Dr n. med. Marek Bronk

Zakażenia przewodu pokarmowego i

zatrucie pokarmowe

Zakażenia przewodu pokarmowego i

zatrucie pokarmowe są rodzajami

ostrego zapalenia żołądka i jelit,

spowodowanego spożyciem pokarmu

lub napoju zawierającego czynnik

etiologiczny (drobnoustroje) lub jego

produkty

(toksyny)

stężeniu

produkty

(toksyny)

stężeniu

pozwalającym na wywołanie objawów.

Klasyczne

przypadki

zatruć

Klasyczne

przypadki

zatruć

pokarmowych są wywołane przez

drobnoustroje i ich toksyny.

Zapalenia przewodu pokarmowego



Należy pamiętać, że zakażenia jelitowe

są tylko częścią złożonego etiologicznie

problemu zapalenia przewodu

pokarmowego do którego należą

również:



Wrzodziejące zapalenie jelit



Zapalenie niedokrwienne



Zapalenie alergiczne



Zapalenie polekowe



Zapalenie popromienne (radioterapia)

Zatrucie pokarmowe

– definicja

epidemiologiczna

Klasyczne zatrucie pokarmowe ma

następujące cechy



Podobne objawy u kilku członków

grupy, która spożyła wspólny posiłek.



Ostry początek w kilka godzin po

spożyciu pokarmu.

Zatrucie pokarmowe

Zatrucie pokarmowe może nastąpić

przez:



Intoksykację, czyli spożycie pożywienia

zawierającego uprzednio wytworzone

toksyny.



Toksoinfekcję - zakaźne zatrucie

pokarmowe, czyli spożycie znacznej

liczby żywych drobnoustrojów

wywołujących zakażenie.

Intoksykacja



atrucie typu intoksykacji jest wynikiem

działania toksyny wytworzonej w żywności

przed jej spożyciem.



Przykładem intoksykacji jest zatrucie jadem

kiełbasianym, lub enterotoksyną gronkowcową.



Bakterie uwalniają egzotoksyny do żywności i

może zaistnieć sytuacja, kiedy drobnoustrój,

który je wytworzył zginie na skutek różnych

zabiegów technologicznych, w związku z czym

jego wyizolowanie będzie niemożliwe, natomiast

toksyna znajdująca się w produktach,

wykazująca zwykle wyższą tolerancję na

wysok

temperaturę będzie nadal szkodliwa dla

organizmu.

Toksoinfekcje



Toksykoinfekcje są następstwem

spożycia wraz z pokarmem

drobnoustrojów zdolnych do wywołania

zatrucia.



Mogą się one namnażać w przewodzie

pokarmowym, w którym wydzielają

toksyny.



Przyjmuje się, że do wystąpienia

toksykoinfekcji jest konieczne

wtargnięcie do organizmu bakterii w

stanie żywym.

Najmniejsza dawka zakaźna



Od liczby komórek które dostały się do

organizmu człowieka zależy czy objawy

chorobowe w ogóle wystąpią, jak również

ostrość przebiegu schorzenia.



W związku z tym wprowadzono pojęcie

najmniejszej dawki zakaźnej (Minimal Infectious

Dose - MID), wyrażonej liczbą komórek danego

gatunku bakterii, która jest konieczna do

wywołania objawowego przebiegu choroby u

człowieka.



Dla różnych bakterii MID kształtuje się na

różnym poziomie i np. dla najbardziej zjadliwych

pałeczek Salmonella i enterotoksycznych E. coli

wynosi około 100 komórek.

Czynniki etiologiczne -

bakterie



Zakażenia przewodu pokarmowego

wywołuje wiele drobnoustrojów, wśród

których najliczniej reprezentowane są

bakterie z rodziny Enterobacteriaceae,

należą tu:



Salmonmella



Shigella



Escherichia coli



Helicobacter pylori

Czynniki etiologiczne -

bakterie



Yersinia enterocolitica



Yersinia pseudotuberculosis



Bacillus cereus



Clostridium perfringens typ A i C



Clostridium botulinum



Vibrio cholerae



Vibrio cholerae non-01, non

0139



Vibrio parahaemoliticus



Vibrio fluvialis, V. hollisae



Czynniki etiologiczne -

bakterie



Campylobacter jejuni



Aeromonas hydrophila



Plesiomonas shigelloides



Staphylococcus aureus

(szczepy

enterotoksyczne)



Clostridium difficile

– szczepy

toksynotworcze



Pseudomonas aeruginosa



Listeria monocytogenes



Bacteroides fragilis – szczepy

toksynotwórcze

Czynniki etiologiczne -

bakterie



Proteus mirabilis



Proteus vulgaris



Morganella morgani



Klebsiella pneumoniae



Klebsiella oxytoca



Citrobacter freundii



Enterococcus faecalis

Czynniki etiologiczne - wirusy



Rotwirus



Adenowirus



Kalciwirus



Astrowirus



Norowirus



Cytomegalowirus (CMV) –

przy upośledzeniu

odporności



Herpeswirus -

zapalenie odbytnicy u

homoseksualistów

Czynniki etiologiczne -

pierwotniaki



Entamoeba histolityca



Gardia intestinalis



Balantidium coli



Cryptosporidium parvum



Cryptosporidium hominis (

charakterystyczny

dla człowieka)



Isospora belli



Cyclospora cayetanensis

Salmonella



Bakterie

występujące

powszechnie

Bakterie

występujące

powszechnie

przewodzie pokarmowym zwierząt i ludzi

( około 2500 serogatunków)



Wywołują od 10% do 30% rejestrowanych

epidemii zakażeń pokarmowych.



Czas inkubacji wynosi od 6 do 48 godzin.



Podstawowym objawem zakażenia jest

biegunka.



Zaka

enie najczęściej występuje po spożyciu

drobiu, mięsa, jaj, warzyw.

Shigella



Bakterie występujące tylko u człowieka

(kilka gatunków).



Wywołuje od 2% do 5% rejestrowanych

epidemii zakażeń pokarmowych.



Czas inkubacji zakażenia wynosi od 12 do 48

godzin.



Podstawowy objawem zakażenia jest krwawa

biegunka.



Zakażenie występuje po spożyciu różnych

produktów spożywczych (często przetworów

mlecznych).

Eschericha coli



Bakterie

występujące

powszechnie

Bakterie

występujące

powszechnie

przewodzie pokarmowym ludzi zwierząt.



Zakażenia przewodu pokarmowe wywołują

szczepy enterotoksyczne i enteroinwazyjne.



Czas inkubacji zakażenia wynosi od 12 do 48

godzin.



Podstawowy objawem zaka

enia jest

biegunka często z domieszką krwi.



Zatrucie występuje po spożyciu różnych

produktów spożywczych, często przetworów

mlecznych i produktów mięsnych.

Eschericha coli



EPEC – enteropatogenne E. coli



ETEC – enterotoksyczne E. coli



EHEC – enterokrwotoczne E. coli



EIEC – enteroinwazyjne E. coli



EAggEC – enteroadherentne E. coli

Clostridium perfringens



Bakteria występująca powszechnie u ludzi i

zwierząt a jej formy przetrwalne (spory) w

ziemi i kurzu.



Zatrucia wywołują szczepy wytwarzające

enterotoksynę.



Wywołuje od 5% do 15% rejestrowanych

epidemii zatruć pokarmowych.



Czas inkubacji zatrucia wynosi od 9 do 15

godzin.



Podstawowy objawem zatrucia jest wodnista

biegunka



Zatrucie najczęściej występuje po spożyciu

mięsa i drobiu.

Staphylococcus aureus



Bakteria występująca powszechnie u ludzi i

zwierząt



Zatrucia wywołują szczepy wytwarzające

enterotoksynę.



Wywołuje od 15% do 25% rejestrowanych

epidemii zatruć pokarmowych.



Czas inkubacji zatrucia wynosi od 2 do 4

godzin.



Podstawowymi

objawami

zatrucia

są

Podstawowymi

objawami

zatrucia

są

wymioty i biegunka.



Zatrucie najczęściej występuje po spożyciu

mięsa, budyniu, sałatki.

Clostridium botulinum



Bakteria występująca u ludzi i zwierząt a jej

formy przetrwalne (spory) w ziemi i kurzu.



Zatrucie wywołuje toksyna botulinowa (jad

kiełbasiany)



Wywołuje od 5% do 15% rejestrowanych

epidemii zatruć pokarmowych.



Czas inkubacji zatrucia wynosi od 12 do 72

godzin.



Podstawowym objawem zatrucia jest porażenie

nerwowo-mięśniowe.



Zatrucie najczęściej występuje po spożyciu

różnego

rodzaju

konserw

(szczególnie

różnego

rodzaju

konserw

(szczególnie

warzywnych)

Bacillus cereus



Bakteria występuje powszechnie w środowisku

człowieka.



Zatrucia i zakażenia wywołują szczepy

wytwarzające toksynę.



Zatrucie lub zakażenie może być związane ze

spożyciem żywności zawierającej wcześniej

wytworzoną toksynę lub żywe komórki bakterii.



Wywołuje od 1% do 2% rejestrowanych

epidemii zatruć i zakażeń pokarmowych.

Bacillus cereus



Czas inkubacji zatrucia wynosi:



Od 1 do 6 godzin po spożyciu toksyny.



Od 6 do 24 godzin po spożyciu żywych

bakterii



Zatrucie toksyną następuje najczęściej po

spożyciu odgrzewanego zapiekanego

ryżu.



Zakażenie żywymi bakteriami następuje

najczęściej po spożyciu żywności z mięsa

drobiu i warzyw.

Vibrio parahaemoliticus



Bakterie występujące powszechnie w

wodzie morskiej.



Wywołuje od 1% do 2% rejestrowanych

epidemii zatruć pokarmowych.



Czas inkubacji zatrucia wynosi od 10 do 24

godzin.



Podstawowy

objawem

zatrucia

jest

Podstawowy

objawem

zatrucia

jest

wodnista biegunka



Zatrucie najczęściej występuje po spożyciu

owoców morza.

Yersinia enterocolitica



Bakterie pochodzenia zwierzęcego

(zwierzęta domowe, gryzonie). Może

występować w wodzie jeziornej i

studziennej.



W ognisku zakażenia wśród ludzi

przenoszą się z człowieka na człowieka

drogą pokarmową.



Bakteria wywołuje pokarmowe

zapalenia żołądka i jelit.



Zakażenie człowieka następuje przez

skażoną żywność lub wodę.

Aeromonas hydrophila

Plesiomonas shigeloides



Bakterie występujące powszechnie w

wodzie.



Podstawowy objawem zatrucia jest

wodnista biegunka



Zatrucie najczęściej występuje po

spożyciu owoców morza.

Campylobacter jejuni



Bakterie pochodzenia zwierzęcego

(bydło, drób)



W ognisku zakażenia wśród ludzi

przenoszą się z człowieka na człowieka

drogą pokarmową.



U ludzi wywołują ostre zapalenie

żołądka i jelit.



Podstawowym objawem klinicznym są

krwiste biegunki.



Zakażenie człowieka następuje przez

skażoną żywność lub wodę.

Clostridium difficile



Jest jedną z najczęstszych przyczyn

rzekomobłoniastego zapalenia jelit,

poważnego schorzenia spowodowanego

nadmiernym namnożeniem

C. difficile

świetle jelita grubego.



Drobnoustrój izolowany jest od około 95%

pacjentów cierpiących na tę chorobę.



Niekontrolowana proliferacja jest skutkiem

eradykacji normalnej flory fizjologicznej w

następstwie antybiotykoterapii lekami o

szerokim spektrum działania.

Clostridium difficile



Występuje powszechnie w środowisku, a

także stanowi składnik flory fizjologicznej

przewodu pokarmowego niektórych

gatunków zwierząt

(konie)

- nie dotyczy to

jednak człowieka.



Wyjątek stanowią niemowlęta i małe dzieci,

skolonizowane w około 70% przypadkach,

jednak u nich obecność bakterii jest

zazwyczaj bezobjawowa.



Częstość występowania drobnoustroju u

dorosłych wynosi około 3% i niektóre źródła

zaliczają go do flory fizjologicznej



Kolonizacja bakterią wzrasta w przypadku

hospitalizacji, i wynosi według różnych

źródeł 15-35%

(zakażenia szpitalne).

Zakażenia wirusowe



Wirusy wywołujące biegunki należą do

różnych grup systematycznych: do

rodzin Reoviridae (rotawirusy),

Adenoviridae (adenowirusy typ 40 i

41), Calciviridae (kalciwirusy) i

odrębnej rodziny Astroviridae

(astrowirusy) oraz do grupy „małych

okrągłych wirusów” (SRV)

reprezentowanych przez Norowirusy

(dawniej wirus Norwalk)



Najlepiej poznane i najbardziej

niebezpieczne z powodu znacznej

zakaźności są rotawirusy.

Rotawirusy



są grupą wirusów należących do

rodziny reowirusów

(Reoviridae)



Nazwa

rota-

związana jest ich

kształtem przypominającym koło

(łac.

rota = koło)



Są znane od kilkudziesięciu lat,

zidentyfikowano siedem głównych

grup, z czego trzy (A, B i C) wywołują

zakażenia u ludzi; grupa A jest

najbardziej powszechna

Rotawirusy



powodują wymioty i biegunkę i są

najczęstszą przyczyną ostrej biegunki

u dzieci, powodując zgon ponad pół

miliona dzieci każdego roku w krajach

rozwijających się (dane z 2005).



Stwierdza się również zakażenia

rotawirusowe u zwierząt domowych

(psy, świnie, bydło).



W 2006 roku pojawiły się skuteczne i

bezpieczne szczepionki.

Adenowirusy



Adenowirusy - zakażenia adenowirusami

mogą przebiegać bezobjawowo.



Objawy kliniczne zakażenia u niemowląt i

małych dzieci to głównie ostre zapalenie

gardła z gorączką, zapalenie płuc



U dzieci starszych zapalenie gardła i

spojówek z gorączką,



W okresie zimowo-wiosennym zakażenia

dotyczą najczęściej dolnych dróg

oddechowych.



Zakażenia jelit - występują u niemowląt i

małych dzieci.

Astrowirusy



Astrowirusy ludzkie występują w

postaci kilku serotypów i wywołują

głównie trwające 2-3 dni choroby

biegunkowe, przypominające łagodne

choroby rotawirusowe.



Prawdopodobnie bardzo szeroko

rozpowszechnione w populacji ludzkiej,

ale rzadko wywołują choroby

Norowirusy



Norowirusy to grupa wirusów, które są

najczęstszą przyczyną nieżytu żołądka i jelit

w Wielkiej Brytanii.

•

Często używa się także terminu

winter

vomiting disease

(dosłownie „zimowa

choroba żołądka” albo „zimowe wymioty”),

ponieważ największa liczba zachorowań

zdarza się zimą.



Mogą jednak występować w dowolnej porze

roku

Norowirusy



Norowirusem można zakazić się przez

kontakt z zakażoną osobą, przez kontakt z

powierzchniami lub przedmiotami skażonymi

wirusem lub poprzez spożycie skażonej wody

lub skażonych potraw.



Wybuchy choroby są częste, zwłaszcza w

środowiskach zamkniętych, takich jak

szpitale, domy opieki czy szkoły.



Dzieje się tak dlatego, że norowirusem łatwo

zakazić się od innej osoby; wirus potrafi

ponadto przetrwać kilka dni w skażonym

obszarze.

Zapalenia przewodu pokarmowego

wywołane przez pierwotniaki



Do pierwotniaków wywołujących stany

zapalne przewodu pokarmowego

należą:



Entamoeba histolytica



Gardia intestinalis



Cryptosporidium

parvum



Isospora belli



Balantidium coli

Entamoeba histolytica



Czerwonka amebowa

(pełzakowica,

ameboza -

łac.

amoebosis

entamoebosis

) -

zespół chorobowy wywoływany przez

pierwotniaka z rodziny

Entamoebida

Entamoeba histolytica



Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą

pokarmową, poprzez połknięcie

cyst

pierwotniaka wraz z pożywieniem.

Jakkolwiek pasożyt ten występuje na

terenie całej kuli ziemskiej, szczególnie

narażone na zakażenie są osoby

podróżujące do strefy tropikalnej oraz

subtropikalnej

Entamoeba histolytica

•

Nieleczona pełzakowica (szczególnie ostra

postać jelitowa) może skończyć się

śmiercią



Najczęściej występujące postaci kliniczne

pełzakowicy to:



Ostra pełzakowica jelitowa

charakteryzująca się

biegunką

z dużą

ilością śluzu oraz krwią w kale, bólami

brzucha, nudnościami, wzdęciami oraz

podwyższoną temperaturą ciała. W

morfologii krwi

stwierdza się

leukocytozę

Entamoeba histolytica



Przewlekła pełzakowica jelitowa

zespół ten charakteryzują objawy

przewlekłego wrzodziejącego zapalenia

jelita grubego

, nadwrażliwość

jelit

niedokrwistoś

, stany podgorączkowe

oraz powiększenie i bolesność

wątroby



Pełzakowica pozajelitowa

głównie

pod postacią pełzakowego zapalenia

lub ropnia wątroby.

Gardia intestinalis



Jest najbardziej rozpowszechnionym

pasożytem, zamieszkującym przewód

pokarmowy.



Ten jednokomórkowy pierwotniak

zamieszkuje głównie w dwunastnicy, choć

często

wystepuje

także w przewodach

żółciowych.



Lamblia jest bardzo małym pasożytem. Dla

zobrazowanie na jeden centymetr długości

przypada 1000 sztuk

pierwotniaków

ułożonych jeden

obok

drugiego.



Lamblie przytwierdzają się do jelita za

pomocą specjalnych przyssawek

umiejscowionych na stronie brzusznej.

Cryptosporidium parvum



Cryptosporidium

rodzaj chorobotwórczych

pierwotniaków

powodująch zarażenia

układu

pokarmowego

przede wszystkim u zwierząt



C. parvum

jest pasożytem

wewnątrzkomórkowym powodującym

choroby układu pokarmowego.



U człowieka wywołuje chorobę

kryptosporydiozę

, która objawia się

nudnościami, wymiotami, biegunką, niekiedy

występują duszności, kaszel oraz

podwyższona temperatura.

Cryptosporidium parvum



rażenie

następuje po spożyciu oocyst, których

dawka infekcyjna wynosi u zdrowego człowieka

ok 30.



U osób ze zmniejszoną odpornością do

zainfekowania niekiedy wystarczy tylko jedna

cysta, zaś przebieg choroby jest znacznie

poważniejszy, czasami może skończyć się

śmiercią.



Oocysty posiadają dość wysoką

tolerancją na

czynniki środowiskowe

, pewna ich część może

oprzeć się procesom

uzdatniania wody

przeznaczonej do picia

Cryptosporidium parvum



Pasożyt ten z punktu widzenia medycznego

ma duże znaczenie w pediatrii - atakuje

szczególnie niemowlęta oraz dzieci,

u których układ odpornościowy jest

niedostatecznie rozwinięty i/lub wykazuje

pewne dysfunkcje.



Cryptosporidium parvum

jest ponadto

wymieniane jako jeden z czynników tzw.

biegunek podróznych

Cryptosporidium parvum



Pierwotniak ten jest pasożytem

kosmopolitycznym; częstość zarażenia nim

waha się od 1,3 do 16,5% w zależności

od kontynentu .



W Polsce

częstość zarażenia

Cryptosporidium parvum

szacuje się

na około 5%, choć nie są to dane w pełni

wiarygodne, gdyż diagnostyka laboratoryjna

kryptosporidiozy jest bardzo trudna

i prowadzą ją tylko bardzo specjalistyczne

laboratoria parazytologiczne.

Isospora

belli



Isospora belli

należy do chorobotwórczych

pierwotniaków z rodziny

Eimériidae

(podtyp

Coccidia



Isospora belli

wywołuje u człowieka tak

zwaną izosporozę jeli



Pierwotniak ten jest rozpowszechniony

na całym świecie; do zarażenia nim dochodzi

najczęściej w krajach o gorącym klimacie

(Afryka, Ameryka Południowa), toteż

najbardziej narażone na tego pierwotniaka

są osoby podróżujące do strefy tropikalnej.

Isospora

belli



Choroba ta przebiega z biegunką (czasami

trwającą nawet do 12 miesięcy), brakiem

apetytu, utratą masy ciała, bólami brzucha

oraz podwyższoną temperaturą ciała.



przypadku, kiedy biegunka trwa dłuższy

okres czasu u osoby zarażonej

Isospora belli

może dochodzić do niebezpiecznych zaburzeń

gospodarki wodno-elektrolitowej.



Izosporoza ma szczególnie ciężki przebieg

u osób poddawanych

immunosupresji

(np.

kortykosteroidami) oraz u osób zakażonych

wirusem HIV.

Balantidium coli



Kosmopolityczny orzęsek, rozpowszechniony

zwłaszcza w strefie tropikalnej, wywołujący u

człowieka i zwierząt balantidiozę.



Pierwotniak ten jest szeroko rozpowszechniony

i zakażenie typowo występuje u świń, które

zarówno są rezerwuarem jak i gospodarzem

pasożyta.



Do zakażenia człowieka dochodzi drogą oralną,

poprzez spożycie skażonego pożywienia lub

wody zawierającej cysty Balantidium coli.



Opisywano również zakażenia drogą

bezpośredniego kontaktu z osobą chorą,.

Balantidium coli



Połknięte cysty uwalniają trofozoity, które

przebywają i namnażają się w świetle jelita

grubego, powodując naciek zapalny z ogniskową

martwicą i wytworzeniem owrzodzeń.



U większości chorych przebiega to bezobjawowo,

jednak u niektórych pojawia się biegunka –

główny objaw choroby.



Choroba bardzo rzadko przebiega z objawami

krwawienia z przewodu pokarmowego, który

może imitować czerwonkę.



Nigdy w przebiegu balantidiozy nie dochodzi do

zajęcia drogą krwi innych narządów (jak ma to

miejsce w pełzakowicy).

Pierwotne źródła

drobnoustrojów w produktach

spożywczych



Produkty nieprzetworzone

pochodzenia roślinnego



Produkty nieprzetworzone

pochodzenia zwierzęcego



Woda



Ludzie zatrudnieni przy

przygotowywaniu produktów

spożywczych.



Urządzenia techniczne i sprzęt

używany do przygotowania i

przechowywania żywności

Document Outline