System finansowy
System finansowy
System finansowy w gospodarce
współczesnej
1. Cele i relacje systemu finansowego z
systemem ekonomiczno-
społecznym.
2. Dobra prywatne a dobra publiczne
3. Funkcje systemu finansowego
4. Struktura systemu finansowego
5. Rola banku centralnego w systemie
finansowym
Pojęcie systemu finansowego
a) mechanizm współtworzenia i przepływu
siły nabywczej między niefinansowymi
podmiotami gospodarczymi,
b) to organizacja wykorzystania pieniądza w
gospodarce.
System finansowy
• Jest podukładem systemu społecznego - co to
oznacza?
• Jest częścią systemu ekonomicznego, co oznacza ,że
współtworzy ten system a zatem również
współokreśla sposób jego funkcjonowania,
• Jest bardzo ważnym elementem składowym sfery
finansowej,
• gospodarka finansowa podmiotów sfery realnej
tworzą wspólnie sferę finansową
• Sfera finansowa (sektor finansowy) i sfera realna
(sektor realny) tworzą system ekonomiczny
• Poprzez system ekonomiczny jest powiązany z innymi
systemami sytemu społecznego …np. jakimi?
Sektor realny ( gospodarczy) a sektor
finansowy
Sektor gospodarczy
Sektor finansowy
Sektor prywatny Sektor publiczny
Finanse publiczne Finanse prywatne
Sektor finansów
publicznych
cele publiczne
cele społeczne
cele gospodarcze
Działalność gospodarcza ma na celu
wytwarzanie dóbr i usług służących
zaspokajaniu potrzeb społecznych.
W procesie wytwarzania dóbr i usług
powstają dobra i usługi prywatne oraz
społeczne.
Dobra i usługi prywatne zaspokajają
potrzeby społeczne poprzez mechanizm
rynkowej alokacji zasobów
Mechanizm ten jest wspomagany
mechanizmem alokacji publicznej , który
służy wytwarzaniu dóbr publicznych
Możemy wyróżnić:
a. dobra publiczne , które służą zbiorowości
lokalnej
lub całemu społeczeństwu,
b. dobra społeczne - które nie mogą być
dobrami
prywatnymi,
c. dobra prywatne,
d. dobra społeczno-prywatne.
Dobra publiczne
Dobra publiczne mogą być wytwarzane w
sektorze prywatnym i państwowym, zawsze
są finansowane z funduszy publicznych i
przekazywane w formie świadczeń
publicznych z zachowaniem zasad
nieodpłatności lub odpłatności.
• redystrybucja, czyli wtórny podział dóbr i
usług poprzez dochody (odpłatność
pośrednia w formie podatku).
Ważne!
Redystrybucja dochodu zmienia
wielkość i strukturę popytu na rynku dóbr
prywatnych i wobec tego również i warunki
podejmowania decyzji o podziale zasobów
między dobra prywatne i publiczne.
Analiza efektów i nakładów dóbr
publicznych
Dobra publiczne:
- można obliczyć koszty, np. obniżenie poziomu
skażenia środowiska naturalnego,
- efekty są niewymierne i nieporównywalne.
Akceptacja tej zasady nie oznacza, że wybór
kierunku alokacji zasobów musi być zgodny z tym
rachunkiem. Wybór skali i struktury dóbr nie jest
automatyczny. Ma charakter polityczny i jest
dokonywany przez organ władzy.
Analiza nakładów i efektów nie służy eliminacji
politycznego mechanizmu wyboru wielkości i
struktury świadczeń publicznych, ale jej zadaniem
jest dostarczanie racjonalnych przesłanek wyboru
decyzji politycznych.
Funkcje systemu finansowego
• Współtworzy i umożliwia przepływ strumienie
pieniężnych w gospodarce -świadczy usługi
pozwalające na ich krążenie w gospodarce
• Obniżania kosztów transakcyjnych
• Funkcja monetarna
• Funkcja kapitałowo- redystrybucyjna
• Funkcja kontrolna
Struktura systemu finansowego:
uporządkowany zbiór organizacji finansowych
uporządkowany zbiór organizacji finansowych
(instytucji finansowych oraz rynków finansowych),
(instytucji finansowych oraz rynków finansowych),
zasad ich funkcjonowania, a także instrumentów
zasad ich funkcjonowania, a także instrumentów
finansowych, kreowanych przez organizacje
finansowych, kreowanych przez organizacje
finansowe.
finansowe.
Instytucje finansowe:
podmioty sektora finansowego , których celem
działalności jest:
- kreowanie instrumentów finansowych,
- wykonywanie transakcji pośrednictwa-świadczenie
usług finansowych .
Wyróżniamy instytucje finansowe:
a) kredytowe
bankowe
b) ubezpieczeniowe
c) inwestycyjne
pozabankowe
Rynki finansowe- pojęcie i rodzaje
• Mechanizm przenoszenia pieniądza w gospodarce
przy pomocy instrumentów finansowych
• Pierwotne i wtórne
• Pieniężne i kapitałowe
• Hurtowe i detaliczne
• Krajowe i międzynarodowe
• Kasowe i terminowe
Instrumenty finansowe
-
w szerokim ujęciu
– narzędzia realizacji celów
społeczno - ekonomicznych zbudowane na bazie
pieniądza
-
w wąskim ujęciu-
zobowiązania finansowe –
roszczenia
majątkowe jednych podmiotów gospodarczych wobec
drugich:
a) wierzycielskie i własnościowe,
b) o stałym i zmiennym dochodzie,
c) krótko-, średnio- i długoterminowe,
Główne cechy współczesnego systemu
finansowego
System oparty na funkcjonowaniu
rynku papierów wartościowych System bankowo zorientowany
1. Finansowanie przedsiębiorstw
- duże znaczenie finansowania
wewnętrznego,
- finansowanie zewnętrzne za
pośrednictwem anonimowych
rynków kapitałowych,
- nacisk na krótkookresowe,
pasywne stosunki między
instytucjami finansowymi
i przedsiębiorstwami,
- brak udziałów banków w kapitale
przedsiębiorstw.
- duże znaczenie finansowania
zewnętrznego,
- finansowanie zewnętrzne oparte
na indywidualnie
negocjowanych kredytach
bankowych o stałym
oprocentowaniu,
- nacisk na długookresowe,
aktywne bliskie stosunki
między
instytucjami finansowymi
i przedsiębiorstwami,
- udziały banków w kapitale
przedsiębiorstw.
2. Typy i rola instytucji finansowych
- wysoki stopień specjalizacji
instytucji,
- banki nastawione na
krótkoterminową działalność
kredytową,
- duża skłonność do tworzenia
innowacji finansowych.
- niski stopień specjalizacji
instytucji,
- banki uniwersalne, nastawione
na długoterminową działalność
kredytową,
- mniejsza skłonność do
tworzenia innowacji
finansowych.
3. Polityka banku centralnego
- operacje otwartego rynku.
- działalność refinansowa.
Bank centralny współcześnie jest
• Instytucją zaufania publicznego- dlaczego?
• Władzą monetarną – dlaczego?
• Władzą publiczną w systemie finansowym-dlaczego?
• Niezależną instytucją państwową
Bank
centralny
• Bezpośrednio oddziałuje na system bankowy
• Poprzez kształtowanie warunków funkcjonowania
systemu bankowego wpływa na sprawność i
efektywność systemu finansowego i całej gospodarki
W systemie bankowym
• Funkcjonują różne instytucje kredytowe
• Ich działalność, jak i sposób powiązań zależy od
stanu rozwoju gospodarki oraz modelu systemu
finansowego
• W systemie finansowym o rynkowej orientacji
wpływ banku centralnego na gospodarkę jest inny
niż w systemie finansowym bankowo
zorientowanym
Bank centralny
• W systemie finansowym funkcjonuje zgodnie z
przyjętymi rozwiązaniami prawnymi i tradycją
• Powstał głównie jako emitent banknotów
• Rozwinął swą działalność wskutek powstania
systemu pieniądza papierowego
Tradycyjnie bank centralny pełni funkcję
• Banku banków
• Banku emisyjnego
• Banku państwa
Bank banków
• Organizuje i współuczestniczy w systemie
rozliczeń pieniężnych
• Reguluje działalność banków komercyjnych
• Wspiera system rozliczeń bankowych w kraju i
skali międzynarodowej
Bank emisyjny
• Emituje pieniądz gotówkowy i kredytowy
• Oddziałuje na ilość pieniądza w obiegu
• Określa jego wartość poprzez kształtowanie ;
- podaży pieniądza
- stopy procentowej
- kursu walutowego
Kreacja pieniądza w gospodarce
• To proces tworzenia/wytwarzania/ pieniądza w
systemie walutowym
• Pieniądz gotówkowy zgodnie z przyjętymi zasadami
emituje bank centralny
• Bank centralny monetyzuje też długi innych
podmiotów gospodarczych
• Kontroluje również podaż pieniądza kredytowego
/ bankowego/
Emisja pieniądza kredytowego
• Znajduje się pod kontrolą banku centralnego
• Bank centralny podporządkowuje ją prowadzonej
polityce
monetarnej
• W celu regulacji podaży pieniądza kredytowego
wykorzystuje instrumenty polityki monetarnej
Bank państwa
• Obsługa budżetu państwa
• Prowadzenie rachunków bankowych
Obecnie bankiem nazywa się instytucję
„utworzoną zgodnie z przepisami ustaw,
działającą na podstawie zezwoleń
uprawniających do wykonywania czynności
bankowych obciążających ryzykiem środki
powierzone pod jakimkolwiek tytułem
zwrotnym”.
We współczesnej gospodarce funkcjonują dwa
typy banków: banki komercyjne (usługowe),
których zadaniem jest świadczenie usług
finansowych na rzecz podmiotów działających
na rynku, oraz banki centralne, które pełnią
nadrzędną rolę. Ogół banków działających w
danym czasie na rynku, normy prawne
regulujące tą działalność oraz wzajemne
zależności istniejące między podmiotami
wynikające z pełnionych funkcji określane są
mianem systemu bankowego.
Banki mogą pełnić w gospodarce następujące
funkcje
:
1. funkcje banków centralnych:
– bank emisyjny – oznacza to, że bank centralny jest jedynym
bankiem, który ma uprawnienia do emisji pieniądza,
– bank banków – bank centralny jest bankiem nadrzędnym
względem pozostałych banków, sprawuje nad nimi nadzór i
kontrolę, jest określany także jako kredytodawca ostatniej
instancji, ponieważ mogą się do niego zwracać banki w celu
uzyskania kredytu na sfinansowanie własnej działalności,
– bank państwa – bank centralny w ramach tej funkcji jest
nazywany także kasjerem rządu, ponieważ prowadzi
rachunek budżetu państwa, realizuje wszystkie transakcje
na polecenie rządu,
– bank gospodarki narodowej – bank centralny jako podmiot
wyposażony w odpowiednie narzędzia jest uprawniony do
realizowania celów polityki pieniężnej, która jest jednym z
elementów ogólnej polityki państwa,
Opracowanie funkcji banków na podstawie S. Owsiak: Podstawy nauki finansów.
PWE, Warszawa, 2002, s. 237 oraz R. Milewski (red.): Podstawy ekonomii. Wydawnictwo
Naukowe PWN, Warszawa, 2003, s. 466-467 oraz W. Jaworski, Z. Zawadzka (red.):
Bankowość. Podręcznik akademicki. Poltext, Warszawa, 2001, s. 97-98
2. funkcje banków komercyjnych:
– funkcja akumulacji kapitałów
, która polega na przyjmowaniu
przez banki depozytów od podmiotów działających na rynku,
– funkcja transformacji środków pieniężnych
, która polega na
tym, że banki są uprawnione do swobodnego dysponowania
powierzonymi im środkami i zamiany ich na inne aktywa
finansowe,
– funkcja rozliczeniowa
, która polega na świadczeniu usług
związanych z obiegiem pieniądza,
– funkcja monetarna (kreacji pieniądza
), która polega na
możliwości powiększania ilości pieniądza znajdującego się w
obiegu na bazie przyjmowanych depozytów,
– funkcja alokacji oszczędności
, która polega na
przemieszczaniu środków między sektorami, np.
przyjmowaniu depozytów od podmiotów prywatnych i
udzielaniu na ich podstawie kredytów podmiotom sektora
publicznego,
– funkcja instytucji zaufania publicznego
, która polega na tym,
że banki jako podmioty posiadające szczególne uprawnienia
muszą spełniać ostre wymogi, aby podmioty nie odczuwały
obawy przed powierzeniem im swoich pieniędzy.
Poza tym, każda z grup banków pełni specyficzne funkcje,
system bankowy jako całość ma również przypisane
zadania,
a mianowicie
:
• zapewnienie równowagi między podażą i popytem na
pieniądz,
• zapewnienie sposobów rozliczania i dokonywania
płatności umożliwiających handel,
• zapewnienie mechanizmów gromadzenia środków
finansowych (usługi depozytowe) oraz ich
rozdysponowywania,
• zapewnienie sposobów transferu środków w czasie, ponad
granicami i pomiędzy sektorami,
• zapewnienie skutecznych sposobów zarządzania
ryzykiem,
• zapewnienie informacji cenowej,
• zapewnienie sposobów pokonywania problemów
niedostatku motywacji w warunkach asymetrii informacji
lub inaczej mówiąc, zachęcanie podmiotów do
powierzania swoich środków bankom poprzez budowanie
zaufania do systemu bankowego.
Opracowanie na podstawie W. Jaworski, Z. Zawadzka (red.): Bankowość. Podręcznik
akademicki. Poltext, Warszawa, 2001, s. 39 oraz E. Bogacka-Kisiel (red.): Usługi i
procedury bankowe. Akademia Ekonomiczna, Wrocław, 2000, s. 11-12
W zależności od przyjętego modelu bankowości,
przedstawione funkcje będą realizowane przez
różne grupy podmiotów. W warunkach polskich
istnieje system bankowości uniwersalnej z
elementami bankowości specjalistycznej, w
ramach którego działające na rynku banki mają
co do zasady takie same uprawnienia, a tylko
część z nich objęta jest odrębnymi regulacjami
(np. banki hipoteczne).
Narodowy Bank Polski (NBP) jest bankiem centralnym
Rzeczypospolitej Polskiej. Wypełnia zadania określone
w Konstytucji RP, ustawie o Narodowym Banku
Polskim i ustawie Prawo bankowe. Wymienione akty
prawne gwarantują niezależność NBP od innych
organów państwa.
NBP
pełni trzy podstawowe funkcje: banku
emisyjnego, banku banków oraz centralnego banku
państwa.
Organami Narodowego Banku Polskiego są:
,
oraz
.
Podstawowym
zadaniem NBP jest utrzymanie
stabilnego poziomu cen.
Zgodnie z opracowaną
przez Radę Polityki Pieniężnej Strategią Polityki
Pieniężnej po 2003 roku, celem NBP jest
ustabilizowanie inflacji na poziomie 2,5 proc.
z dopuszczalnym przedziałem wahań +/- 1 punkt
procentowy.
Do głównych obszarów działalności NBP należą:
•
prowadzenie polityki pieniężnej
,
•
,
•
,
•
zarządzanie rezerwami dewizowymi Polski
,
•
,
•
działalność edukacyjna i informacyjna
.
Narodowy Bank Polski odpowiada za stabilność narodowego
pieniądza. Wypełniając ten konstytucyjny obowiązek, NBP opracowuje
i realizuje strategię polityki pieniężnej oraz – uchwalane corocznie –
założenia polityki pieniężnej.
Poprzez zarządzanie rezerwami dewizowymi zapewnia odpowiedni
poziom bezpieczeństwa finansowego państwa. Dzięki emisji znaków
pieniężnych zabezpiecza płynność obrotu gotówkowego.
Ważnym celem NBP jest dbałość o stabilność systemu finansowego.
W ramach pełnionych funkcji nadzorczych i regulacyjnych NBP dba
o płynność, sprawność i bezpieczeństwo systemu płatniczego.
Przyczynia się również do rozwoju bezpiecznej infrastruktury rynku
finansowego.
Organy Narodowego Banku Polskiego
Organami Narodowego Banku Polskiego są:
prezes NBP, Rada Polityki Pieniężnej oraz zarząd NBP.
Prezes NBP
jest powoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta
RP, na 6-letnią kadencję. Jest on przewodniczącym Rady Polityki
Pieniężnej i zarządu NBP.
W skład Rady Polityki Pieniężnej
wchodzi prezes NBP jako
przewodniczący i dziewięciu członków, powoływanych po trzech
przez Prezydenta, Sejm i Senat.
Zadaniem Rady Polityki Pieniężnej
jest coroczne ustalanie założeń
polityki pieniężnej oraz podstawowych zasad jej realizacji. Rada
ustala wysokość podstawowych stóp procentowych, określa
zasady operacji otwartego rynku oraz ustala zasady i tryb
naliczania i utrzymywania rezerwy obowiązkowej. Zatwierdza plan
finansowy banku centralnego oraz sprawozdanie z działalności
NBP.
Zarząd Narodowego Banku Polskiego
kieruje jego działalnością.
Podstawowym zadaniem zarządu NBP jest realizacja uchwał Rady
Polityki Pieniężnej, uchwalanie i realizowanie planu działalności
NBP oraz wykonywanie zatwierdzonego przez Radę planu
finansowego, a także realizacja zadań z zakresu polityki kursowej
i systemu płatniczego.
Funkcje banku centralnego
W rozwiniętej gospodarce rynkowej bank centralny odgrywa zasadniczą
rolę.
Pełni on trzy podstawowe funkcje:
• banku emisyjnego,
NBP ma wyłączne prawo emitowania znaków pieniężnych będących
prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Narodowy Bank Polski
określa wielkość ich emisji oraz moment wprowadzenia do obiegu,
za którego płynność odpowiada. Ponadto, organizuje obieg pieniężny
i reguluje ilość pieniądza w obiegu.
• banku banków,
NBP pełni w stosunku do banków funkcje regulacyjne, które mają
na celu zapewnienie bezpieczeństwa depozytów zgromadzonych
w bankach oraz stabilności sektora bankowego. Organizuje system
rozliczeń pieniężnych, prowadzi bieżące rozrachunki międzybankowe
i aktywnie uczestniczy w międzybankowym rynku pieniężnym.
Narodowy Bank Polski jest odpowiedzialny za stabilność
i bezpieczeństwo całego systemu bankowego, pełni funkcję banku
banków, ponadto, nadzoruje systemy płatności w Polsce.
• centralnego banku państwa.
NBP prowadzi obsługę bankową budżetu państwa, prowadzi rachunki
bankowe rządu i centralnych instytucji państwowych, państwowych
funduszy celowych i państwowych jednostek budżetowych
oraz realizuje ich zlecenia płatnicze.
Polityka pieniężna
Podstawowym celem polityki pieniężnej jest utrzymanie
stabilnego poziomu cen. Stabilność cen jest niezbędna
do zbudowania trwałych fundamentów długofalowego
wzrostu gospodarczego.
Od 1999 r. w realizacji polityki pieniężnej wykorzystuje
się strategię bezpośredniego celu inflacyjnego. W jej
ramach Rada Polityki Pieniężnej określa cel inflacyjny,
a następnie dostosowuje poziom podstawowych stóp
procentowych NBP tak, by maksymalizować
prawdopodobieństwo osiągnięcia tego celu. Od początku
2004 r. Narodowy Bank Polski realizuje ciągły cel
inflacyjny na poziomie 2,5 proc. z dopuszczalnym
przedziałem wahań +/- 1 punkt procentowy. NBP
utrzymuje poziom stóp procentowych spójny
z realizowanym celem inflacyjnym, wpływając
na wysokość nominalnych krótkoterminowych stóp
procentowych rynku pieniężnego. Stopy rynku
pieniężnego mają wpływ na oprocentowanie kredytów
i depozytów w bankach komercyjnych, a co za tym idzie
na rozmiary kredytu, popyt w gospodarce i stopę inflacji.
Wykorzystywany przez NBP zestaw instrumentów polityki pieniężnej
pozwala na kształtowanie rynkowych stóp procentowych. Instrumenty te
obejmują:
• operacje otwartego rynku,
• rezerwę obowiązkową,
• operacje depozytowo-kredytowe.
Operacje otwartego rynku
• Operacje otwartego rynku to transakcje dokonywane
z inicjatywy banku centralnego z bankami komercyjnymi.
Obejmują one warunkową i bezwarunkową sprzedaż lub
kupno papierów wartościowych lub dewiz, a także emisje
własnych papierów dłużnych banku centralnego.
• Operacje otwartego rynku równoważą popyt i podaż
środków utrzymywanych przez banki komercyjne w banku
centralnym. Dzięki temu bank centralny wpływa na poziom
krótkoterminowych stóp procentowych na rynku
międzybankowym.
• Obecnie operacje otwartego rynku przeprowadzane przez
Narodowy Bank Polski polegają na emisji własnych papierów
dłużnych (7-dniowych bonów pieniężnych), których
minimalna rentowność jest równa stopie referencyjnej
wyznaczonej przez Radę Polityki Pieniężnej.
Rezerwa obowiązkowa
• Bank centralny nakłada na banki obowiązek utrzymywania
rezerwy obowiązkowej. Rezerwa ma na celu łagodzenie
wpływu bieżących zmian płynności sektora bankowego
na stopy procentowe na rynku międzybankowym. Służy
również ograniczaniu nadpłynności banków.
• Rezerwą obowiązkową jest wyrażona w złotych część
środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach
bankowych i uzyskanych ze sprzedaży papierów
wartościowych oraz innych środków przyjętych przez banki,
podlegających zwrotowi, z wyjątkiem środków przyjętych
od innego banku krajowego, a także pozyskanych
z zagranicy na co najmniej 2 lata. Rezerwa obowiązkowa
utrzymywana jest na rachunkach w NBP.
• Wysokość stopy rezerwy obowiązkowej ustala Rada Polityki
Pieniężnej. Od 30 czerwca 2009 r. stopa rezerwy
obowiązkowej wynosi 3,0 proc. dla wszystkich rodzajów
depozytów, z wyjątkiem środków uzyskanych z tytułu
sprzedaży papierów wartościowych z udzielonym
przyrzeczeniem odkupu, dla których stopa rezerwy
obowiązkowej wynosi 0 proc. Od 30 września 2003 r.
wszystkie banki pomniejszają naliczoną rezerwę
obowiązkową o równowartość 500 tys. euro. Środki rezerwy
obowiązkowej od 1 maja 2004 r. są oprocentowane.
Operacje kredytowo-depozytowe
W przypadku prowadzenia przez NBP podstawowych operacji
otwartego rynku z 7-dniowym terminem zapadalności może
dochodzić do znacznych wahań najkrótszych, zwłaszcza
jednodniowych, stóp rynku międzybankowego. Łagodzeniu tych
wahań służą operacje kredytowo-depozytowe, prowadzone
z bankami komercyjnymi z ich inicjatywy: kredyt lombardowy
oraz lokaty terminowe banków w NBP (depozyt na koniec dnia).
Operacje kredytowo-depozytowe NBP wpływają na wysokość
stóp procentowych na rynku pieniężnym, których górną granicę
stanowi oprocentowanie kredytu lombardowego, a dolną –
oprocentowanie depozytu w NBP.
NBP udziela bankom kredytu lombardowego pod zastaw
skarbowych papierów wartościowych. Kredyt ten umożliwia im
pokrywanie krótkookresowych niedoborów płynności. Udzielany
jest na następujących zasadach:
• zastawem są skarbowe papiery wartościowe, a wysokość
kredytu nie może przekroczyć 80 proc. ich wartości nominalnej,
• termin spłaty kredytu przypada w następnym dniu
operacyjnym po dniu jego udzielenia,
• warunkiem udzielenia kredytu jest uprzednia spłata wcześniej
zaciągniętego kredytu.
Narodowy Bank Polski oferuje też bankom
możliwość składania krótkookresowego
(jednodniowego) depozytu w banku centralnym.
Lokaty przyjmowane są do końca dnia
operacyjnego, a zwrot kwoty depozytu wraz
z należnymi odsetkami następuje w kolejnym dniu
operacyjnym. Lokaty są oprocentowane według
stopy zmiennej ustalanej przez Radę Polityki
Pieniężnej (stopy depozytowej).
Lokaty terminowe w NBP pozwalają bankom
komercyjnym na zagospodarowanie nadwyżek
płynnych środków. W efekcie przeciwdziałają
spadkowi krótkookresowych stóp na rynku
międzybankowym poniżej stopy depozytowej.
Współpraca z międzynarodowymi instytucjami
finansowymi
Współpraca z Międzynarodowym Funduszem
Walutowym (MFW)
Współpraca koncentruje się na opracowywaniu
stanowiska Polski na temat najważniejszych kwestii
związanych z członkostwem w Funduszu. Bank
centralny współdziała w tym zakresie z Ministerstwem
Finansów. NBP pokrywa ze środków własnych wydatki
związane z przynależnością Polski do tej instytucji.
NBP uczestniczy w corocznych przeglądach
gospodarki, dokonywanych przez misje ekspertów
Funduszu. Ich efektem są raporty i prognozy
dotyczące rozwoju polskiej gospodarki.
NBP współpracuje też z MFW w ramach programów
oceny sektora finansowego i rozszerzania
międzynarodowych standardów statystycznych.
Współpraca z Bankiem Światowym
i Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju
(EBOR)
Prezes NBP reprezentuje Polskę we władzach
Banku Światowego oraz Europejskiego Banku
Odbudowy i Rozwoju.
Narodowy Bank Polski formułuje stanowisko Polski
dotyczące najważniejszych kwestii omawianych
przez Bank Światowy i EBOR. Przedstawiciele NBP
uczestniczą w dorocznych spotkaniach Grupy
Banku Światowego oraz w obradach EBOR.
NBP obsługuje zobowiązania i należności
zagraniczne Skarbu Państwa wobec
międzynarodowych instytucji finansowych.
Współpraca z Bankiem Rozrachunków Międzynarodowych
(BRM)
NBP jest akcjonariuszem BRM w Bazylei, który odgrywa ważną rolę
w organizowaniu współpracy banków centralnych.
Narodowy Bank Polski utrzymuje z BRM stałe kontakty robocze
w zakresie nowych instrumentów finansowych oraz oferty
depozytowej tego banku.
Współpraca z Europejskim Bankiem Centralnym (EBC)
Z dniem uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej NBP
stał się częścią Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC).
W związku z tym rozpoczął ścisłą współpracę z Europejskim Bankiem
Centralnym i innymi bankami centralnymi krajów Unii Europejskiej.
Prezes NBP uczestniczy w pracach Rady Ogólnej EBC, będącej obok
Rady Zarządzającej i Zarządu, jednym z trzech organów decyzyjnych
EBC. Eksperci NBP biorą udział w pracach komitetów i grup
roboczych ESBC, które przygotowują stanowiska merytoryczne
w kwestiach dotyczących działalności ESBC, np. w zakresie emisji
waluty euro, statystyki bankowej i regulacji prawnych.
Współpraca z EBC polega także na roboczych kontaktach ekspertów
NBP i EBC, konsultowaniu projektów aktów prawnych, tłumaczeniach
opracowań analitycznych i regulacji prawnych oraz organizowaniu
różnych form szkoleń. NBP przekazuje EBC dane statystyczne
w zakresie finansów i bankowości, umożliwiające ocenę sytuacji
gospodarczej w skali Unii Europejskiej.
Zjawisko kreacji pieniądza
W sensie makroekonomicznym, jedną z ważniejszych funkcji banków
komercyjnych jest funkcja kreacji pieniądza.
Polega ona na
możliwości
generowania przez banki dodatkowej sumy pieniądza na bazie
przyjmowanych depozytów pierwotnych.
Proces ten przebiega w
następujący sposób:
• Podmiot uruchamia środki, które wcześniej pozostawały poza
systemem bankowym (np. przechowywane były w domu), i płaci
nimi w punkcie handlowym za zakupione towary.
• Sprzedawca odprowadza uzyskaną kwotę do banku, w którym
posiada rachunek bankowy.
• Do tego samego banku przychodzi podmiot, który chce zaciągnąć
kredyt na sfinansowanie zakupu środka trwałego.
• Bank udziela kredytu na bazie przyjętego depozytu, jednak w
kwocie pomniejszonej o rezerwę obowiązkową (rezerwa
obowiązkowa to określona procentowo część depozytów
przyjmowanych przez banki, jaką są one obowiązane odprowadzić
na rachunek w banku centralnym i z której przez okres
przechowywania depozytu nie mogą korzystać). Przekazuje środki.
• Kredytobiorca zakupuje przedmiot w punkcie handlowym, a
sprzedawca odprowadza uzyskaną kwotę do banku. Bank po
potrąceniu kwoty rezerwy obowiązkowej przeznacza środki na
kolejny kredyt.
Ten łańcuch czynności powtarza się aż do momentu
wyczerpania kwoty depozytu. Jak więc wynika z
przedstawionego przykładu, wielkość kreacji pieniądza jest
ściśle uzależniona od dwóch czynników:
• wysokości depozytu pierwotnego (D
p
),
• stopy rezerw obowiązkowych (z
ro
).
Przy założeniu, że na każdym etapie podmioty będą całość
środków wydatkować na rynku, a banki będą zatrzymywać
tylko taką część, jaka odpowiada rezerwie obowiązkowej,
kreacja pieniądza wyniesie:
D = m
kp
* D
p
, gdzie m
kp
– mnożnik kreacji pieniądza, który
w najprostszym modelu stanowi odwrotność stopy rezerw
obowiązkowych (1/z
ro
), a D
p
- wartość depozytu
pierwotnego.
Na podstawie A. Kaźmierczak: Polityka pieniężna w gospodarce rynkowej.
Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2000, s. 60-65
W praktyce jednak taka sytuacja jest bardzo rzadka.
Po pierwsze dlatego, że banki utrzymują rezerwy w
kwotach wyższych aniżeli wynikające z prostego przeliczenia
podstawy i stopy rezerwy obowiązkowej
.
Po drugie, wysokość środków odprowadzanych do banków
nie musi odpowiadać kwotom uzyskiwanym z tytułu
przeprowadzanych transakcji, ponieważ podmioty
działające na rynku cechują się różnym stopniem zaufania
do systemu bankowego. W takiej sytuacji wartość mnożnika
kreacji pieniądza należy skorygować, co sprawi, że
ukształtuje
się on na poziomie:
Są to tzw. rezerwy dobrowolne.
c
m
m
kps
r
u
1
u
m
gdzie Um oznacza stopień ubytku gotówki z systemu bankowego
wyznaczony relacją sumy gotówki znajdującej się w obiegu do sumy
depozytów płatnych na żądanie, a rc - całkowity poziom rezerw
utrzymywanych przez banki komercyjne (obowiązkowych i
dobrowolnych).
Oznacza to, że w wariancie skorygowanym wartość mnożnika jest
uzależniona również od:
• skali i tendencji do posługiwania się podmiotów pieniądzem
gotówkowym,
• sprawności przeprowadzania operacji bankowych,
• sezonowość transakcji.
Opisane zjawisko nazywane jest mechanizmem kreacji pieniądza,
ponieważ pozwala uchwycić zasady zwiększania ilości pieniądza w
gospodarce, dzięki działalności banków komercyjnych i wyłącznie
pośredniemu oddziaływaniu przez bank centralny za pomocą stopy
rezerw
obowiązkowych. Pozwala to również na wyraźne rozróżnienie pojęć
kreacji
i emisji pieniądza, które jakkolwiek powodują podobne efekty, to jednak
przebiegają zupełnie odmiennie. Emisja pieniądza jest bowiem wynikiem
podjęcia bezpośrednich działań przez bank centralny na rynku
pieniężnym.
Na podstawie R. Milewski (red.): Podstawy…, op.cit., s. 471-472
Polityka monetarna i narzędzia banku
centralnego w tym zakresie
Z przedstawionych funkcji banku centralnego
wynika, że jest on podmiotem odpowiedzialnym
za kształtowanie się sytuacji na rynku pieniądza w
danym czasie. Zbiór celów dotyczących rynku
pieniężnego oraz ogół narzędzi i metod, jakie są
wykorzystywane do ich osiągnięcia, jest
nazywany polityką pieniężną (monetarną). Do jej
realizacji jest w ramach gospodarki danego kraju
typowany właśnie bank centralny.
Ogół narzędzi, jakimi on dysponuje można podzielić
na następujące grupy
:
1. Narzędzia o charakterze administracyjnym
– rezerwa obowiązkowa, która polega na obowiązku
odprowadzania ustalonej procentowo części
przyjmowanych przez bank depozytów na rachunek
zlokalizowany w banku centralnym. Stopa rezerw może
być różnicowana według rodzaju wkładu lub jego
terminu, a jej stosowanie ma na celu regulowanie
możliwości kreowania pieniądza przez banki,
– pułapy i limity kredytowe, polegają na ograniczaniu
wielkości środków pieniężnych, jakie banki mogą
oddawać do dyspozycji swoim kredytobiorcom,
– blokady środków, które polegają na nałożeniu na banki
obowiązku utrzymywania nieoprocentowanego depozytu,
którego wielkość jest uzależniona od wartości
udzielonych przez bank kredytów i pożyczek,
Opracowanie na podstawie W. Baka: Bankowość centralna. Funkcje –
metody – organizacja. Biblioteka Menedżera i Bankowca, Warszawa, 2001,
s. 55-63
2.
Narzędzia o charakterze ekonomiczno –
administracyjnym:
– kredyt redyskontowy, który polega na
odkupywaniu przez bank centralny od banków
komercyjnych weksli, które zostały wcześniej
przez nie zdyskontowane,
– kredyt lombardowy, który jest udzielany pod
zastaw papierów wartościowych (bony skarbowe,
obligacje skarbowe i komunalne),
– kredyt refinansowy w rachunku kredytowym
prowadzonym przez bank centralny, który jest
stosowany w przypadku realizacji przez bank
komercyjny ważnych gospodarczo zadań,
3. Narzędzia o charakterze rynkowym
– operacje otwartego rynku,
4. Działania informacyjno- perswazyjne.
– oddziaływanie banku centralnego na rynkową
stopę procentową,
– informowanie o zamierzeniach dotyczących
celów monetarnych bądź inflacyjnych,
– utrzymywanie kontaktów z przedstawicielami
banków komercyjnych.
Zastosowanie poszczególnych narzędzi jest ściśle
uzależnione od celu, jaki pragnie zrealizować
bank centralny lub sytuacji, jaka się ukształtuje
na rynku. Sposób wykorzystania narzędzi zgodnie
z założonymi celami przedstawia tabela.
Tabela Rodzaje polityki pieniężnej i zastosowanie
narzędzi
Rodzaj polityki
pieniężnej
Polityka
ekspansywna
Polityka restrykcyjna
Cel polityki
pieniężnej
Zwiększenie podaży
pieniądza
Zmniejszenie podaży
pieniądza
Stopa rezerwy
obowiązkowej
Zmniejszenie
Zwiększenie
Pułapy i limity
kredytowe
Blokady środków
Nie
Tak
Oprocentowanie
kredytu
lombardowego,
redyskontowego,
refinansowego
Zmniejszenie
Zwiększenie
Operacje otwartego
rynku
Zakup papierów
wartościowych
przez bank
centralny
Sprzedaż papierów
wartościowych
przez bank
centralny
System bankowy
Bank centralny
Banki komercyjne
Banki specjalne
Kasy oszczędności
Instytucje drobnego
kredytu
Instytucje kredytu
konsumpcyjnego
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
W ostatnich latach, w krajach o rozwiniętej
gospodarce rynkowej rośnie liczba i znaczenie
pozabankowych instytucji pośrednictwa
finansowego. Ich zadaniem jest kupno i sprzedaż
aktywów finansowych.
Aktywa finansowe poza pieniądzem gotówkowym
obejmują depozyty bankowe, obligacje
państwowe i prywatne, polisy ubezpieczeniowe,
akcje, fundusze emerytalne, fundusze
powiernicze itp..
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Niebankowe instytucje finansowe
Firmy ubezpieczeniowe – czerpią zyski ze sprzedaży
polis ubezpieczeniowych. Przedmiotem ubezpieczenia
mogą być osoby lub rzeczy narażone na nieszczęśliwe
zdarzenia losowe.
Firmy ubezpieczeniowe obliczają
prawdopodobieństwo zaistnienia szkody i tak
kalkulują, aby wartość odszkodowania, które
należałoby wypłacić,
umożliwiła firmie osiągnięcie dochodu.
Składki posiadaczy polis inwestowane są w
aktywa finansowe np.. w akcje, obligacje itp..
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Niebankowe instytucje finansowe
Fundusze emerytalne – gromadzą wkłady
długookresowe ludzi traktujących je jako
zabezpieczenie na starość. Podobnie jak w
przypadku firm ubezpieczeniowych, składki
posiadaczy polis inwestowane są w aktywa
finansowe np.. w akcje, obligacje itp..
Dzięki temu fundusze emerytalne są w stanie
wypłacać emerytury o większej wartości od
wartości wkładów wniesionych przez członków
funduszu.
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Niebankowe instytucje finansowe
Fundusze powiernicze – to instytucje
zorganizowane najczęściej w formie spółek
akcyjnych. Osoby fizyczne i firmy powierzają im
swoje oszczędności w celu profesjonalnego ich
inwestowania w papiery wartościowe
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Rynek pieniężny – to miejsce, gdzie
przeprowadzane są transakcje kupna – sprzedaży
papierów wartościowych o terminie wykupu do 1
roku (weksle handlowe i skarbowe).
Dokonywane również są krótkookresowe operacje
kredytowe banków.
Funkcją rynku pieniężnego jest:
• Stworzenie możliwości upłynniania przejściowo
wolnych nadwyżek pieniężnych w banku
• Uzupełnianie niedoborów pieniężnych w celu
zapewnienia ciągłości wydatków
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Rynek kapitałowy – to miejsce, gdzie
przeprowadzane są transakcje dotyczące
kredytów, walorów średnio – i
długoterminowych oraz zakupu i sprzedaży
walorów wyrażających współwłasność – akcji.
Funkcją rynku kapitałowego jest przesuwanie
funduszy pieniężnych od podmiotów
dysponujących nadwyżkami kapitałowymi do
podmiotów, które zgłaszają na nie
zapotrzebowanie, a nie maja możliwości
samodzielnie uzupełnić braków kapitału.
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Giełda
Giełda – to instytucjonalna forma rynku
towarowego, pieniężnego i kapitałowego; jest
miejscem spotkań
osób, które według określonych norm i zasad
zawierają transakcje handlowe.
Przedmiotem transakcji giełdowych mogą być
produkty, dewizy, papiery wartościowe,
niektóre usługi
Makler - osoba zawodowo zajmująca się
pośrednictwem w transakcjach kupna i sprzedaży
papierów wartościowych (np. akcji czy obligacji)
dla klienta, w zamian za wynagrodzenie ustalane
w procentach od wartości transakcji
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004
Niebankowe instytucje pośrednictwa
finansowego.
Rynek pieniężny i kapitałowy
Giełda
Giełda papierów wartościowych – to miejsce,
gdzie dokonywane są transakcje kupna
i sprzedaży papierów wartościowych,
środków płatniczych oraz kruszców.
Giełda papierów wartościowych pełni następujące
funkcje:
1. Ułatwia przemieszczane oszczędności pieniężnych od
ich pierwotnych posiadaczy do ostatecznych
użytkowników
2. Ułatwia transformacje kapitału z jednej postaci w drugą
np.. Papierów wartościowych w pieniądz lub odwrotnie
3. Umożliwia ocenę kapitału
4. Umożliwia i ułatwia finansowanie nowych
przedsięwzięć inwestycyjnych
Podstawy ekonomii, red. nauk.R. Milewski, PWN,
Warszawa 2004