szczupłymi, maja tendencję do
spożywania większej ilości pożywienia w sytuacji gdy jest ono łatwo
dostępne.  Poza  tym  otyli  jedzą  więcej,  kiedy  jedzenie  jest  jasno
oświetlone, niż gdy pozostaje w cieniu.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Zaburzenia mechanizmu samoregulacji

  Widok  i  bliskość  jedzenia  mają  na  osoby  otyłe  większy  wpływ  niż
głód.  Kiedy  znikają  bodźce  wzrokowe,  kiedy  trzeba  wykazać
pewnego  rodzaju  trud  związany  z  przygotowanie  posiłku,  jednostka
otyła traci motywację do zdobywania jedzenia.
Czynnikiem  utrudniającym  proces  samoregulacji  i  przez  to
sprzyjającym  nadmiernemu  jedzeniu  mogą  być  trudności  z
unikaniem  myślenia  o  jedzeniu.  Im  bardziej  osoba  stara  się  nie
myśleć o jedzeniu, tym większą odczuwa potrzebę jego spożywania.
Nieumiejętność  tłumienia  myśli  o  jedzeniu  może  prowadzić  do
napadów  objadania  się,  co  zaobserwowano  u  osób  przewlekle
odchudzających się.
Ograniczonej samokontroli może też sprzyjać zmęczenie. Wielu ludzi
skłonność  do  przejadania  się  wykazuje  pod  koniec  dnia,  kiedy  są
zmęczeni.  Wtedy  możliwości  radzenia  sobie  z  kontrolą  ilości
spożywanego jedzenia są wyczerpane.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Oczekiwania wobec samego siebie i predyspozycje osobowościowe

Oczekiwania jednostki wobec świata zewnętrznego jak i samej siebie
może  stać  się  przyczyną  nadmiernego  jedzenia.  Negatywny  obraz
własnej  osoby,  pesymizm,  niskie  poczucie  własnej  wartości  i
skuteczności,  czy  słaba  siła  woli,  wszystko  to  może  prowadzić  do
objadania się.
Skłonność do uogólnień powoduje, iż niepowodzenie w jednej sferze
życia  jednostki  jest  odbierane  przez  nią  jako  klęska  we  wszystkich
pozostałych  obszarach  jej  funkcjonowania.  Drobna  potyczka  rodzi
pesymizm,  który  przejawia  się  w  ogólnym  nastawieniu  osoby  do
świata i siebie.
Wzbudza  to  negatywne  emocje  i  potrzebę  szukania  pocieszenia,
najczęściej  w  jedzeniu.  Obniżone  poczucie  własnej  wartości
przyczynia  się  do  wyolbrzymiania  drobnych  niepowodzeń  i
niedoceniania  swoich  mocnych  stron,  tylko  obwiniania  się  o
wszystko. Prowadzi to do niezadowolenia i złego nastroju, co  znowu
kończy się pocieszeniem w postaci jedzenia.
Takie  pocieszenie  w  jedzeniu  (co  często  obserwuje  się  u  osób
otyłych)  prowadzi  później  poczucia  winy  i  postanowienia,  że  osoba
„musi”  to  zmienić,  to  „już  ostatni  raz”,  co  z  kolei  znowu  rodzi
frustrację,  że  ciągle  się  coś  „musi”  i  błędne  koło  się  zamyka,  bo
znowu osoba sięga po jedzenie.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Oczekiwania wobec samego siebie i predyspozycje osobowościowe

Czynniki  takie  jak:  osamotnienie,  pesymizm,  zły  nastrój,  negatywne
myślenie  o  sobie,  niskie  poczucie  własnej  wartości,  a  także  słaba
kontrola wewnętrzna jednostki, mogą sprzyjać szukaniu pocieszenia
w  jedzeniu.  Osoby  z  niską  samooceną  czują  się  wówczas  kimś
ważnym,  dowartościowują  się,  zapewniają  sobie  w  ten  sposób
odrobinę szczęścia. Jednakże konsekwencją takiego zachowania jest
przyrost masy ciała, co z kolei prowadzi do poczucia winy i gorszego
samopoczucia.

Emocje a jedzenie

Jedzenie  –  „lekarstwo”  na  różne  problemy,  określenie  mające
odzwierciedlenie w życiu wielu jednostek. Wiele badań wykazało, że
złe samopoczucie, obniżony nastrój, czy negatywne emocje, takie jak
lęk,  strach,  rozczarowanie,  złość,  czy  żal,  a  czasami  nawet  –
paradoksalnie  -  radość  rodzą  zwiększoną  potrzebę  jedzenia  i
powodują, że osoby częściej sięgają do lodówki.
Przede  wszystkim  zagrożenie  dla  własnego  ego  lub  stanu
emocjonalnego  zwiększa  ilość  spożywanych  pokarmów,  głównie  w
przypadku osób z nadmierną masą ciała i odchudzających się.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Emocje a jedzenie

Kiedy  osoby  z  nadwagą  i  odchudzające  się  mogą  przypisać  swój  zły
nastrój konkretnej przyczynie, na ogół wtedy nie objadają się. Kiedy
natomiast brak jest takich sytuacyjnych wyjaśnień, ludzie zaczynają
rozmyślać  nad  sobą,  poszukując  przyczyn  złego  nastroju  w  sobie
(koncentracja na ego), a to pociąga za sobą potrzebę jedzenia.
Skłonności  do  nadmiernego  jedzenia  sprzyjają  również  poczucie
odrzucenia emocjonalnego, przeżywany gniew, wrogość. Przejadanie
się  może  być  także  wyrazem  buntu,  reakcja  na  poczucie  winy,
usprawiedliwieniem

życiowej

porażki,

łagodzeniem

lęków

dzieciństwa,

wyrazem

braku

lub

niewłaściwego

sposobu

zaspokojenia potrzeb jednostki.
Dzieci,  które  czują  się  niekochane  i  nieakceptowane  przez  swoich
rodziców lub mają poczucie odrzucenia emocjonalnego, zamykają się
w sobie, tłumią własne uczucia i emocje poszukując „pocieszenia” w
jedzeniu.  Pozwala  im  to  na  chwilę  zapomnieć  o  tych  troskach.
Jednakże zdarza się, że ten brak zainteresowania ze strony rodziców
rzutuje na kolejne etapy życia dziecka. Młody człowiek zamyka się w
sobie,  ma  trudności  w  kontaktach  z  rówieśnikami,  czuje  się
osamotniony,

może

rodzić

frustrację,

złość.

Jedynym

pocieszycielem jest wówczas jedzenie.

OTYŁOŚĆ

PRZYCZYNY PSYCHOLOGICZNE

Emocje a jedzenie

Częstą przyczyną jedzenia jest też nuda. Z braku innych zajęć wielu
ludzi  sięga  do  lodówki,  zapełnia  sobie  czas  przygotowywaniem
czegoś  smacznego.  Najczęściej  ma  to  miejsce  po  południu  i
wieczorem, kiedy brak jest innych wrażeń. Ludzie jedzą, kiedy czują
się samotni, a życie towarzyskie jest bardzo ograniczone.
Jedzenie  wtedy  staje  się  towarzyszem,  który  pomaga  ukoić
samotność,  brak  znajomych,  przyjaciół.  Chwilowo  poprawia  to
nastrój, jednostka czuje się szczęśliwa, ale tylko na chwilę.
Wiadomo,  że  nadmierne  jedzenie  prowadzi  do  tycia,  co  z  kolei
wywołuje poczucie winy, pogarsza samopoczucie, obniża samoocenę
i

jeszcze

bardziej

utrudnia

nawiązanie

prawdziwych

satysfakcjonujących relacji z innymi.
Przejadanie się dla wielu jest po prostu pewnego rodzaju środkiem
uspokajającym,

przywracającym

emocjonalną

równowagę,

poprawiającym nastrój. Jest sposobem rekompensaty za życiowe
niepowodzenia, frustracje i lęki.

OTYŁOŚĆ

WPŁYW NA PSYCHIKĘ

Otyłość  nie  doczekała  się  oficjalnej  definicji  jako  jedna  z  postaci
zaburzeń  odżywiania,  tak  jak  anoreksja  czy  bulimia.  Nie  istnieją
kryteria diagnostyczne poza masą ciała i pomiarami grubości fałdów
tłuszczowych. Niemniej jednak wielu lekarzy, podobnie jak rodziców i
i  dzieci,  zdaje  sobie  sprawę,  że  osoba  otyła  doświadcza  wielkich
cierpień fizycznych.

Otyłe nastolatki rzadziej są przyjmowane na studia niż ich szczupli
rówieśnicy z takimi samymi wynikami w nauce. Podobne zjawisko
występuje w trakcie szukania pracy i polityce awansów.

Wiele  osób  uważa  otyłość  za  oznakę  słabości  charakteru.  Ludzie
szczupli czy o przeciętnej masie ciała, patrząc na osobę otyłą myślą,
że  brak  jej  siły  woli.  Tymczasem  takie  nastawienie  otoczenia
społecznego tylko pogarsza  sprawę.  U dziecka, bardziej niż u osoby
dorosłej, negatywna ocena wzmaga poczucie beznadziejności i małej
wartości.

Dzieci otyłe czują się gorsze w środowisku, które wielbi szczupłą
sylwetkę i sprawność fizyczną. Unikają więc gier i rozmaitych zajęć,
ponieważ boją się, że przez tuszę, mniejszą ruchliwość albo gorszą
koordynację udział w takich zajęciach tylko je ośmieszy.

OTYŁOŚĆ

WPŁYW NA PSYCHIKĘ

W  wieku  dojrzewania,  kiedy  formuje  się  poczucie  własnej
tożsamości,  otyli  nastolatkowie  szczególnie  łatwo  nabierają
przekonania  o  swojej  mniejszej  wartości.  Uważają  siebie  za
niedorajdy,  ich  wiara  we  własne  siły  zmniejsza  się  coraz  bardziej.
Całą uwagę skupiają na wymiarach własnego ciała i fantazjują, jakie
wspaniałe byłoby ich życie, gdyby tylko udało im się schudnąć.

Niektórzy  specjaliści  uważają,  że  u  podłoża  otyłości  dziecięcej  leżą
problemy  natury  psychologicznej.  Inni  twierdzą,  że  winne  jest
społeczeństwo gloryfikujące szczupłą sylwetkę tworzące wokół osób
otyłych  atmosferę  lekceważenia  i  pogardy,  która  w  końcu  tym
osobom  się  udziela.  Zgodnie  z  tym  podejściem  problemy
psychologiczne rozwijają się w następstwie otyłości.

OTYŁOŚĆ

WIELOSTRONNE PODEJŚCIE DO LECZENIA

Podejście wielostronne powinno zacząć się od badania lekarskiego.

Po wstępnym badaniu można wyznaczyć cele terapii, określające
etapy dochodzenia do pożądanego ciężaru ciała i rozmiary
aktywności fizycznej.

Następnie  osoba  otyła  musi  zdobyć  umiejętność  panowania  nad
swoimi  nawykami  żywieniowymi.  Wśród  rodziców  dzieci  cierpiących
na anoreksję i bardzo otyłych jest wiele osób przesadnie troskliwych
lub  wykazujących  tendencję  do  dominowania,  skutkiem  czego
dziecko  często  nie  ma  możliwości  samodzielnego  regulowania  ilości
zjadanego  pożywienia.  Ponieważ  od  wczesnego  dzieciństwa  to
rodzice  decydują  ile  dziecko  ma  zjeść,  uczy  się  ono  ignorować
sygnały płynące ze swojego organizmu.

Ważnym elementem terapii jest konsultacja ze specjalistą do spraw
żywienia, który zapoznaje się ze sposobem odżywiania danej rodziny
i może zalecić zmiany, a także doradzić jak przyrządzać atrakcyjne,
zdrowe i sycące posiłki.

OTYŁOŚĆ

WIELOSTRONNE PODEJŚCIE DO LECZENIA

Zwiększona aktywność fizyczna sama w sobie nie gwarantuje utraty
kilogramów,  ale  jest  ważną  częścią  każdego  programu  leczenia
otyłości.  Ćwiczenia  nie  tylko  powodują  spalanie  kalorii,  ale  również
zwiększają  sprawność,  co  dodaje  energii,  wiary  we  własne  siły  i
poczucia wartości.

Osoby  łączące  ćwiczenia  fizyczne  i  dietę  mają  większe  szanse
osiągnięcia  długotrwałych  rezultatów  (utrzymanie  obniżonej  masy
ciała), niż ci, którzy ograniczają się jedynie do zmniejszenia dopływu
energii. Utrzymanie zmniejszonej masy ciała bywa trudniejsze niż jej
osiągniecie.

Podczas  leczenia  otyłości  powinny  być  uwzględnione  uczucia,  jakie
jednostka  żywi  wobec  siebie.  Zajmujący  się  tym  psychologowie
stwierdzili,  ze  sam  spadek  masy  ciała  nie  zawsze  rozwiązuje
problemy  psychiczne.  Jeżeli  zostaną  one  pominięte,  leczenie  może
przynieść  skutek  przeciwny  do  zamierzonego.  Nawet  jeśli  ciało
rzeczywiście będzie szczuplejsze, to brak wiary w siebie pozostanie.

Ponieważ  od  dawna  osoba  otyła  toczyła  walkę  z  psychicznymi
problemami  towarzyszącymi  otyłości,  jej  rozwój  psychiczny  i
społeczny mógł zostać zahamowany, skutkiem czego osoba taka nie
zawsze znajdzie w sobie dość sił, by stawić czoła nowym wyzwaniom.
Pozbawiona  tych  sił  oraz  pozytywnej  samooceny  może  znowu
sięgnąć po jedzenie i przybrać na wadze.

OTYŁOŚĆ

POSTRZEGANIE SPOŁECZNE

Pseudonaukowe teorie dotyczące otyłości zakładają, że osoby cierpią
na zaburzenia osobowości, jak np. brak silnej woli, że są zbyt głupie,
aby  liczyć  poprawnie  kalorie,  że  są  nie  potrafią  oprzeć  się  pokusie
jedzenia,  że  mają  zaburzenia  mechanizmu  sytości,  albo,  ze  maja
problemy  emocjonalne,  które  powodują  że  jedzą  za  dużo.  Zakłada
się,  że  osoby  otyłe  ciągle  jedzą  i  pojadają,  że  nie  są  dostatecznie
zdyscyplinowane,  aby  usiąść  przy  stole  i  zjeść  posiłek  o
odpowiedniej porze. W leczeniu otyłości lekarze przeważnie próbują
leczyć „dolegliwości” wymienione wyżej.

W kulturze, w której nadwaga i otyłość jest postrzegana jako wynik
lenistwa  i  niezdyscyplinowania,  osoby  otyłe  mogą  czuć  się  winne  i
nieszczęśliwe  z  powodu  swojej  otyłości.  Taki  trend  społeczny  może
powodować,  że  nawet  osoby  pulchne,  niezbyt  wysokie,  czy  potężne
czują się grube.

Kiedy  pulchna,  okrągła  sylwetka  jest  postrzegana  jako  negatywna,
wówczas  kobiety  o  okrągłych  biodrach  czują  się  nieatrakcyjne.  W
takim  społeczeństwie  kobiety  bardziej  niż  mężczyźni  mogą  się  czuć
grube  i  nieatrakcyjne.  Nawet  całkiem  szczupłe  kobiety  będą
podejmować działania aby obniżyć masę ciała.

W badaniach nie udało się zidentyfikować  cech osobowości czy stylu
odżywiania  specyficznych  dla  otyłości.  Osoby  otyłe  nie  są  bardziej
melancholijne  czy  kompulsywne  od  osób,  które  nie  borykają  się  z
problemem nadwagi.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Osoby otyłe są narażone na doświadczanie przykrych uwag ze strony
innych  ludzi  i  przejawów  dyskryminacji,  a  także  takich  emocji,  jak:
wstyd,  poczucie  winy,  niskie  poczucie  własnej  wartości,  co  prowadzi
do  obniżenia  odczuwanej  jakości  życia,  a  nierzadko  również  do
rozwoju neurotyzmu czy depresji.
Ze  względu  na  doświadczane  skutki  otyłości,  a  przede  wszystkim  z
powodu  lansowanego  przez  kulturę  zachodnią  ideału  szczupłej
sylwetki,

masowo

podejmowane

są

wysiłki

zmierzające

zmniejszenia masy ciała. Rekordy popularności biją diety cud i środki
przeciw otyłości.
Odchudzanie  się  staje  się  często  najistotniejszym  celem  życiowym  a
nawet  obsesją.  Zmusza  do  podejmowania  drastycznych  ograniczeń  w
sferze  jedzenia,  do  wyczerpującej  aktywności  fizycznej,  a  nawet  do
podejmowania  zachowań  niebezpiecznych  dla  zdrowia,  takich  jak
zażywanie leków i parafarmaceutyków bez  konsultacji z lekarzem.
Mimo  determinacji  podejmowane  zabiegi  okazują  się  często
nieskuteczne.  Nawet  jeśli  udaje  się  zmniejszyć  masę  ciała  do
pożądanego  poziomu,  po  pewnym  czasie  wraca  ona  do  wartości
wyjściowej, a czasem znacznie ją przekracza.  Już w ciągu pierwszego
roku po zakończeniu kuracji odchudzającej około 40% utraconej masy
ciała  ma  tendencję  do  odnawiania  się.  W  ten  sposób  problem  może
trwać przez lata i wzbudzać nieprzerwaną frustrację.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Otyłość  może  być  źródłem  stresu  psychologicznego,  natomiast
proces  odchudzania  zawsze  generuje  taki  stres.  Wynika  to  między
innymi z konieczności skonfrontowania się z faktem własnej otyłości,
z  konieczności  wprowadzenia  zmian  w  nawykach  żywieniowych  i
aktywności  fizycznej,  z  presji  sukcesu,  a  nierzadko  również  z
charakteru relacji z innymi ludźmi.
Procesowi odchudzania towarzyszy wiele trudności, które na różnym
etapie  zakłócają,  a  nawet  całkowicie  uniemożliwiają  osiągnięcie
założonego  celu.Są  to,  oprócz  przeszkód  obiektywnych,  trudności
subiektywne, które mają swoje podłoże w sferze psychicznej.

Niedostateczna motywacja

Często  zakłada  się  z  góry,  że  ludzie  zaczynają  się  odchudzać,
ponieważ  tego  chcą.  Sam  fakt  rozpoczęcia  kuracji  nie  musi  jednak
świadczyć o wewnętrznym przekonaniu i mobilizacji do działania.
Częstym  powodem  podjęcia  diety  jest  sugestia  innych  osób,  które
proponują lub nakazują schudnięcie. Może to być lekarz prowadzący,
który dostrzega negatywny wpływ nadwagi na stan zdrowia pacjenta
albo  ktoś  z  rodziny,  czy  wreszcie  tak  zwane  osoby  z  zewnątrz,  np.
pracodawca,  które  oczekują  dostosowania  się  do  obowiązujących
standardów wyglądu. W tym przypadku motywacja zewnętrzna może
być korzystna, zwłaszcza w początkowym okresie odchudzania.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Niedostateczna motywacja

Częsta  jest  niedostateczna  świadomość  własnego  wyglądu  oraz
szkodliwości otyłości. Część osób otyłych wyobraża sobie siebie jako
osobę o normalnych rozmiarach ciała i dopiero wyraźna konfrontacja
(zobaczenie  siebie  na  zdjęciu  lub  w  witrynie  sklepu)  uświadamia
realne  wymiary  ciała.  Dodatkowo,  jeśli  nadwaga  nie  skutkuje
wyraźnymi  dolegliwościami  zdrowotnymi  czy  znaczącym  obniżeniem
sprawności,  często  nie  jest  postrzegana  jako  istotny  problem,
zwłaszcza  przez  osoby  starsze,  które  zwykle  przywiązują  mniejszą
wagę do atrakcyjności  fizycznej.
Poziom  motywacji  obniżają  też  nierealistyczne  cele  stawiane  sobie
dotyczące  chudnięcia.  Większość  osób  otyłych  chciałaby  zmniejszyć
masę ciała do normy wyznaczanej w tabelach medycznych. Wiąże się
to z koniecznością zrzucenia bardzo dużej liczby kilogramów, często
powyżej  40.  Jest  to  tak  wielkie  wyzwanie,  że  dla  wielu  osób  wydaje
się niemożliwe do zrealizowania, przez co staje się demotywujące.
Frustracja z powodu zbyt małych efektów jest najczęstszą przyczyną
osłabienia  lub  całkowitego  zaniku  motywacji  na  późniejszych
etapach  kuracji  odchudzającej.  U  jej  podłoża  leży  poczucie  braku
wpływu  efekty  podejmowanych  działań.  Powstawaniu  tego  typu
frustracji  sprzyjają  niedostateczna  świadomość  dotycząca  ilości  i
wartości energetycznej zjadanego pożywienia oraz brak planowania i
konsekwencji.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Brak kontroli łaknienia

Wiele osób otyłych używa sformułowania, że jedzenie jest nałogiem,
dlatego tak trudno uzyskać nad nim kontrolę. Jednak w odróżnieniu
od innych nałogów, z jedzenia nie można całkowicie zrezygnować, co
czyni opanowanie go jeszcze trudniejszym.
Typowe problemy w tym względzie obejmują:



stałe uczucie głodu



objadanie się pod wpływem stresu



wieczorne objadanie się



nocne objadanie się

Odczuwanie

głodu

jest

zdecydowanie

nieprzyjemnym

doświadczeniem,  zarówno  pod  względem  fizjologicznym,  jak  i
psychologicznym. Jednak to, co bywa nazywane głodem, nie zawsze
nim  jest.  Często  interpretowane  są  w  ten  sposób  inne
doświadczenia, na przykład wyparte emocje.
Nieprawidłowo  skomponowana  dieta  jest  najbardziej  oczywistą
przyczyną

odczuwania

głodu.

Częstym

działaniem

osób

odchudzających się jest stosowanie rygorystycznego sposobu
żywienia lub wręcz głodzenie się, w nadziei na szybkie i znaczące
efekty

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Brak kontroli łaknienia

Nastawienie  na  walkę  ze  sobą  i  wytrzymanie  diety  doprowadza
zwykle do przeciwnych skutków. Dochodzi do napadów objadania się
i  kształtowania  się  błędnego  koła  polegającego  na  naprzemiennym
głodzeniu się i nadmiernym objadaniu.
Poczucie  krzywdy  i  ograniczenia  wynikające  z  konieczności
odchudzania  się  i  utrzymywania  diety  prowadzi  do  obsesyjnego
myślenia  o  jedzeniu,  a  w  konsekwencji  do  sięgania  po  zakazane
produkty, zwykle w nadmiarze.
Niezaspokojone  potrzeby  emocjonalne  często  są  charakteryzowane
przez  pacjentów  jako  uczucie  pustki  i  umiejscawiane  w  okolicy
żołądka,  a  wrażenie  to  bywa  mylnie  interpretowane  jako  uczucie
głodu
Znaczna część osób z nadwagą sięga po jedzenie w chwilach napięcia
i  stresu.  U  części  z  nich  obiektem  zainteresowania  są  wtedy
wyłącznie  słodycze,  ale  może  to  być  praktycznie  każdy  produkt
spożywczy  znajdujący  się  w  zasięgu  wzroku.  Jedzenie  takie  odbywa
się  szybko  i  automatycznie,  osoba  jedząca  nie  delektuje  się
smakiem. Przyczyną takich zachowań może być:



brak świadomości własnych doświadczeń wewnętrznych, czyli

utożsamianie emocji z głodem



nawyk rozładowywania emocji przez jedzenie



nagradzanie siebie, jako działanie mające osłabić lub

zneutralizować skutki stresu, czyli pocieszanie się i symboliczne
wzmacnianie.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Brak kontroli łaknienia

Jednym z podstawowych problemów osób odchudzających się jest
niemożność

powstrzymania

się

jedzenia

godzinach

wieczornych.
Obiektywne przyczyny tego zjawiska mogą być następujące:



wygłodzenie spowodowane ograniczaniem lub powstrzymywaniem

się od jedzenia w ciągu dnia, żeby zaoszczędzić kalorie;



obecność zewnętrznych bodźców żywieniowych, takich jak widok i

zapach jedzenia czy obecność osób jedzących. Sięganie po jedzenie
działa w tym przypadku na zasadzie wyuczonego odruchu i nie jest
zwykle związane z faktycznym odczuwaniem głodu.
Jedzenie wieczorne może mieć również przyczyny subiektywne, takie
jak:



odprężanie się za pomocą jedzenia po ciężkim dniu, jako nagroda

za całodzienny wysiłek i sprawienie sobie przyjemności;



nuda, brak satysfakcjonujących zajęć. Jedzenie jest w tym

przypadku

atrakcyjną

rozrywką,

dostarczającą

przyjemności

oddziałujących na wiele zmysłów, a często po prostu wypełniającą
nadmiar czasu, na przykład osobom samotnym lub izolującym się od
innych.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Brak kontroli łaknienia

Pewnej części osób odchudzających się zdarzają się epizody nocnego
objadania się. Wiążą się one z trudnościami w zaśnięciu lub
wybudzaniem się z powodu głodu, ale nierzadko odbywają się
również poza udziałem świadomości, a fakt że miały miejsce zostaje
odkryty dopiero następnego dnia.
Możliwe przyczyny takich zachowań to między innymi:



wygłodzenie spowodowane ograniczaniem lub powstrzymywaniem

się od jedzenia w ciągu dnia;



stres lub napięcie nierozładowane przed snem;



nawyk.

Lęk przed zmianą

Mogłoby  się  wydawać,  że  schudnięcie  jest  najbardziej  oczekiwaną
zmianą, jaką mogą sobie wyobrazić osoby otyłe podejmujące kurację
odchudzającą.  Większość  z  nich  nie  zdaje  sobie  jednak  sprawy,  że
zmiana  wyglądu  wiąże  się  z  wieloma  innymi  zmianami,  które  mogą
być  na  tyle  istotne  i  rozległe,  że  przyczyniają  się  do  destabilizacji
dotychczasowej  równowagi  wewnętrznej  i  międzyludzkiej.  Do
ważnych  aspektów  zalicza  się  poczucie  winy  wobec  bliskich,
trudności  w  sytuacjach  społecznych  związanych  z  jedzeniem,
trudności ze zmianą stylu życia.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Lęk przed zmianą

Poczucie

winy

wobec

bliskich

jest

problemem

rzadko

rozpatrywanym,  ale  mającym  istotne  znaczenie  zarówno  dla  decyzji
o podjęciu kuracji odchudzającej, jak i dla jej efektywności. Dotyczy
on  przede  wszystkim  kobiet,  zwłaszcza  zamężnych  i  posiadających
dzieci.  Kulturowe,  rodzinne  i  indywidualne  wymagania  wobec  nich
predysponują do stawiania bliskich na pierwszym miejscu, a dopiero
w  drugiej  kolejności,  jeśli  w  ogóle,  do  zaspokajania  własnych
potrzeb.
Uwarunkowania  psychologiczne  leżące  u  podłoża  takiej  postawy  to
między innymi:



konieczność większego zaabsorbowania sobą, na przykład

poświęcenia sobie większej ilości czasu, uwagi, środków finansowych
niż dotychczas;



nawykowy styl bycia nastawiony na dawanie;



destrukcyjne przekonania i wyobrażenia (na temat siebie i innych

ludzi, obowiązujących praw i zasad);



niskie poczucie własnej wartości;



brak wsparcia lub jawna krytyka ze strony innych osób.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Lęk przed zmianą

Osoba  podejmująca  decyzję  o  odchudzaniu  oprócz  pracy  nad  sobą
musi  radzić  sobie  z  wieloma  sytuacjami  społecznymi,  które  w  różny
sposób skłaniają ją do jedzenia. Dzieje się to w sposób bezpośredni,
kiedy ktoś namawia do jedzenia, ale także w pośredni, gdy bodźcem
staje  się  widok  jedzenia  lub  obowiązująca  w  danej  sytuacji  norma
społeczna.
Wśród przyczyn trudności z odmawianiem jedzenia należy wymienić:



uwrażliwienie na zewnętrzne bodźce żywieniowe, to znaczy widok i

zapach jedzenia, osoby spożywające posiłek;



brak asertywności, czyli nieumiejętność odmawiania, kiedy ktoś

częstuje lub nalega na zjedzenie czegoś



konformizm, czyli jedzenie w towarzystwie, aby się nie wyróżniać,

wtopić w tłum, by nie stanowić przedmiotu zainteresowania;



brak świadomości własnego wyglądu, wartości energetycznej i

ilości zjadanego pożywienia;



pozytywne emocje pojawiające się w kontakcie z innymi ludźmi,

wyzwalające potrzebę swobody i braku kontroli, również w sferze
jedzenia.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Lęk przed zmianą

Aby  efekty  kuracji  odchudzającej  były  trwałe  musi  nastąpić  zmiana
stylu  życia  na  powszechnie  uważany  za  prozdrowotny.  Oznacza  to
konsekwentne  stosowanie  określonego  sposobu  odżywiania  oraz
zwiększenie aktywności fizycznej. Niepowodzenia w tym zakresie są
najczęściej  określane  jako  tak  zwany  brak  silnej  woli,  ale  u  ich
podłoża mogą leżeć następujące przyczyny:



stare nawyki, które nie są konsekwentnie zastępowane nowymi,

bardziej konstruktywnymi;



nierealistyczne przekonania i wyobrażenia (na temat siebie, innych

ludzi, obowiązujących praw i zasad);



lęk przed destabilizacją układu życiowego (rodzinnego,

towarzyskiego, zawodowego);



lęk przed porażką, przed dużymi, widocznymi zmianami w stylu

bycia, które mogłyby doprowadzić oczekiwanych efektów i
spowodować dezaprobatę własną lub innych;



brak wsparcia lub jawne ograniczenia ze strony innych osób;



brak motywacji wewnętrznej, czyli brak wizji konkretnych,

długofalowych korzyści wynikających z określonego sposobu
działania.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Omówione aspekty niepowodzeń w odchudzaniu są związane z
przede wszystkim z psychologicznym funkcjonowaniem człowieka,
tak więc praca nad nimi, a w związku z tym zwiększanie skuteczności
odchudzania

się,

wymaga

udziału

psychologa

terapii

odchudzającej.
Włączenie  psychoedukacji,  wsparcia,  czy  wreszcie    terapii
psychologicznej  do  programu  kuracji  odchudzającej  znacząco
zwiększa  jej  efektywność  oraz  szansę,  że  osiągnięte  efekty  będą
trwałe.
Podstawowe  obszary  pracy  terapeutycznej  z  pacjentami  otyłymi
podejmującymi kurację odchudzającą powinny obejmować:



edukowanie (na temat odżywiania się, aktywności fizycznej,

uwarunkowań i konsekwencji psychologicznych otyłości, sposobów
radzenia sobie ze stresem);



poprawne formułowanie celów;



zwiększanie świadomości;



wzbudzanie motywacji wewnętrznej;



kształtowanie konstruktywnych przekonań i wyobrażeń;



zwiększanie poczucia kontroli nad sobą;



kształtowanie nowych umiejętności;



wyrabianie konstruktywnych nawyków.

OTYŁOŚĆ

PSYCHOLOGICZNE UWARUNKOWANIA NIEPOWODZEŃ W

ODCHUDZANIU

Odchudzanie  się  jest  znaczącym  wyzwaniem,  nie  tylko  ze  względu
na konieczność zmiany sposobu odżywiania, ale również ze względu
na  to,  że  aby  efekty  były  trwałe,  musi  się  zmienić  nastawienie  do
wielu  kwestii  związanych  z  odchudzaniem.  Dotyczy  to  między
innymi stosunku do:



siebie jako osoby;



własnego ciała;



odżywiania;



społecznych norm dotyczących wyglądu i stylu życia



innych ludzi.

Rozpoczęcie  odchudzania  bywa  i  powinno  być  okazją  do
przeanalizowania  własnego  funkcjonowania  w  tych  obszarach  i
dokonania  ewentualnych  zmian,  których  celem  jest  uzyskanie  lub
odzyskanie  harmonii  i  zadowolenia  –  w  aspekcie  wewnętrznym  i
międzyludzkim.

OTYŁOŚĆ

NADWAGA JAKO WYNIK KONSUMPCJI

Szczupła  sylwetka  jest  postrzegana  jako  atrakcyjna  i  stanowi  w
kulturze  przedmiot  zachodniej  pożądania  dopiero  od  kilku
dziesięcioleci.  Nierzadko  można  się  spotkać  z  twierdzeniami,  że
niemożliwe  jest  aby  kobieta  była  zbyt  szczupła.  Jednak  takie
stwierdzenia  są  o  tyle  nieprawdziwe,  że  niedowaga  może  być  tak
samo niekorzystna dla zdrowia jak nadwaga.
Mimo  tego  faktu  w  modzie  jest  coraz  bardziej  szczupła  i  smukła
sylwetka.  Od  początku  lat  60-tych  modelki  i  królowe  piękności  są
coraz  szczuplejsze.  Jednocześnie  obserwowane  jest  systematyczny
wzrost  masy  ciała  zwyczajnych  kobiet  i  związana  z  tym  rosnąca
rozbieżność

między

rzeczywistym

wyglądem

idealnym

wizerunkiem własnego ciała. Występuje także stały wzrost ilości
artykułów w magazynach kobiecych poświęconych standardom
kobiecego piękna.
Poza

nowoczesnymi,

zindustrializowanymi

społeczeństwami,

bardziej preferowana jest pulchna, okrągła sylwetka. W niektórych
społeczeństwach  kobiety  z  nadwagą  są  najbardziej  atrakcyjne,  w
związku z czym przed ślubem młode dziewczyny przekarmiane, aby
były bardziej okrągłe.
Tam  gdzie  istnieje  realne  ryzyko  braku  pożywienia,  szczupła
sylwetka  jest  traktowana  jako  zagrożenie,  natomiast  otyłość
stanowi dowód zamożności.

OTYŁOŚĆ

STEREOTYPY DOTYCZĄCE OSÓB OTYŁYCH

Osobami,  które  w  obecnych  czasach  najbardziej  obawiają  się
otyłości,  są  kobiety  zamieszkujące  wysoko  uprzemysłowione  kraje
zachodnie.  Kobiety  te  rocznie  przeznaczają  duże  środki  na
produkty,  które  mają  pomóc  w  osiągnięciu  szczupłej  sylwetki.
Średnio  co  czwarta  kobieta  z  kultury  zachodniej  jest  uczestniczką
jakiegoś programu mającego na celu redukcję masy ciała.
Szeroko rozpowszechniona troska o szczupłą sylwetkę jest zbieżna
z    przekonaniem,  że  utrata  masy  ciała  spowoduje  u  osób  otyłych
duże korzyści zdrowotne.
Presja  aby  być  szczupłym  obejmuje  również  osoby  z  prawidłową
masą  ciała,  które  nie  odniosą  żadnych  korzyści  zdrowotnych
spowodowanych  utratą  kilogramów.  Przywiązywanie  wagi  do  masy
ciała najbardziej szkodzi dwóm grupom osób:



tym, dla których staje się to na tyle przytłaczające, że rozwijają

się u nich zaburzenia odżywiania



tym, które są dyskryminowane z powodu swojej tuszy.

Frustrację pogłębia fakt, że osoby otyłe nie robią nic, aby być
otyłymi, a uzyskanie przez nie długotrwałego efektu szczupłej
sylwetki jest praktycznie nieosiągalne.

OTYŁOŚĆ

STEREOTYPY DOTYCZĄCE OSÓB OTYŁYCH

Większość ludzi jest bardzo krytyczna i niewyrozumiała w stosunku
do osób otyłych, ponieważ obwinia te osoby za ich nadmierną tuszę
i zachowuje się negatywnie wobec nich.
Stereotypowo

osoba

otyła

jest

postrzegana

jako

słaby,

nieszczęśliwy  człowiek,  któremu  brakuje  silnej  woli  i  który  sobie
dogadza.  Taki  pogląd  na  psychikę  osoby  otyłej  może  być
spowodowany  negatywnym  wrażeniem  wizualnym  jakie  wywołuje
nadmierna tusza, czyli wygląd zewnętrzny.
Stereotyp,  w  którym  negatywnie  oceniane  jest  wnętrze  człowieka
na  podstawie  jego  wyglądu  zewnętrznego  to  uprzedzenie.
Uprzedzenia  kierują  zachowaniami  osób  szczupłych  wobec  osób
otyłych.

tego

powodu

osoby

otyłe

mają

mniejsze

prawdopodobieństwo  odniesienia  sukcesów  życiowych  niż  osoby
szczupłe o zbliżonym potencjale intelektualnym.
Osoby  otyłe  często  biorą  sobie  do  serca  negatywna  stereotypowe
zachowania  innych  ludzi,  z  czego  bierze  się  obniżona  samoocena
samego siebie i innych osób otyłych.

OTYŁOŚĆ

SPOŁECZNE PRZYCZYNY OTYŁOŚĆI

Nie  ma  jednej  wyraźnej  przyczyny  otyłości.  Nieprawdziwy  jest
powszechny  pogląd,  że  ludzie  otyli    jadają  więcej  niż  osoby
szczupłe,  ponieważ  wyniki  badań  wskazują,  że  osoby  otyłe
spożywają  podobne  ilości  pożywienia  jak  osoby  o  prawidłowej
masie ciała.
Jednak  istnieje  kilka  czynników  uznawanych  za  przyczynę
powstawania  i  utrzymywanie  się  otyłości.  Jednym  z  ważniejszych
czynników,  szczególnie  dla  kobiet,  jest  klasa  społeczna.  W
społeczeństwach

zachodnich

kobiety

wyższych

warstw

społecznych mają niższą masę ciała niż kobiety z warstw niższych.
Osoby,  które  wspinają  się  na  wyższy  szczebel  drabiny  społecznej
mają  tendencję  do  chudnięcia,  natomiast  osoby  społecznie
degradowane wykazują skłonność do przybierania masy ciała.
Otyłość  jest często cechą rodzinną: otyli rodzice mają otyłe dzieci.
Ta cecha jest częściowo spowodowana genami odpowiedzialnymi za
gromadzenie  nadmiernych  ilości  tkanki  tłuszczowej.  Osoby  otyłe
często mają otyłych partnerów życiowych.
W  rodzinach  wspólne  jest  spożywanie  posiłków,  różne  rodzaje
aktywności, środowisko społeczne itp. a wiele z tych czynników jest
odpowiedzialnych  za  masę  ciała.  Tak  więc  atmosfera  panująca  w
rodzinie wpływa na powodzenie w długotrwałym redukowaniu masy
ciała.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

WPROWADZENIE, DEFINICJA

Otyłość  u  dzieci  i  nastolatków  stanowi  jedną  z  najbardziej
frustrujących  i    najtrudniejszych  do  leczenia  chorób.  Dzieje  się  tak
głównie  dlatego,  że  jest  to  zaburzenie  o  objawach  somatycznych
mające najczęściej swoje podłoże w głęboko w psychice dziecka.
Psychologowie kliniczni oraz lekarze i dietetycy uznają za otyłą taką
osobę,  której  odchylenie  od  normy  wagowej  wynosi:  dla  dzieci  10-
20%,  dla  dorosłych  20-30%.  Powyższy  opis  odwołuje  się  do  pojęcia
normy  wagowej.  Ogólnie  przyjęte  normy  wagowe  odnoszą  się  do
płci,  wieku,  typu  budowy  i  zostały  ustalone  na  podstawie  badań
antropologicznych.  Takie  określenie  osoby  otyłej  ma  charakter
zewnętrznego opisu, dotyczy ciała człowieka. Innymi słowy otyłą jest
osoba, która waży za dużo, ma nadwagę.
W ujęciu psychologii klinicznej osobą otyłą jest taka jednostka, która
doświadcza siebie jako otyłej, ma poczucie otyłości.
W  psychologii  klinicznej  badacze  reprezentujący  różne  orientacje
teoretyczne  podjęli  studia  nad  otyłością  poszukując  jej  przyczyn
głównie w środowisku rodzinnym.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

PERSPEKTYWA BEHAWIORYSTYCZNA I

PSYCHOANALITYCZNA

W teorii

behawiorystycznej

za przyczynę otyłości uznawane są

wyuczone w dzieciństwie nieprawidłowe zachowania i nawyki
żywieniowe powodujące, że człowiek w późniejszych okresach życia
pobiera znacznie więcej energii niż mu potrzeba. Nieprawidłowość w
sferze zachowań żywieniowych przejawia się brakiem ustalonych pór
posiłków,

jedzeniem

pomiędzy

posiłkami

(pojadanie),

przyzwyczajeniem do obfitych, wysokokalorycznych dań itp.
W

psychoanalizie

, przyczyn otyłości upatruje się w specyfice relacji

zachodzących w rodzinie dziecka otyłego. Otyłość nie tyle jest
przejawem

zaburzeń

rozwoju

dziecka,

uwarunkowanych

konstytucjonalnie,  co  rezultatem  relacji  ojciec-matka  oraz  rodzice-
dziecko.  Ważna  jest  rola  aspektu  emocjonalnego  w  powstawaniu
zaburzenia.
Relacja  pomiędzy  matką  a  dzieckiem  ma  charakter  ambiwalentny.
Ambiwalencja  najczęściej  przejawia  się  w  postawie  dominującej
matki.  Charakter  relacji  matka-dziecko,  postawa  matki,  może  być
rezultatem  niesatysfakcjonującej  relacji  pomiędzy  małżonkami.  W
efekcie  dziecko  nie  doświadcza  gratyfikacji  potrzeb  miłości  i
akceptacji.  Można  powiedzieć,  że  w  tym  ujęciu  otyłość  dziecka  jest
konsekwencją niepowodzenia związków emocjonalnych w rodzinie.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

PERSPEKTYWA PSYCHOSOMATYCZNA

W modelu

psychosomatycznym

otyłość można uznać za somatyczne

odzwierciedlenie niepowodzenia w funkcjonowaniu mechanizmów
psychologicznych jednostki. Otyłość jest efektem nieadekwatnego
interpretowania przez rodziców płaczu dziecka. Rodzice uznają płacz
dziecka, będący rezultatem przeżywanych emocji, za płacz z głodu.
W konsekwencji dziecko znajdujące się w sytuacji dyskomfortu
emocjonalnego poszukuje jedzenia, jako gratyfikacji swoich potrzeb.
Dziecko nie nauczy się nadawania adekwatnego znaczenia swoim
potrzebom. Innymi słowy dziecko nie jest w stanie różnicować
doznań emocjonalnych od stanu łaknienia.
Można sądzić, że dzieci otyłe spostrzegają siebie jako nieatrakcyjne.
Odnosi się to zarówno do zewnętrznego (wyglądu) jak i do
wewnętrznego (właściwości osobowości) wyposażenia jednostki. Być
może konsekwencją nacechowanej negatywnie tożsamości jest
bezradność i często przeżywana depresja.
Dzieci otyłe w wieku szkolnym mają poczucie małej atrakcyjności
fizycznej i negatywnie oceniają własny wygląd. Czują się nielubiane
przez innych. Podobnie otyłe nastolatki mają poczucie odrzucenia,
nie czują się przynależne do grupy rówieśniczej. Wydaje się im także,
że są nielubiane przez innych. Ukazuje się tu tożsamość, w której
oceny „jestem samotny”, „jestem nieakceptowany” stanowią
element dominujący.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

WPŁYW NA SPOSTRZEGANIE SIEBIE

Nadwaga,  defekt  somatyczny,  znajduje  swoje  odzwierciedlenie  w
psychicznym  funkcjonowaniu  dziecka.  Doświadczanie  siebie  jako
ciężkiego,  niezgrabnego,  mniej  sprawnego  fizycznie    wpływa  na
sposób  postrzegania  własnej  osoby,  przeżywane  emocje  oraz
samoocenę  dziecka.  Dziecko  otyłe  często  może  przypisywać  sobie
negatywne  atrybuty,  uruchamiać  w  stosunku  do  siebie  negatywne
emocje, mieć niską samoocenę.
Występowanie  otyłości  w  dzieciństwie  i  okresie  dojrzewania
powoduje  konsekwencje  dotyczące  nie  tylko  późniejszego  stanu
somatycznego  jednostki.  Doświadczenie  własnej  nieatrakcyjności  i
braku  akceptacji  ze  strony  innych  może  leżeć  u  podstaw  trudności
emocjonalnych i społecznych w późniejszych latach życia.
Poznanie  sposobu  doświadczania  siebie  i  świata  zewnętrznego
stanowi  podstawowy  cel  klinicznej  diagnozy  psychologicznej.  Treści
subiektywnego  doświadczania  siebie  przez  dziecko  stanowią
informacje,  które  mogą  zostać  wykorzystane  w  klinicznej  praktyce
psychologicznej.
Dzieci  otyłe  często  mają  trudności  w  wyrażaniu  własnych  przeżyć
psychicznych, uruchamianiu treści dotyczących własnych przekonań,
zainteresowań lub preferencji.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

SPECYFIKA TOŻSAMOŚCI

Specyfika kontaktu z samym sobą doświadczana przez dziecko otyłe,
znajduje  wyraz  w  częstszym  uruchamianiu  tzw.  „elementów
projekcji”.  Innymi  słowy  dziecko  ma  dostęp  do  pojedynczych,
wyizolowanych  fragmentów  treści  własnych  przeżyć  psychicznych.
Można  sądzić,  że  zawartość  treściową  tożsamości  dziecka  otyłego
tworzą  pojedyncze,  nie  pozostające  ze  sobą  w  związku  elementy
doświadczania  siebie.  Wydaje  się,  że  dziecko  otyłe  przejawia
trudności w integrowaniu treści doświadczania siebie.
Dziecko otyłe to osoba o

specyficznym poczuciu tożsamości

, którego

istota polega na:



trudnościach w kontakcie z samym sobą (treści własnych przeżyć

psychicznych dziecka pozostają dla niego niedostępne);



zewnętrznym a nie wewnętrznym punkcie odniesienia dla

doświadczania siebie (podstawę doświadczania siebie stanowią
elementy spostrzegane, a nie treści wewnętrznego doświadczenia);



trudności w integrowaniu wewnętrznych doświadczeń dotyczących

siebie (doświadczenia stanowią zbiór odrębnych, niepowiązanych ze
sobą elementów);



trudności w doświadczaniu własnej ciągłości czasowej (brak

zwłaszcza perspektywy przyszłej) i odrębności psychicznej.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

CELE TRAPII

W związku z powyższym praca kliniczna z dzieckiem otyłym powinna:



Umożliwiać doświadczenie psychicznego kontaktu z samym sobą

(identyfikowanie i wyrażanie treści własnych przeżyć, myśli, doznań
lub stanów) oraz doświadczenie siebie na wymiarze osobowym
(przeżycie własnych emocji i kompetencji w relacji z drugą osobą),
czyli odniesienia dla zbudowania własnej tożsamości.



Pozwolić na doświadczenie poczucia odrębności psychicznej

(identyfikowanie  i  klasyfikowanie  doznań  fizycznych,  przeżyć
emocjonalno-społecznych,  myśli,  aktywności  jako  własnych)  i
poczucia  ciągłości  czasowej  (doświadczanie  siebie  w  odniesieniu  do
teraźniejszości, przeszłości i przyszłości).
Wskazana

wydaje

się

być

koncentracja

psychicznym

funkcjonowaniu dziecka, a nie wyłącznie na problemie „je za dużo”.
Przy  postępowaniu  z  dziećmi  otyłymi  należy  wystrzegać  się
obwiniania ofiary.
Badania, które wykazywały, że czworo z pięciorga dzieci, które były
otyłe  w  wieku  sześciu  lat,  będzie  otyłych  jako  dorośli,  nie  znalazły
potwierdzenia.  Obecnie  uważa  się,  że  jedno  otyłe  dziecko  na  dwoje
będzie trwało w otyłości i będzie otyłe jako osoba dorosła.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

PROGRAMY LECZENIA

Pomoc  jaką  zwykle  otrzymują  od  specjalistów  dzieci  otyłe  i  ich
rodzice  dotyczy  porad  i  wskazań  odnoszących  się  do  zmiany  diety
oraz  trybu  życia  –  wprowadzenia  lub  zwiększenia  aktywności
ruchowej.

Lekarze

dietetycy

czasami

stosują

preparaty

zmniejszające łaknienie dziecka. Mówiąc inaczej jest to leczenie ciała
dziecka , które jest „chore”, bo waży za dużo.
Większość programów dla otyłych dzieci bardziej stara się
zmniejszyć przyrost masy ciała niż doprowadzić do jej ubytku. Jest to
sensowne

podejście,

ponieważ

drugi

cel

zwykle

zawodzi.

Zmniejszenie  przyrostu  masy  ciała  osiąga  się  poprzez  namówienie
rodziny  i  dziecka  do  zmiany  swoich  nawyków  żywieniowych  i  do
stosowania  diety,  w  której  zawartość  tłuszczu  i  cukrów  została
odpowiednio  zmniejszona.  Oprócz  tego  podkreśla  się  znaczenie
zwiększenia aktywności fizycznej.
Warto  zauważyć,  że  dziecko  otyłe  nie  jest  tylko  grube;  pod  tuszą
może  kryć  się  głęboko  cierpiący  człowiek,  tak  jak  to  ma  miejsce  w
przypadku  osoby  z  nerwicą  lub  psychozą.  Traktując  otyłość  u  dzieci
jako

zaburzenie

wyłącznie

somatyczne,

nie

uwzględniając

uwikłanych w nią specyficznych właściwości tożsamości osoby,
uniemożliwia się efektywne działanie terapeutyczne. Takie ujęcie
otyłości może leżeć u podstaw wielu niepowodzeń w terapii.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

SPECYFIKA PROCESU TERAPUTYCZNEGO

Doświadczenia z praktyki klinicznej pozwalają stwierdzić, że otyłość
jest często przez leczone dzieci i ich rodziców traktowana jako
dolegliwość,

choroba

etiologii

charakterze

wyłącznie

somatycznym. Utrzymywanie się u pacjentów takiego przekonania w
toku  terapii  może  stanowić  przejaw  oporu  przed  uświadomieniem
sobie właściwego problemu oraz chroni przed podjęciem stosownych
działań.
Dlatego  jednym  z  pierwszych  kroków  w  terapii  jest  próba
zdefiniowania  problemu  w  kategoriach  psychologicznych.  „Moje
dziecko  jest  grube”  –  to  słowa  pod  którymi  kryje  się  często
bezradność,

poczucie

winy,

poczucie

bycia

niewłaściwym,

niekompetentnym  rodzicem.  Pod  sformułowaniem  „bycie  grubym”
kryją się: cierpienie, poczucie odrzucenia, bycia innym – gorszym.
Praca  terapeutyczna  z  dzieckiem  otyłym  i  jego  rodzicami  jest
przeważnie  procesem  długotrwałym.  Wymaga  często  specyficznych
umiejętności  od  terapeuty,  między  innymi  radzenia  sobie  z
bezradnością  pacjentów,  tolerancji  wobec  doświadczanej  przez
pacjentów  i  siebie  frustracji.  Szczególnie  istotne  i  bardzo  trudne
wydaje  się  być  uniknięcie  roli  osoby,  na  której  spoczywa
odpowiedzialność za odchudzenie pacjenta.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

FUNKCJONOWANIE RODZINY

Dokonując  diagnozy  psychologicznej  dziecka  otyłego,  warto  zwrócić
uwagę  na  znaczenie  tego  zaburzenia  dla  jego  rodziny.  Wyjaśnienie
tego  wyznacza metody  postępowania terapeutycznego  i  pozwala  na
poznanie  trudności,  jakie  może  nieść  za  sobą  np.  konieczność
odchudzania dziecka.
Utrzymywanie  otyłości  u  dziecka  może  być  związane  z  funkcją,  jaką
jej  występowanie  pełni  dla  jego  rodziców.  W  sytuacji  istnienia
konfliktów  i  trudności  w  rodzinie,  koncentracja  na  otyłości  dziecka
może  odsuwać  inne  problemy  i  pozwalać  na  zajęcie  się
„bezpiecznym”  zagadnieniem,  jakie  w  danym  momencie  stanowi
otyłość.
Leczenie otyłości, wprowadzenie diety, stawia matkę i całą rodzinę w
wobec  konieczności  odmawiania  i  ograniczenia  jedzenia  dziecku.
Wydaje się, że trudność w odmawianiu i ograniczaniu pokarmu przez
rodziców  stanowi  specyficzną  przyczynę  niepowodzeń  w  leczeniu
otyłości.  Wymaga  oddzielnego  postępowania,  skoncentrowanego  na
znaczeniu, jakie pokarm i karmienie pełnią w relacji matka (rodzice)
–  dziecko.  Podjęcie  działań    ograniczających  jedzenie  dziecka
utrudnia  rodzicom  także  bardzo  popularne  przekonanie:  „dziecko
otyłe to dziecko zdrowe”.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

WYBÓR SPOSOBU TERAPII

Jednym  z  czynników  determinujących  wybór  terapii  jest  wiek
dziecka.  W  przypadku  małych  dzieci  (do  3  roku  życia)  opieka
psychologiczna obejmuje głównie rodziców. Dla dzieci starszych i ich
rodziców  przeznaczone  są  indywidualne  spotkania  z  psychologiem.
Także dla nastolatków przewiduje się indywidualny rodzaj kontaktu,
nie wykluczający równoległej współpracy z rodzicami.
W  niektórych  przypadkach  psycholog  może  zdecydować  się  na
jednoczesną  pracę  z  dzieckiem  i  rodzicami.  Podjęcie  takiej  decyzji
wiąże  się  ze  specyfiką  trudności  i  problemami  pacjenta  oraz  jego
rodziny.
Opieka  psychologiczna  nad  dzieckiem  otyłym  oraz  jego  rodzicami
może być realizowana w formie konsultacji oraz terapii.
Celem

konsultacji

jest

wstępna

diagnoza

mechanizmów

psychologicznych  uwikłanych  w  powstawanie  i  utrzymywanie  się
otyłości. W czasie konsultacji określa się także stosunek dziecka do
własnej otyłości, jego gotowość do podjęcia działań zmierzających do
zmiany  własnego  wyglądu,  czyli  dokonuje  się  diagnozy  motywacji
dziecka.  Jej  charakter  może  być  wyłącznie  zewnętrzny,  wynikający
np. z oczekiwań rodziców.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

ZADANIA TERAPII DZIECKA

Przeprowadzona

czasie

konsultacji

wstępna

diagnoza

mechanizmów psychologicznych, leżących u podstawy zaburzenia,
może stanowić wyjście do dalszego postępowania o charakterze
terapeutycznym.
Terapia dziecka otyłego koncentruje się najczęściej wokół:



Motywacji dziecka do dokonania zmiany własnego wyglądu,

zmiany we własnym funkcjonowaniu.



Przeżycia i odreagowania trudności związanych z podjęciem przez

dziecko działań zmierzających w do odchudzania.



Przeżycia frustracji wynikających z braku efektu podjętych działań.



Niesienia wsparcia dla dziecka doświadczającego emocjonalnych i

społecznych konsekwencji własnej otyłości.



Dostarczania dziecku gratyfikacji niezależnych od efektów

podjętych działań.



Indywidualnych potrzeb i trudności dziecka.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

CELE TERAPII RODZICÓW

Terapia rodziców dziecka otyłego koncentruje się zwykle na
następujących problemach:



Motywacji rodziców do podjęcia działań zmierzających do

odchudzania dziecka.



Analizie trudności i niepowodzeń związanych z realizacją

podjętych zamierzeń.



Analizie przyczyn utrzymywania się otyłości u dziecka.



Przeżyciach i odreagowaniu trudności jakie niesie ze sobą

konieczność ograniczania i odmawiania jedzenia dziecku.



Dostarczaniu gratyfikacji w przypadku realizacji zamierzeń.

OTYŁOŚĆ DZIECIĘCA

PODSUMOWANIE

Podsumowując warto podkreślić, że w niektórych przypadkach
otyłość nie stanowi samodzielnego zaburzenia. Stanowi
niespecyficzny objaw występujący w zespole innych symptomów w
różnych zaburzeniach (np. nerwicowych).
Z tego powodu, obok dietoterapii i zwiększenia aktywności fizycznej,
w leczeniu otyłości u dzieci, konieczna wydaje się być pomoc
doświadczonego psychologa, ponieważ nieuwzględnianie
psychicznego problemu doświadczanego przez dziecko otyłe wydaje
się stanowić jedną z najczęstszych przyczyn niepowodzenia w
terapii.
Postępowanie diagnostyczne i terapeutyczne powinno uwzględniać
mechanizm psychologiczny zaburzenia. Determinuje on charakter
pomocy psychologicznej i wybór adekwatnej metody postępowania.
Psychologiczna oferta pomocy dziecku otyłemu zależy od
indywidualnej sytuacji pacjenta oraz specyfiki jego potrzeb i
trudności. Czynnikami determinującymi rodzaj udzielanej pomocy

mogą także być kompetencje i charakter wykształcenia psychologa.

Document Outline