Wyjść od języka...
Wykład 2, dr Maciej Dybowski
Wyjść od języka...
Wykład 2, dr Maciej Dybowski
Po co nam język?
✤
Problemy z definicjami: czego nas uczą?
✤
Językowy obraz świata
✤
Wszelkie znaczenie jest znaczeniem w ramach
określonego języka - nie ma czystych, ogólnoludzkich
znaczeń
✤
Konkretnym językom nie da się przeciwstawić świata
bezjęzykowego samego w sobie
✤
Świat, w którym żyjemy jest udostępniony przez język -
dlatego poznajemy różne językowe obrazy świata, w tym
tego wycinka rzeczywistości, jaki wiąże się z prawem
„Cud języka”
(W.v.Humboldt)
✤
Aspekt transcendentalny języka
✤
podmiot transcendentalny (Kant) jako świadomość, która
dokonuje poznania jest ostatecznym punktem odniesienia.
Nie można go pomyśleć jako przedmiotu.
Transcendentalny sens „językowości” nie da się rozpoznać
jako język. Poznanie jest absolutne.
✤
Aspekt hermeneutyczny języka
✤
Heidegger i Gadamer: wszelkie doświadczanie i
poznawanie zależy od dziejowego przedrozumienia; język
jest zdeterminowany społecznie i dziejowo. Poznanie jest
względne.
Semiotyka
✤
Filozofia języka pojmowana jest przeważnie jako semiotyka
✤
gr. semeion - znak
✤
semiotyka - teoria znaków
✤
Znaki językowe pozostają w 3 relacjach (stąd podział
semiotyki):
✤
do innych znaków językowych: syntaktyka
✤
do tego, co znak znaczy: semantyka
✤
do osób, które używają znaku: pragmatyka
Syntaktyka
✤
nauka o znakach jako takich (np. kształt) oraz o relacjach
między nimi
✤
znaki są w syntaktyce ujmowane operacyjnie - według jakich
reguł należy łączyć znaki w sensowne składniowo całości w
danym języku
✤
logika formalna funkcjonuje syntaktycznie
Semantyka
✤
Teoria odniesień znaków do tego, co one znaczą
✤
Jak język ma się do świata?
✤
Problem znaczenia - treść pojęciowa danego wyrażenia
(intensja)
✤
jakie właściwości musi mieć desygnat (przedmiot, którego
nazwa jest znakiem), żeby określał go znak
✤
Problem odniesienia - dane wyrażenie odnosi się do
przedmiotów (ekstensja)
✤
jakie byty wchodzą w zakres danego pojęcia
Pragmatyka
✤
Teoria relacji między znakami a ich użytkownikami - bo w języku
się nie tylko stwierdza
✤
zajmuje się aktami mowy i kontekstami tego, co jest mówione
✤
John L. Austin (1911-1960): w każdym akcie mowy
✤
aspekt lokucyjny - mówienie czegoś o czymś: „Drzwi są
otwarte”
✤
aspekt illokucyjny - spełnianie pewnej czynności: „Drzwi są
otwarte”
✤
performatyw - wypowiedź, która sama jest czynem: „Tak”
(podczas ceremonii ślubnej)
Wniosek dla prawoznawstwa
✤
Prawo poznajemy poprzez język
✤
Nie twierdzimy przez to, że „prawo jest językiem”
✤
Oprócz aspektu językowego prawo ma też aspekt realny
(socjologiczny, psychologiczny)
✤
Metody językowe odgrywają w prawoznawstwie rolę
wiodącą - wyjaśnianie pojęć, interpretowanie i
porządkowanie przepisów
Pragmatyczny aspekt języka jest
najważniejszy dla prawoznawstwa,
ponieważ...
✤
pozwala nam zastanowić się, do czego - poza opisywaniem i
wyrażaniem - służy język
✤
wskazuje na znaczenie komunikacji i społeczny wymiar
rzeczywistości - na czym polega komunikacja w różnych
zbiorowościach (rodzina, przyjaciele, duże grupy...)
✤
szczególny rodzaj komunikacji wiąże się z tym, że przy
pomocy wypowiedzi możemy wpływać na zachowanie innych
ludzi (funkcja sugestywna języka)
Norma postępowania
✤
Wypowiedź, która określonym podmiotom (adresatom) wyznacza
w określonych okolicznościach, jak mają postąpić lub
postępować
✤
Są też inne wypowiedzi dyrektywalne (np. dyrektywa
celowościowa)
✤
Normy postępowania nie należy utożsamiać z określoną postacią
słowną
adresat
okoliczności
postępowani
e
możliwe postacie słowne
normy postępowania
✤
„Naucz się dzisiejszego wykładu na pamięć!”
(rozkaz)
✤
„Jeżeli ktoś jest studentem i chce zdać egzamin, powinien
nauczyć się dzisiejszego wykładu na pamięć”
(postać
hipotetyczna)
✤
„Każdemu, kto jest studentem i chce zdać egzamin nakazuje się
niech się nauczy dzisiejszego wykładu na pamięć"
(postać
kategoryczna)
✤
Nie patrzmy na słowa - szukajmy struktury: określenia
adresata, okoliczności i postępowania.
✤
Nie utożsamiajmy normy postępowania z normą prawną - świat
norm jest bogatszy
normy postępowania
normy
prawn
e
Adresat
✤
Komu można wyznaczyć jak ma postępować? - to zależy od
rozumienia postępowania
✤
Jak można scharakteryzować adresata normy od strony technicznej?
✤
nazwą indywidualną - norma indywidualna - np. „Maciej
Dybowski”
✤
przez cechy - norma generalna - np. „student”, np. „każdy kto
nazywa się Maciej Dybowski”
✤
jako kogoś, dla kogo norma jest stanowiona - norma
heteronomiczna
✤
jako kogoś, kto stanowi normę dla siebie - norma autonomiczna
Okoliczności
✤
Sytuacje, w których należy realizować postępowanie
wyznaczone w normie
✤
Ze względu na sposób określenia okoliczności normy mogą
być:
✤
indywidualne (np. 12 października 2011)
✤
generalne (np. w przypadku alarmu pożarowego, np.
podczas tornado)
Postępowanie
✤
To, co normuje „norma postępowania”
✤
Nie każde zachowanie jest postępowaniem, tzn.
zachowaniem zależnym od woli człowieka
✤
czynności psychofizyczne
✤
czynności konwencjonalne
✤
Racjonalność, wolność, wolna wola... (założenia
antropologiczne)
✤
Nakaz czy zakaz to tylko akcydentalne, redakcyjne sposoby
ujęcia wyznaczonego postępowania
Postępowanie: nakaz czy
zakaz?
✤
Zachowanie jest przedmiotem obowiązku, gdy jest przez
normę nakazane albo zakazane
✤
Nakaz i zakaz są wzajemnie sprowadzalne - decydują
względy redakcyjne tego, kto wysłowia normę.
✤
Nakazuje się Markowi, by uczył się do egzaminu.
✤
Zakazuje się Markowi, by nie uczył się do egzaminu.
Postępowanie: rodzaj
czynności
✤
Zachowanie zależne od woli człowieka może polegać na
działaniu albo na powstrzymaniu się od działania (nie
koniecznie jest to „zaniechanie”)
✤
Zachowanie zależne od woli człowieka może polegać na
dokonaniu jakichś ruchów ciała lub spowodowaniu
określonych stanów rzeczy
✤
Zachowanie zależne od woli człowieka może polegać na
dokonaniu czynności psychofizycznej albo na dokonaniu
czynności konwencjonalnej
Czynność konwencjonalna
✤
Czynność psychofizyczna albo czynność konwencjonalna
niższego stopnia, której reguły sensu nakazują przypisywać
określony sens kulturowy
✤
Reguła sensu wskazuje kto i jak może dokonać ważnej
czynności konwencjonalnej. Może być ukształtowana
spontanicznie albo ustanowiona
Czynność konwencjonalna.
Przykład 1
Czynność psychofizyczna:
zdjęcie przez mężczyznę nakrycia głowy
Reguła sensu
(spontaniczna)
„Jeżeli mężczyzna
zdejmuje
nakrycie głowy przy
spotkaniu,
to się wita”
Czynność konwencjonalna:
powitanie
Czynność konwencjonalna.
Przykład 2
Czynność konwencjonalna niższego rzędu:
napisanie, jak rozrządzić majątkiem
piszącego na wypadek śmierci
Reguła sensu
(ustanowiona)
„Jeżeli ktoś rozrządzi
majątkiem na wypadek
śmierci, pisząc w całości
odręcznie, opatrując pismo
własnoręcznym podpisem i
datą, to sporządzi
testament”
Czynność konwencjonalna:
sporządzenie testamentu holograficznego
Postępowanie: w przyszłości
czy w przeszłości?
✤
Normy postępowania sensownie sformułowane odnoszą się
do czyichś przyszłych zachowań, które będą przedmiotem
wyboru (tzn. nie będą wykonane i tak, niezależnie od normy)
✤
Nakazywanie albo zakazywanie zachowania w przeszłości
jest nieracjonalne - czym innym jest natomiast wiązanie
jakichś przyszłych konsekwencji z zachowaniami z
przeszłości, które mogą stanowić element charakterystyki
adresata lub okoliczności normy postępowania
Rodzaje norm ze względu na
charakter wyznaczonego
postępowania
✤
Norma konkretna: wyznacza do spełnienia czyn
niepowtarzalny (np. zapłacenie czynszu za wynajem
mieszkania w październiku 2011)
✤
Norma abstrakcyjna: wyznacza zachowanie określonego
rodzaju, powtarzalne (np. płacenie czynszu do 10 dnia
miesiąca, za który czynsz się uiszcza)
Możliwe kombinacje rodzajów
norm postępowania
✤
1. Norma indywidualna, konkretna, autonomiczna
✤
2. Norma indywidualna, konkretna, heteronomiczna
✤
3. Norma indywidualna, abstrakcyjna, autonomicza
✤
4. Norma indywidualna, abstrakcyjna, heteronomiczna
✤
5. Norma generalna, konkretna, autonomiczna
✤
6. Norma generalna, konkretna, heteronomiczna
✤
7. Norma generalna, abstrakcyjna, autonomiczna
✤
8. Norma generalna, abstrakcyjna, heteronomiczna