Urazy

Pierwsza pomoc medyczna 

z elementami pielęgniarstwa

II rok Wydziału Lekarskiego

Śląskiej Akademii Medycznej

 

 

Lokalizacja

• głowa i szyja
• część twarzowa czaszki
• kręgosłup
• klatka piersiowa
• brzuch
• miednica
• kończyny

 

 

Top to toe survey 

(TTS)

Badanie „od głowy do 

stóp”

 

 

Urazy głowy i szyi

 

 

Badanie TTS

Głowa:
• Czaszka (krwawienie, obrzęk, ubytki kości)
• Nos (krwawienie, wyciek z nosa)
• Oko (rozmiar źrenic, ciała obce, rany, 

podbiegnięcia krwawe)

• Ucho (reakcja na głos, krew, wyciek z ucha)
• Jama ustna (krwawienie, zapach, niedrożność 

dróg oddechowych)

• Twarz (barwa skóry, skóra sucha/mokra)

 

 

Przyczyny złamań kości 

czaszki

• Siła działająca bezpośrednio (uraz głowy)
• Siły działające pośrednio (np. upadek 

z wysokości)

• Rodzaje złamań kości czaszki (liniowe, 

wieloodłamowe, złamanie podstawy 
czaszki (często towarzyszy urazom 
rdzenia kręgowego – siły działające 
pośrednio

 

 

Kiedy podejrzewać 

złamanie kości czaszki?

• Rana, podbiegnięcie krwawe, ubytek kości 

czaszki

• Zaburzenia świadomości
• Wyciek wodojasnego płynu z nosa lub ucha
• Postępujące pogarszanie się poziomu 

świadomości

• Stan nieprzytomności utrzymujący się >3 

min.

 

 

Uraz głowy jest zawsze 

potencjalnie 

niebezpieczny!

• Grupy szczególnego ryzyka to dzieci 

i osoby w stanie upojenia alkoholowego

• Zawsze trzeba myśleć o krwiaku 

wewnątrzczaszkowym!

• Objawy to: początkowy powrót świadomości 

i późniejsze gwałtowne pogorszenie, 
intensywny ból głowy, dezorientacja i 
splątanie, głośne i wolne oddychanie, wolny 
ale silny puls, porażenie połowicze, 
nierówne źrenice!

 

 

Pogarszanie się stanu ogólnego 

można rozpoznać również u osoby 

nieprzytomnej!

• Stan nieprzytomności ocenia się 

za pomocą skali Glasgow (GCS – 
Glasgow Coma Scale)

• Otwieranie oczu:

- spontaniczne      – 4
- na polecenie       – 3
- na ból                 – 2
- nie otwiera oczu – 1

 

 

GCS (c.d.)

• Reakcja werbalna:

- pełna                – 4
- chory splątany  – 3
- reakcja na ból   – 2
- bez reakcji        – 1 

 

 

GCS (c.d.)

• Ruchy dowolne:

- na polecenie                         – 6
- reakcja zgięciowa na ból     – 5
- reakcja nieokreślona na ból – 4, 3
- reakcja wyprostna                – 2
- brak reakcji na ból               – 1

• Wynik: od 15 do 3

 

 

UWAGA!

• Szybko narastający krwiak 

śródczaszkowy stanowi zagrożenie 
życia.

• Szybki transport do szpitala jest 

postępowaniem z wyboru!

 

 

Postępowanie 

przedszpitalne

• Sprawdź oddech i tętno

• Jeżeli nieprzytomny – ułóż w pozycji 

bezpiecznej (szczególne wymagania dla 
urazów kręgosłupa!)

• Jeżeli jest wyciek płynu z ucha, ta strona 

powinna być niżej ułożona (można przyłożyć 
gazik lub chusteczkę, ale nie próbować 
tamować wycieku!)

• Szybki transport do szpitala

 

 

Co dalej?

• Intubacja i sztuczna wentylacja 

(jeżeli to konieczne)

• Diagnostyka (CT) 

• Neurochirurgia lub OIT
• OIT – intensywne leczenie obrzęku 

mózgu, sztuczna wentylacja, sterydy, 
diuretyki, czasem śpiączka 
barbituranowa

 

 

Urazy części twarzowej 

czaszki

 

 

Charakterystyka

• Często towarzyszy urazom głowy
• Jeżeli drożność dróg oddechowych jest 

zadowalająca, należy skoncentrować się na 

urazie głowy

• Najbardziej powszechne urazy – złamany nos, 

żuchwa, szczęka

• Rozległe urazy części twarzowej czaszki mogą 

wyglądać dramatycznie – ze zniekształceniem 

oczodołów, nosa, podniebienia (ofiara może 

wymagać konikotomii w trybie pilnym).

 

 

Przedszpitalne leczenie 

urazów twarzoczaszki

• Duże urazy – podstawową sprawą jest 

drożność dróg oddechowych

• Izolowane – zwykle nos, żuchwa, 

szczęka, zwykle wystarcza zimny 

kompres, opanowanie krwawienia z 

nosa

• Oczy – w przypadku urazu należy 

poradzić utrzymanie gałek ocznych bez 

ruchu, nałożyć jałowy gazik 

 

 

Przedszpitalne leczenie 

urazów twarzoczaszki 

c.d.

• Rany głowy – silne unaczynienie, 

zwykle nie są niebezpieczne, 
opatrunek i ucisk zwykle wystarcza

• Krwawienie z ucha – zwykle 

powodowane przez perforację błony 
bębęnkowej, nie wolno tamować, 
krew powinna wypływać swobodnie

 

 

Krwawienie z nosa

• Poszkodowanego należy posadzić z 

głową odchyloną do tyłu, 
zastosować zewnętrzny ucisk

• Poszkodowany powinien oddychać 

przez usta

• Po 10 minutach ucisk można 

spróbować zwolnić

 

 

Krwawienie z jamy 

ustnej

• Kontrola krwawienia

• Zapobieganie zachłyśnięciu krwią

• Jamy ustnej nie należy przepłukiwać

• Należy unikać gorących płynów 

przez okres co najmniej kilku 
godzin

 

 

Uraz szyi i kręgosłupa

Szyja - badanie TTS:
• Wygląd ogólny (rany, asymetria)
• Podbiegnięcia krwawe, 
• Tętno na tętnicy szyjnej

Kręgosłup - badanie TTS:
• Badanie można przeprowadzić tylko wtedy,

kiedy nie stwierdza się upośledzonej 

ruchomości i czucia w kończynach

• Należy poszukiwać ran, obrzęków, krwiaków itp.

 

 

Uraz szyi i kręgosłupa

• Kołnierz Schantza
• Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny, uraz 

kręgosłupa można podejrzewać w przypadku:

-upadku z wysokości

-nurkowania w basenie lub rzece

-urazu głowy lub twarzy

-urazu związanego z szybkością (auto, 

motocykl,

  itp.)

• Jeżeli poszkodowany jest przytomny, zawsze 

trzeba zapytać o czucie w kończynach

 

 

Uraz szyi i kręgosłupa

• Przy układaniu poszkodowanego 

z podejrzeniem urazu kręgosłupa 
w pozycji bezpiecznej, konieczna 
jest zawsze pomoc drugiej osoby

• Głowa, tułów i kończyny dolne 

powinny być utrzymywane w linii 
prostej!

 

 

Uraz klatki piersiowej

Badanie TTS:

• Obserwuj oddychanie

• Sprawdź czy obie strony klatki 

piersiowej unoszą się równo 
podczas oddychania

• Szukaj ran, krwiaków lub 

deformacji

 

 

Kiedy podejrzewać obecność 

złamań 

w obrębie klatki piersiowej?

• Oddech paradoksalny

• Ból podczas oddychania

• Oddech płytki, z wysiłkiem

• Wyraźne trudności z oddychaniem

 

 

Oddech paradoksalny

• Występuje jeżeli liczne złamania 

oddzielają część ściany klatki piersiowej

• Ta część będzie wykonywać podczas 

wdechu ruch do wewnątrz, odwrotnie do 

pozostałej części klatki piersiowej

• Taki oddech jest zawsze związany 

z upośledzeniem czynności oddechowej

• Pacjent będzie musiał być w szpitalu 

zaintubowany i podłączony do respiratora

 

 

 

 

Postępowanie 

przedszpitalne

• pokrycie rany opatrunkiem, ucisk
• poszkodowanego trzeba położyć
• jeżeli nieprzytomny – pozycja 

bezpieczna (strona bez urazu – na 
górze)

• postępowanie w odmie prężnej (trzeba 

ją zamienić na odmę otwartą!)

• możliwe wystąpienie wstrząsu

 

 

Leczenie szpitalne

• Drenaż jamy opłucnowej
• Rtg klatki piersiowej
• Chirurgiczne opracowanie rany
• Zwalczanie bólu
• USG lub TK (aorta!)
• Czasem konieczna torakotomia 

lub wentylacja za pomocą respiratora

 

 

Urazy brzucha

Sprawdź czy nie ma:

• zewnętrznego krwawienia

• wypadnięcia zawartości jamy 

brzusznej przez ranę

• objawów wstrząsu

 

 

Postępowanie 

przedszpitalne

Rozległa rana brzucha:

• ułożenie na plecach z podparciem pod 

kolanami

• duży opatrunek 
• w przypadku kaszlu lub wymiotów trzeba 

ucisnąć na opatrunek (inaczej zawartość jamy 
brzusznej zostanie wypchnięta przez ranę!)

• nieprzytomny – pozycja bezpieczna

 

 

Postępowanie szpitalne

• Leczenie płynami infuzyjnymi
• Laparotomia w trybie pilnym

• Uwaga! Możliwość krwawienia pod 

torebkę śledziony (objawy mogą 
wystąpić z dużym opóźnieniem!)

 

 

Złamania miednicy

• Często towarzyszą im urazy pęcherza i 

dróg moczowych

• Duża utrata krwi i objawy wstrząsu są 

częste!

• Leczenie przedszpitalne – ułożenie na 

płasko, leczenie wstrząsu, nieprzytomny – 
pozycja bezpieczna z wyprostowanymi 
nogami

• Leczenie szpitalne – Rtg lub TK, 

przetaczanie płynów, zabieg operacyjny

 

 

WSTRZĄS

• Układ krążenia rozprowadzając krew 

zaopatruje wszystkie narządy w tlen

• Jeżeli ten system zawiedzie, 

niedostateczna ilość tlenu dochodzi 
do tkanek

• Dochodzi wtedy do wystąpienia 

wstrząsu

 

 

Przyczyny wstrząsu

• Zaburzenia pracy pompy 

(wstrząs kardiogenny)

• Niedostateczna ilość krwi krążącej

(wstrząs hipowolemiczny, 
anafilaktyczny)

• Nieprawidłowe napięcie ściany naczyń

(wstrząs septyczny)

 

 

Spadek ciśnienia 
tętniczego nie musi 
oznaczać wstrząsu!

 

 

Objawy wstrząsu

• Szybkie tętno

• Niskie ciśnienie tętnicze

• Blada lub szara skóra

• Uczucie osłabienia

• Uczucie pragnienia

• Może wystąpić strach lub agresja

 

 

Leczenie wstrząsu

• Rozpoznanie

• Leczenie oczywistej przyczyny

• Poprawa dopływu krwi do 

ważnych 
dla życia narządów

• Szybki transport do szpitala

 

 

Postępowanie

• Ułożenie na płasko, głowa nisko

• Uniesienie kończyn dolnych

• Zmniejszenie ucisku ubrania na szyi, 

klatce piersiowej lub w pasie

• Ochrona przed zimnem (od góry i od 

spodu!)

• Gotowość do rozpoczęcia resuscytacji

 

 

Urazy kończyn

Typy urazów:

• złamania

• zwichnięcia w stawach

• naderwania więzadeł

• urazy tkanek miękkich

 

 

Ogólne zasady 

zaopatrywania złamań

• Nie przemieszczaj odłamów! Na 

wstępie daj odłamom wsparcie za 
pomocą własnych dłoni, a następnie 
znajdź lepsze rozwiązanie

• Jeżeli złamanie jest na poziomie uda – 

spodziewaj się wystąpienia wstrząsu

• Zorganizuj transport do szpitala

 

 

Rodzaje złamań

• proste

• wieloodłamowe

• „zielonej gałązki”

• otwarte lub zamknięte

• stabilne lub niestabilne

 

 

 

 

Badanie TTS

•

Badanie od góry do dołu: głowa ⇨ szyja ⇨ 

kręgosłup ⇨ klatka piersiowa ⇨ jama 

brzuszna ⇨ miednica ⇨ kończyny górne ⇨ 

kończyny dolne

•

Badanie kończyny: część bliższa ⇨ dalsza

•

Szukaj ran, otwartego złamania, obrzęku, 

krwiaka, deformacji

•

Jeżeli nic nie znajdziesz – zapytaj czy 

poszkodowany czuje ból w kończynie 

i sprawdź w jakim zakresie jest w stanie 

poruszać kończyną

 

 

Ogólne zasady c.d.

• Złamania kończyn górnych – 

unieruchomienie względem tułowia

• Złamania kończyn dolnych – 

unieruchomienie względem zdrowej 
kończyny 

• Złamania otwarte – jw. + opatrunek 

uciskowy

• Kończyna górna – posadzić!
• Kończyna dolna – położyć!

 

 

Inne urazy poza 

złamaniami

R I C E  procedure:

R

 

⇨ rest

 

the injuried part

I ⇨ ice

 

should be applied

C ⇨ compress 

the injury

E ⇨ elevate 

the injuried part

 

Jeżeli są wątpliwości 

⇨ 

traktować tak jak 

złamanie!

 

 

 

Modyfikacja Dessaulta 

z uniesieniem dłoni

Szeroki bandaż 

wokół tułowia

Kończyna górna

Obojczyk, ramię,
Zwichnięty bark

Przedramię 
lub nadgarstek

Łokieć

Dłoń lub palce

można zgiąć

nie można zgiąć

Dessault

(arm sling)

 

 

Kończyna dolna

 

biodro lub udo

staw kolanowy

podudzie

kostka lub stopa

szyjka 
k.udowej

trzon k.udowej

tylko 

unieruchomienie

Unieruchomienie + 

leczenie wstrząsu!

R I C E  procedure

Unieruchomienie +

opaska elastyczna

Unieruchomienie 

po zastosowaniu trakcji

 

 

Rany

• cięte

• szarpane

• kłute

• tłuczone

• otarcia naskórka

 

 

Krwawienie

• Tętnicze

• Żylne

• Włośniczkowe

 

 

Ciężkie krwawienie 

zewnętrzne

• Protekcja własnej osoby!!!

• Nie panikuj, w razie potrzeby 

zastosuj ABC resuscytacji

• Opanuj krwawienie

• Zorganizuj szybki transport do 

szpitala

 

 

Kontrola krwawienia

• Bezpośredni ucisk (90%)

• Punkty uciskowe (10%) – tętnica 

szyjna, ramienna, udowa 

• Opaska uciskowa? – zapomnij o 

tym!

 

 

 

 

Oparzenia

• Rumień (I

o

)

• Pęcherze (II

o

)

• Martwica (III

o

)

• Zwęglenie (IV

o

)

 

 

Reguła „dziewiątek”:

• Głowa 

⇨ 9% (dziecko 18%)

• Tułów od przodu ⇨ 18%
• Plecy ⇨ 18%
• Kończyna górna ⇨ 9%
• Kończyna dolna ⇨ 18% (dziecko 

14%)

• Krocze ⇨ 1%

 

 

 

 

Zasady leczenia

• każde > I

o

 musi ocenić lekarz

• II

o 

> 9% może oznaczać wstrząs

• Każde >II

o 

wymaga hospitalizacji

 

 

Porażenie prądem

• Chory nieprzytomny

• Duże natężenie - oparzenie III

o

 na 

wejściu 
i wyjściu

• Możliwe NZK (VF)

 

 

Utonięcie

• Śmierć nie następuje dlatego że płuca są 

pełne wody, tylko z powodu skurczu krtani

• Po uratowaniu „secondary drowning effect”
• Leczenie: głowa w dole, pozycja bezpieczna 

⇨ osłonięcie od zimna! ⇨ sprawdzić 
oddychanie (sztuczny oddech jeżeli to 
konieczne!) ⇨ zwolniona częstość 
oddychania (opór!) 

• Jeżeli przytomny ⇨ ciepłe płyny

 

 

Badanie TTS

(powtórka!)

Podstawowa ocena:

• Przytomny?

• Nieprzytomny ale oddycha?

• Nie oddycha ale jest tętno?!

• Nie oddycha i nie ma tętna?!!

Zawsze sprawdź :
• Stan świadomości
• Oddech
• Puls

 

 

 

Wypadek masowy

W pierwszej kolejności:
• Zaburzenia oddychania
• Zatrzymanie krążenia
• Poważne krwawienie (widoczne lub 

podejrzewane!)

• Wstrząs
• Ciężki uraz głowy
• Otwarte rany klatki piersiowej lub jamy 

brzusznej

 

 

W drugiej kolejności:

• Liczne złamania
• Oparzenia średniej wielkości
• Urazy kręgosłupa

W ostatniej kolejności:

• Niewielkie urazy
• Pojedyncze złamania

• Śmiertelne rany
• Agonia
• Zgon

 

 

Ocena wstępna

(primary survey)

• Oddychanie

• Tętno

• Stan świadomości 

• + krwawienie oraz kolor skóry

 

 

Badanie TTS

(Top to toe survey, secondary survey)

• Głowa ⇨ świadomość, źrenice, rany, 

symetria, wyciek płynu, ciała obce

• Szyja ⇨ rany, stłuczenia, deformacje
• Klatka piersiowa ⇨ oddech, symetria 

ruchów (!), ból, deformacje, rany, 

stłuczenia, ucieczka powietrza

• Plecy, brzuch ⇨ rany, stłuczenia, 

deformacje, bolesność uciskowa,

• Miednica ⇨ rany, stłuczenia, deformacje, 

ból, ruchy kończyn 

 

 

Badanie TTS c.d. 

(Top to toe survey, secondary survey)

• Kończyna górna ⇨ LCD (lacerations, 

contusions, deformities - rany, stłuczenia, 

deformacje), ból, nienormalne ułożenie, 

tętno na t. promieniowej, możliwość ruchów 

ręką, kolor i temperatura skóry

• Kończyna dolna ⇨ LCD, nienormalne 

ułożenie, ból, czucie, tętno na t. grzbietowej 

stopy, ruchy kończynami, kolor i 

temperatura skóry 

• Ważne informacje ⇨ w rzeczach osobistych 

pacjenta ⇨ grupa krwi, alergie, padaczka, 

cukrzyca 

 

 

Leczenie szpitalne

• jeżeli to konieczne - postępowanie 

resuscytacyjne, intubacja + sztuczna wentylacja,

• dostęp do dużych naczyń, inwazyjne 

monitorowanie, cewnik do pęcherza moczowego

• leczenie wstrząsu, lek przeciwbólowe 

(analgetyki), przetaczanie płynów

• diagnostyka – RTG, USG, TK, konsultacje 

specjalistów różnych specjalności

• pilny zabieg operacyjny

 

 

Wypadki 

komunikacyjne

• Własne bezpieczeństwo!!!
• Nie wolno palić na miejscu zdarzenia!!!
• rozmieszczenie trójkątów ostrzegawczych, 

telefon po pomoc, stabilizacja pojazdów

• Nie zmieniaj pozycji poszkodowanego, jeżeli 

nie jest to konieczne

• Aby zmienić pozycję poszkodowanego najlepiej 

jeżeli są 3 osoby – jedna z nich powinna 

podtrzymywać głowę i koordynować całą akcję

 

 

Badanie TTS

(powtórka!)

Podstawowa ocena:

• Przytomny?

• Nieprzytomny ale oddycha?

• Nie oddycha ale jest tętno?!

• Nie oddycha i nie ma tętna?!!

Zawsze sprawdź :
• Stan świadomości
• Oddech
• Puls