Stres psychologiczny i jego
przezwyciężanie
Wykład 9
Stres jako czynnik ryzyka zaburzeń i
chorób somatycznych
Prof. dr hab. Magdalena Marszał-Wiśniewska
Stres psychologiczny i jego
przezwyciężanie
Wykład 9
Stres jako czynnik ryzyka zaburzeń i
chorób somatycznych
Prof. dr hab. Magdalena Marszał-Wiśniewska
Stres psychologiczny a choroba/
zdrowie
zależności dwustronne:
wydarzenia stresowe → choroba (stres
jako współprzyczyna chorób)
choroba → stres (choroba i jej
konsekwencje jako źródło stresu)
Polietiologiczny model choroby
somatycznej
wieloczynnikowe uwarunkowania
choroby:
czynniki sytuacyjne: typ stresorów (ich siła, czas
trwania, kumulacja w czasie)
czynniki temperamentalne i osobowościowe
czynniki dziedziczno-konstytucjonalne i
właściwości funkcjonalne organizmu
wzory reagowania emocjonalnego
wzory reakcji psychofizjologicznych
uogólnione zasoby odpornościowe natury
biolologicznej, intrapsychicznej,
interpersonalnej i społecznej
Styl życia i jego prozdrowotne i antyzdrowotne
aspekty
Polietiologiczny model choroby
somatycznej …
choroba może być uwarunkowana
różną konfiguracją współdziałania
tych czynników
czynniki ryzyka modą być
kompensowane przez czynniki
ochronne (zasoby)
Model czynników ryzyka i zasobów
odpornościowych w chorobach
psychosomatycznych (np. choroby
niedokrwiennej serca i zawału serca
oraz chorób nowotworowych)
[Sęk, 2001]
Czynniki ryzyka
Czynniki ochronne
patogeny
salutogeny (zasoby)
Czynniki sytuacyjne
DISTRESORY
biologiczne (wirusy, bakterie,
kancerogeny), stresory
zadaniowe, przeciążenia, stresory
niekontrolowane, traumatyczne,
katastrofy, wydarzenia życiowe,
nagłe zmiany życiowe
EUSTRESORY-
ZASOBY ZDROWOTNE
wydarzenia pozytywne, sukcesy,
nowe zadania, zachowania
wspierające środowiska,
zdrowotna stymulacja
uodporniająca, dobra jakość
życia
Czynniki ryzyka
Czynniki ochronne
patogeny
salutogeny (zasoby)
Czynniki podmiotowe
Genetyczno-konstytucjonalne
Temperamentalne i Osobowościowe
Obciążenie genetyczne
(gen nowotworowy)
Ryzyko konstytucjonalne
(słabość UN, skłonność do reakcji
uczuleniowej)
Ryzyko temperamentalne
(wysoka reaktywność, niska wytrzymałość)
Ryzyko osobowościowe
(WZA, WZC, pesymizm, lękliwość,
neurotyczność,
styl percepcji i radzenia sobie ze stresem
Brak obciążenia genetycznego,
Konstytucjonalna odporność
(silny i zrównoważony OUN i AUN,
wysoka wrodzona odporność)
Brak ryzyka temperamentalnego
Zasoby osobowościowe
(WZB, optymizm, poczucie koherencji,
poczucie sensu. poczucie kontroli,
zrównoważenie emocjonalne
Czynniki ryzyka
Czynniki ochronne
patogeny
salutogeny (zasoby)
Wzory reagowania somatycznego,
wegetatywnego, immunologicznego
niekorzystny (-) korzystny (+)
Czynniki behawioralne – zachowania
antyzdrowotne prozdrowotne
Choroba Zapobieganie ryzyku-
psychosomatyczna ← zwiastuny → Zdrowie
Stres a konsekwencje
immunologiczne
W stresie zachodzą różne reakcje
psychofizjologiczne (badane na poziomie
neurofizjologicznym, neurohormonalnym,
limfatycznym i komórkowym)
np. w długotrwałym stresie wydziela się dużo kortyzolu (tzw.
hormonu stresu), który obok korzystnego działania
(mobilizacja rezerw tłuszczowych, hamowanie reakcji
alergicznych, przemiana różnych produktów w glukozę) ma
działania uboczne (nadmierny wzrost glukozy, odkładanie się
rezerw tłuszczowych, spadek liczby limfocytów) → osłabienie
zdolności organizmu w walce z infekcjami, nadciśnienie,
miażdżyca, choroba niedokrwienna serca, cukrzyca, choroba
wrzodowa
zmiany fizjologiczne w stresie mają istotne
znaczenie dla układu odpornościowego
Stres a konsekwencje
immunologiczne …
lata 80-te - rozwój
interdyscyplinarnej dziedziny –
psychoneuroimmunologii – badanie
wzajemnych zależności między
funkcjonowaniem OUN, układu
hormonalnego i układu
odpornościowego
Stres a konsekwencje
immunologiczne …
układ immunologiczny i jego funkcje:
układ immunologiczny = podstawowy system
chroniący organizm przed
zaburzeniem równowagi
ochrona – poprzez rozpoznawanie przez komórki tego
układu ciał obcych, tzw. antygenów (np. wirusów,
bakterii) i ich niszczenie
kluczową rolę pełnią komórki zwane limfocytami T i B
limfocyty T powstają w szpiku kostnym i dojrzewają w
grasicy; po osiągnięciu dojrzałości przenoszone są
wraz z krwią i limfą do śledziony i węzłów chłonnych
limfocyty B dojrzewają w szpiku kostnym i również
rozprowadzane są wewnątrz organizmu przez krew i
limfę
limfocyty mają na swojej powierzchni receptory, które
rozpoznają tylko ograniczoną liczbę antygenów
Układ immunologiczny i jego
funkcje …
duża liczba limfocytów nieustannie krąży w
organizmie poszukując odpowiadających im
antygenów
po rozpoznaniu antygenu limfocyty przystępują do
jego niszczenia
różne sposoby tego niszczenia:
(1) limfocyty B, które są specyficzne dla danego
antygenu, rozmnażają się i produkują przeciwciała; te
wiążą się z antygenami tworząc kompleks nieaktywny
i nieszkodliwy
(2) niektóre limfocyty T po rozpoznaniu właściwego
antygenu uaktywniają się, gwałtownie rozmnażają się
i atakują antygen, niszcząc jego błonę komórkową
(3) limfocyty NK (natural killers) niszczą uszkodzone
lub zmutowane komórki takie jak komórki
macierzyste nowotworu, zanim jeszcze staną się
niebezpieczne
Układ immunologiczny i jego
funkcje …
jeżeli antygen dostanie się do organizmu
powtórnie, jest niszczony przez system
immunologiczny szybciej i skuteczniej niż za
pierwszym razem na skutek tzw. pamięci
immunologicznej
współczesne dane empiryczne wskazują, że
układ immunologiczny nie działa w sposób
autonomiczny, ale jest ściśle powiązany z OUN
i układem hormonalnym
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań
Badania eksperymentalne na zwierzętach,
np.:
zwierzęta w sytuacjach stresowych (ograniczona
swoboda ruchów, nadmierne zagęszczenie w
klatkach, drażnienie prądem) miały zmniejszoną
odporność (np. Ader, 1990; Maier i in., 1997)
szczurom wszczepiano komórki nowotworowe, a
następnie poddawano szokom elektrycznym (I
grupa – szok elektryczny, któremu można było
zapobiec przez naciśnięcie dźwigni; II grupa –
szok elektryczny bez względu na zachowanie
szczurów; III grupa kontrola – bez szoku). W
grupie II – tylko u 27% osobników komórki rakowe
zostały unieszkodliwione przez układ
immunologiczny (gdy w grupie I - u 55%, a w
grupie kontrolnej – u 65% osobników) (za:
Rosenhan i Seligman, 1994)
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Badanie studentów w sytuacji stresowej (przed
ważnym egzaminem) – mniejsza aktywność
limfocytów T i NK (Scheridan i Radmacher, 1998)
Wdowcy (żony zmarły z powodu raka piersi) mieli
– w porównaniu z okresem przed owdowieniem i w
porównaniu z grupą kontrolna (żonatych
mężczyzn) – mniejsze wytwarzanie limfocytów i
zmniejszoną ich aktywność. Funkcjonowanie
układu odpornościowego wracało do normy w
okresie od 4 do 14 miesięcy po śmierci żony (za:
Hankała, 1993)
Osoby po separacji i rozwodzie – zmniejszona
odporność immunologiczna (Maier i in. 1997)
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Ogólnie: stres i doświadczenia związane z emocjami
negatywnymi (depresja, złość) pogarszają
immunokompetencję osoby (tj. nabywanie i
posiadanie przez limfocyty ich podstawowych cech
czynnościowych) (Laser i Kiecolt-Glaser, 2005;
Kiecolt-Glaser i Glaser, 1991); np.:
stres akademicki – obniżona aktywność limfocytów T
i NK
stres chroniczny – mniej limfocytów B, T i komórek
NK
żałoba po stracie – zmniejszona produkcja
limfocytów
depresja – mniejsza liczba limfocytów T i komórek
NK
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Stres i negatywne emocje - poprzez
immunosupresję – zwiększają skłonność do
chorób infekcyjnych, wirusowych (Robles,
Glaser i Kiecolt-Glaser, 2006)
Stres (zwłaszcza chroniczny) i negatywne emocje (np. nastawienie
depresyjne)
→
immunosupresja
(hamowanie procesu wytwarzania
przeciwciał i komórek odpornościowych
)
→
podatność na infekcję
→
wzmożona produkcja cytokin
(cząsteczki białkowe wpływające na
wzrost i pobudzenie komórek biorących udział w odpowiedzi odpornościowej;
wpływają nie tylko na leukocyty, ale też na inne komórki organizmu [stymulują
powstawanie gorączki, regulują morfogenezę komórek i tkanek, biorą udział
w procesach patologicznych, działając cytotoksycznie])
→
m. in.
dysfunkcja układu krążenia, osteoporoza, cukrzyca typu II
→
zwrotnie na UON i AUN
→
rozregulowanie układu
odpornościowego + zakłócenie równowagi między reakcjami
pobudzającymi stany zapalne i przeciwdziałającymi im
→
pogorszenie stanu zdrowia
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Stres – poprzez osłabienie układu odpornościowego
– negatywnie wpływa na czas gojenia się ran
kobiety, które doświadczały stresu (opieka nad
krewnym z choroba Alzheimera) – zranienia goiły
się średnio o 10 dni dłużej niż u kobiet bez takich
doświadczeń (Kiecolt-Glaser, 1995)
studenci stomatologii, którym zadawano niewielkie
rany jamy ustnej na 3 dni przed egzaminem –
potrzebowali o 40%wiecej czasu na ich wygojenie w
porównaniu ze studentami, którym zadawano
zranienia w okresie wakacji (Marucha i in., 1998)
stres zwiększał ryzyko zakażenia po zranieniu
(Rojas i in., 2002)
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Klęski żywiołowe wpływają na układ
odpornościowy
osoby z Florydy, które postrzegały poniesione
straty jako bardzo duże ( huragan Andrew w
1992 roku) – największy spadek poziomu
limfocytów NK (Ironson i in., 1997)
Antycypowany stres (np. oczekiwanie nalotów
w czasie konfliktów z Zatoce Perskiej)
powoduje obniżenie odporności i częstsze
infekcje wirusowe (za: Ścigała, 2001)
Stres a funkcjonowanie układu
immunologicznego – wybrane wyniki
badań …
Przewlekły stres + emocje takie jak żal ,
krzywda, lub depresja w wyniku różnych strat
– jeżeli współistnieją z innymi czynnikami
ryzyka onkologicznego – obniżają efektywność
komórek NK (Sheridan i Radmacher, 1998);
przewlekły stres zmniejsza wydolność układu
odpornościowego, a tym samym może
bezpośrednio wpływać na progresję procesu
nowotworowego (Katz i Epstein, 2005)