Czechosłowacja przed 1968r.
Od śmierci Klementa Gottwalda w 1953 r. pierwszym sekretarzem
Komunistycznej Partii Czechosłowacji był Antonín Novotný, który
w 1957 r. objął też urząd prezydenta kraju. W przeciwieństwie do
Polski, po referacie Nikity Chruszczowa w 1956 r. w
Czechosłowacji nie było wyraźnego okresu odwilży, destalinizacja
przebiegała wolno, w KPCz dominowali starzy działacze.
W latach 60. zaczęły jednak stopniowo narastać głosy krytyczne
wobec Novotnego i kierownictwa, nawet w obrębie rządzącej
partii komunistycznej. Ich powodem był przede wszystkim kryzys
społeczny i gospodarczy, który coraz bardziej ogarniał
Czechosłowację na skutek zniszczenia gospodarki rynkowej po
1948 r. Grupy te, nawołujące do zastąpienia centralnego
planowania „socjalistyczną gospodarką rynkową”, w partii
komunistycznej skupiały się wokół Oty Šika, członka KC
i kierownika Instytutu Gospodarki przy Praskiej Akademii Nauk.
Na Słowacji dochodziły do tego napięcia na tle
narodowościowym, spowodowane centralistyczną
polityką Novotnego i zawężaniem uprawnień organów
słowackich. Wśród słowackich komunistów dużą
popularnością cieszył się Gustáv Husák, który w
latach 50., podobnie jak Władysław Gomułka, był
oskarżony o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i
więziony.
Ideologia komunistyczna coraz bardziej nie
przystawała też do zmian społecznych – bujnego
rozwoju życia kulturalnego, zwłaszcza nowego kina
czeskiego i importowanych z Zachodu nowych prądów
w kulturze młodzieżowej.
Początki praskiej wiosny
Wszystkie wydarzenia i zaostrzająca się walka pomiędzy dogmatycznymi
i reformatorskimi kręgami w partii doprowadziły wreszcie
do zmiany na stanowisku I sekretarza KC KPCz, do której doszło na
posiedzeniu KC KPCz 4 stycznia 1968 r. Od 5 stycznia 1968 r. nowym
przywódcą KPCz został ( z poparciem Breżniewa) dotychczasowy
pierwszy sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii
Słowacji Alexander Dubček. Novotný na razie zachował mniej ważne
stanowisko prezydenta państwa.
W przemówieniu wygłoszonym w lutym w 20. rocznicę przewrotu
komunistycznego Dubček ogłosił konieczność zmian w życiu społecznym
i gospodarczym kraju i przyznał, że w rządach partii
komunistycznej dochodziło do wypaczeń. Doprowadziło to do coraz
śmielszego poruszania tematów białych plam w powojennej historii
Czechosłowacji a także problemów współczesności w mediach. 22
marca pod naciskiem opinii publicznej Novotný ustąpił ze stanowiska
prezydenta Czechosłowacji, w jego miejsce 30 marca Zgromadzenie
Narodowe wybrało bohatera wojennego Ludvíka Svobodę.
Zaraz potem na początku kwietnia dokonano zmian w rządzie.
Premierem został Oldřich Černík. Gorącymi zwolennikami reform
byli też wspomniany Ota Šik, mianowany teraz wicepremierem
odpowiedzialnym za zmiany gospodarcze, i Josef Pavel, minister
spraw wewnętrznych. W partii komunistycznej opracowano
zatwierdzony przez KC KPCz „Program działania”, który wytyczał
główne kierunki zmian. Nie zamierzano zlikwidować gospodarki
socjalistycznej, lecz wprowadzić do niej elementy rynkowe, z
liberalizacją cen, daniem większej samodzielności
przedsiębiorstwom i umożliwieniem samorządom pracowniczym
współudział w podejmowaniu decyzji w zarządzaniu zakładami
pracy. Pod względem gospodarczym zmiany te mogły upodobnić
Czechosłowację do Jugosławii.
W dziedzinie polityki w zamierzeniach reformatorów
Komunistyczna Partia Czechosłowacji miała
zachować swoją kierowniczą rolę, miała przy tym
jednak zrezygnować z wszechwładnego kierowania
wszystkimi aspektami życia gospodarczego i
społecznego, które powinny przejść do zakresu
kompetencji rządu poddanemu kontroli przez
parlament. Sama partia miała stać się bardziej
pluralistyczną i oddziaływać w społeczeństwie
jako „naturalny autorytet”. Koncepcje te określano
ogólnie jako „socjalizm z ludzką twarzą”.
Chociaż reformy praskiej wiosny zostały zainicjowane przez warstwę
rządzącą, zostały szybko podchwycone przez ogół społeczeństwa.
Organizowano demonstracje i spotkania, domagano się większej
wolności dla wyznań religijnych i partii niekomunistycznych, pod
naciskiem społeczeństwa otwarto granice, zrehabilitowano też osoby
bezprawnie skazane po 1948 r.
Pod koniec marca w Pradze założono Klub 231 (K 231), którego nazwa
pochodziła od pozycji, pod którą w Dzienniku Ustaw w 1948 r.
opublikowano ustawę o ochronie państwa, w oparciu o którą wytaczano
procesy przeciwnikom politycznym. Klub stawiał sobie za zadanie
obronę interesów byłych więźniów politycznych i dążenie do ich jak
najszybszej rehabilitacji. Komitety Klubu działały w całej
Czechosłowacji, chęć członkostwa w nim zgłosiło 80.000 osób.
5 kwietnia założono też Klub Zaangażowanych Bezpartyjnych skupiający
osoby zainteresowane rozwojem demokracji, a nienależące do KPCz i
innych partii. Klub ten zamierzał wystawić swoich kandydatów w
wyborach samorządowych i do Zgromadzenia Narodowego.
Cechą charakterystyczną praskiej wiosny było jednak
to, że, w przeciwieństwie do Węgier w 1956 r. i Polski
w latach 70. i 80. ogół społeczeństwa
czechosłowackiego nie pragnął przywrócenia
kapitalizmu, lecz akceptował socjalizm, w
odpowiednio zreformowanej i niezależnej od Moskwy
postaci. Tylko nieliczni wykraczali poza dogmaty
kierowniczej roli partii komunistycznej, jak późniejszy
prezydent Czech Václav Havel, który w artykule
opublikowanym 4 kwietnia 1968 r. na łamach pisma
„Literárni listy” odrzucał koncepcję opozycji jako
partnerstwa i domagał się utworzenia niezależnej partii
chadeckiej. Próbowano też odtwarzać dawne partie.
Działania te stawały się coraz bardziej kłopotliwe i niebezpieczne dla
rządzącej KPCz. Coraz wyraźniej było widoczne, że zapoczątkowana
budowa „socjalizmu z ludzką twarzą” może zakończyć się obaleniem
ustroju socjalistycznego i coraz jaśniejsze stawało się, że z taką
perspektywą nie pogodzi się Związek Radziecki.
Szczególnie kłopotliwa okazała się petycja „Dwa tysiące słów”,
napisana przez Ludvíka Vaculíka z inicjatywy pracowników
Czechosłowackiej Akademii Nauk i później podpisana przez wiele
znaczących osobistości ze świata polityki i kultury. Petycja, która po
raz pierwszy została opublikowana 27 czerwca w czasopiśmie
„Literárni listy”, wyrażała zaniepokojenie utrzymującą się
obecnością „betonu partyjnego” w KPCz i nawoływała do jeszcze
większego pogłębienia reform poprzez aktywne uczestnictwo
społeczeństwa, wyrażające się nawet poprzez strajki i demonstracje.
Kierownictwo KPCz odrzuciło petycję, pogłębiła ona jednak
zaniepokojenie Związku Radzieckiego rozwojem sytuacji.
Pierwsze reakcje krajów Układu
Warszawskiego
Początkowe poparcie Moskwy dla
Dubčeka znikło bardzo szybko,
kiedy zorientowano się, w jakim
kierunku zmierzają reformy w
Czechosłowacji.
23 marca w Dreźnie na spotkaniu
przedstawicieli partii
komunistycznych i rządów
Czechosłowacji, ZSRR, NRD,
Węgier, Bułgarii i Polski na
określenie sytuacji w CSRS padło
słowo „kontrrewolucja”.
Alexander
Dubček
Mieszkańcy Pragi
blokujący czołgi
Przeciwko reformom występowali Walter Ulbricht, przywódca
Niemieckiej Socjalistycznej Partii Jedności z NRD i Władysław
Gomułka, który w tym czasie musiał zmagać się z protestami
studenckimi i ogólnym kryzysem politycznym podczas marca
1968 we własnym kraju. Powszechne wtedy w Polsce hasła
„Polska czeka na Dubčeka” czy „Czekamy na swego Dubčeka”
stanowiły bezpośrednie zagrożenie dla rządzącej komunistycznej
nomenklatury.
Kolejne spotkania, tym razem już bez udziału Czechosłowacji,
miały miejsce w maju i czerwcu. Od 18 czerwca do 2 lipca na
terenie Czechosłowacji przeprowadzono ćwiczenia wojsk Układu
Warszawskiego pod kryptonimem „Szumawa”, które były
elementem nacisku na przywódców KPCz, i stanowiły
przygotowanie do inwazji.
W dniach 29 lipca – 2 sierpnia doszło do kolejnej próby politycznego
rozwiązania konfliktu. Z inicjatywy Leonida Breżniewa w
miejscowości Čierna nad Tisou odbyły się rozmowy radziecko-
czechosłowackie, potem 3 sierpnia w Bratysławie doszło do krótkiego
spotkania, na którym dołączyli pozostali członkowie „warszawskiej
piątki”: Bułgarii, NRD, Polski i Węgier.
Rezultatem obu spotkań był kompromis, na który zgodził się
Breżniew, i tak zwana Deklaracja Bratysławska. Władze
czechosłowackie zadeklarowały swoją wierność wobec socjalizmu i
wolę pozostania w Układzie Warszawskim, obiecały również
poskromić tendencje „antysocjalistyczne” i dążenia do odrodzenia
socjaldemokracji oraz skuteczniej kontrolować treści publikowane w
prasie. Praktycznie rozmowy w Čiernej nad Tisou i Bratysławie
niczego jednak nie zmieniły w sytuacji wewnętrznej Czechosłowacji,
rosła za to determinacja w społeczeństwie.
Wkroczenie wojsk do Czechosłowacji oraz Protesty
przeciwko interwencji
Wreszcie władze radzieckie postanowiły
rozwiązać problem siłą. Ostateczna decyzja
o wprowadzeniu wojsk pięciu państw
Układu Warszawskiego na terytorium
Czechosłowacji zapadła podczas
posiedzenia ścisłego kierownictwa KC
KPZR w dniach 15-17 sierpnia 1968 r. W
nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r. rozpoczęła
się operacja Dunaj – ponad 600.000
żołnierzy radzieckich, polskich, węgierskich
i bułgarskich i wschodnioniemieckich
wkroczyło do Czechosłowacji. Alexander
Dubček i inni wysocy rangą funkcjonariusze
partii i rządu w nocy 20 sierpnia zostali
aresztowani i wywiezieni do Moskwy.
Oficerowie polscy w
Ilniku podczas
interwencji wojsk
Uładu Warszawskiego
Prezydent Ludvík Svoboda w przemówieniu radiowym wezwał
naród do zachowania spokoju. KPCz zdecydowała nie stawiać
zbrojnego oporu, nie zapobiegło to jednak ofiarom śmiertelnym
na skutek spontanicznego oporu społeczeństwa. Już pierwszego
dnia okupacji zginęło 48 osób; w sumie do końca 1968 r. inwazja
pochłonęła 108 ofiar.
Przywódcy partii i państwa formalnie nadal pozostawali przy
władzy. KC KPCz i inne organy partii i państwa natychmiast
potępili interwencję. W trybie pilnym na 22 sierpnia zwołano
nadzwyczajny XIV zjazd KPCz, który odbył się w ukryciu przed
siłami okupacyjnymi w zakładzie ČKD w Vysočanach. Na zjeździe
wyrażono ostry sprzeciw przeciw inwazji i wezwano do
godzinnego strajku powszechnego na 23 sierpnia.
Protokół moskiewski oraz początek
normalizacji
W Moskwie z inicjatywy prezydenta Svobody 23 sierpnia podjęto rozmowy
z aresztowanymi funkcjonariuszami partii i rządu. Ich wynikiem był tajny
„protokół moskiewski” podpisany 27 sierpnia. Przywódcy Czechosłowacji
zobowiązali się w nim do anulowania zjazdu w Vysočanach i „normalizacji”
kraju, polegającej między innymi na usunięciu ze stanowisk niektórych
polityków i rozwiązaniu „antysocjalistycznych” organizacji, w zamian za
zgodę na pozostanie przy władzy.
Po powrocie Alexandra Dubčeka i innych przywódców z Moskwy
podpisano umowę o czasowej obecności wojsk radzieckich w
Czechosłowacji, wznowiono cenzurę, zaczęto też ograniczać wolność
zrzeszania się i usuwać ze stanowisk ludzi krytycznych wobec nowej
rzeczywistości, jak np. Františka Kriegla i Jiřego Pelikána.
Wynikiem praskiej wiosny stała się też federalizacja Czechosłowacji, której
przeprowadzenie planował też Dubček. Na mocy ustawy z 27 października
1968 r. Słowacja w ramach jednego państwa stała się równoprawnym
partnerem Czech. Kreml pragnął w ten sposób pozyskać społeczeństwo
słowackie i odwrócić jego uwagę od zniweczonych reform.
Samospalenie Jana Palacha oraz ostateczne stłumienie
praskiej wiosny
Interwencja państw Układu Warszawskiego nie oznaczała
natychmiastowego złamania dążeń społeczeństwa
czechosłowackiego. Protesty społeczne przeciwko stłumieniu
praskiej wiosny trwały aż do połowy 1969 r. Demonstracje
przeciwko obecności radzieckich wojsk miały miejsce np. w
rocznicę powstania Czechosłowacji 28 października i w
rocznicę rewolucji październikowej. Protesty te były brutalnie
tłumione przez siły bezpieczeństwa.
Symbolem protestu przeciwko inwazji stało się też
samospalenie Jana Palacha, studenta Uniwersytetu Karola w
Pradze, którego dokonał 16 stycznia 1969 r. Pogrzeb Palacha
25 stycznia stał się wielką demonstracją z udziałem 100
tysięcy osób w obronie wolności.
Do demonstracji doszło też 21 i 28 marca po zwycięstwie reprezentacji
Czechosłowacji w hokeju na lodzie nad drużyną Związku Radzieckiego na
mistrzostwach świata w Szwecji. Zaatakowano wtedy m.in. budynek
Aerofłotu w Pradze. Zamieszki te posłużyły za pretekst do usunięcia 17
kwietnia 1969 r. Alexandra Dubčeka ze stanowiska I sekretarza KPCz.
Przywódcą partii komunistycznej został Gustáv Husák, który od sierpnia
1968 r. był pierwszym sekretarzem Komunistycznej Partii Słowacji.
Było to ostateczne zniweczenie owoców praskiej wiosny. Ponownie
zaostrzono cenzurę, rozwiązano szereg niezależnych organizacji. Brutalnie
stłumiono demonstracje w pierwszą rocznice okupacji w sierpniu 1969 r.,
do których doszło m.in. w Pradze, Brnie i Libercu. 22 sierpnia 1969 r.
Zgromadzenie Narodowe uchwaliło akty prawne o „środkach doraźnych
koniecznych dla umocnienia i ochrony porządku publicznego”, które stały
się narzędziem tłumienia opozycji. W wyniku czystek tysiące ludzi
wyrzucano z pracy, wielu emigrowało, niektórzy działacze zostali uwięzieni.
Społeczeństwo wycofało się w sferę życia prywatnego i pogrążyło się w
politycznym letargu, który trwał przez kolejne 20 lat aż do aksamitnej
rewolucji w 1989 r.
