Wykład 14

27 maja 2010

Rozwój pamięci

Różnice indywidualne

Plan wykładu

• Rozwój pamięci: ujęcie tradycyjne
• Rozwój pamięci: ujęcie poznawcze
• Starzenie się a pamięć
• Niezwykłe osiągnięcia pamięciowe
• Koncepcja wyćwiczonej pamięci
• Usprawnianie pamięci

Ujęcie tradycyjne: 

warunkowanie 

• Najwcześniej wytwarzają się reakcje na 

bodźce odbierane przez narząd równowagi

• Później wytwarzają się reakcje na bodźce 

wzrokowe i słuchowe

• Wraz z wiekiem wzrasta szybkość 

wytwarzania się związków warunkowych i ich 

trwałość

• Jako pierwsze pojawiają się reakcje na bodźce 

pierwszosygnałowe, później na bodźce słowne

• Pierwsze związki powstają na podłożu 

odruchów pokarmowych

Ujęcie tradycyjne – 

metody badania 

niemowląt 

• Pomiar rozpoznawania
Preferencja nowości
Habituacja i dyshabituacja
Poszukiwanie ukrytego 

przedmiotu 

• Pomiar odtwarzania
Wywoływanie naśladownictwa

Ujęcie tradycyjne: reakcje 

odroczone

• Rozwój reakcji odroczonych polega 

na systematycznym wzroście

Maksymalnego odroczenia
Liczby przedmiotów możliwych do 

odnalezienia

• Najpierw położenie, następnie 

kształt, barwa i wielkość pojemnika

Ujęcie tradycyjne:

pierwsze wspomnienia

• Początki pamięci w życiu płodowym: 

pamiętanie głosu matki, opowiadań i języka

• Pierwsze „opracowane”, rozwinięte 

wspomnienia pochodzą z wieku około 3 lat, 
ale

• Bardzo małe dzieci pamiętają przez pewien 

czas zdarzenia z własnego życia, np. 
badania z wykorzystaniem ruchomych 
zestawów u dzieci w wieku kilku miesięcy

Ujęcie tradycyjne: rozwój 

zakresu i trwałości 

pamięci

• Zakres pamięci bezpośredniej zmienia 

się z wiekiem:

• W wieku 2 lat wynosi 2 elementy
• W wieku 3 lat – 3 elementy
• W wieku 7 lat – 5 elementów
• W wieku 13-15 lat – 7 elementów
• Wraz z wiekiem wzrasta czas 

przechowywania informacji w pamięci

Ujęcie tradycyjne: rozwój 

pamięci mimowolnej i 

dowolnej

• Małe dzieci zapamiętują głównie w 

sposób niezamierzony, mimowolny

• Nakłanianie do dowolnego 

zapamiętywania powoduje 
pogorszenie efektów

• Wraz z rozpoczęciem nauki szkolnej 

coraz sprawniejsze posługiwanie się 
pamięcią dowolną

Ujęcie tradycyjne: 

podsumowanie

• Zainteresowanie prostszymi 

wskaźnikami pamięci

• Wykazywanie tego, że małe dzieci, 

w porównaniu z dorosłymi, mają 
gorszą pamięć

• Poszukiwanie różnic ilościowych

Krzywa zależności 

efektów od wieku

Ujęcie poznawcze – 

strategie 

• W zadaniach wymagających stosowania 

strategii małe dzieci uzyskują znacznie 

niższe efekty niż dzieci starsze i dorośli

• W zadaniach niestrategicznych 

(rozpoznawanie, pośrednie testy 

pamięci)– brak różnic

• Wraz z wiekiem wzrasta częstość 

stosowania strategii

• Rozwój polega na coraz bardziej 

efektywnym dobieraniu strategii do zadań

Ujęcie poznawcze: 

deficyty strategiczne

• Zachowania pre- czy para-strategiczne, 

prekursory strategii

• Deficyt produkcyjny
• Deficyt mediacyjny
• Deficyt wykorzystania

Rozwój strategii

• Wraz z wiekiem rośnie repertuar 

zachowań strategicznych oraz 

następuje

przechodzenie od strategii prostych do 

złożonych

od zewnętrznych do wewnętrznych
od powierzchniowych do głębokich
wzrost kontroli nad przebiegiem 

procesów poznawczych

Ujęcie poznawcze: 

metapoznawcze składniki 

rozwoju pamięci

 

•

Metapamięć: introspekcyjna wiedza na temat 

pamięci

•

Wrażliwość metapamięciowa: świadomość 

tego, kiedy należy podejmować intencjonalne 

wysiłki, aby zapamiętać lub przypomnieć 

sobie

•

Wiedza o czynnikach wpływających na 

rezultaty zadań pamięciowych: cechy 

podmiotu, sytuacji, zadania i strategii, oraz 

ich interakcja

•

Deficyty metapoznawcze

Ujęcie poznawcze: 

semantyczne składniki 

rozwoju pamięci

• Wiedza jako czynnik wpływający na 

przebieg i efekty procesów 
pamięciowych

• Sposoby kodowania stosowane 

przez małe dzieci

• Badania porównawcze nad dziećmi 

i dorosłymi: szachy i dinozaury

Wiedza o dinozaurach

Co kogo interesuje?

Rozwój systemów pamięci

• Pamięć operacyjna: intensywny 

rozwój w okresie dzieciństwa

• Pamięć proceduralna: obecna od 

początku, rozwój mniej dynamiczny

• Pamięć deklaratywna: rozwój 

dynamiczny dzięki strategiom, 
metapoznaniu oraz wiedzy 
semantycznej

Starzenie się a pamięć: co 

ulega pogorszeniu?

Pamięć operacyjna
Wskaźniki pamięci jawnej w zadaniach 

o charakterze laboratoryjnym

Wskaźniki pamięci deklaratywnej dla 

zdarzeń prywatnych i publicznych

Silniejszy transfer negatywny
Silniejsze hamowanie pro- i 

retroaktywne

Starzenie się a pamięć:

co się nie zmienia?

• Wyniki w zadaniach dotyczących 

pamięci utajonej

• Metapamięć
• Utrzymywanie się nabytych 

wcześniej umiejętności

• Pamięć prospektywna w 

naturalnych warunkach

Starzenie się a pamięć: co 

jest lepsze?

• Długotrwała pamięć zmysłowa
• Pamięć semantyczna, zwłaszcza 

rezultaty w testach słownikowych

• Wspomnienia z wcześniejszych 

okresów życia, reminiscencja w 
pamięci autobiograficznej

• Niektóre osiągnięcia ekspertów

Przyczyny zmian w 

starszym wieku

• Spowolnienie poznawcze
• Redukcja zasobów poznawczych
• Deficyty w hamowaniu poznawczym
• Zmiany neurologiczne w ośrodkowym 

układzie nerwowym

• Gorsze funkcjonowanie receptorów
• Gorszy stan zdrowia somatycznego
• Niska aktywność życiowa 

Niezwykła pamięć

• Doniesienia anegdotyczne: Katon, 

Temistokles, Perykles, Aleksander 

Wielki, Juliusz Cezar, Napoleon, 

Mezzofanti, Magliabecchi

• Muzycy: Beethoven, Mozart, 

Mendelssohn, Rachmaninow, Saint-

Sans

• Malarze: Doré, Lorrain, Michał 

Anioł, Rafael

• Pisarze: Dumas ojciec, Dickens

• Uczeni: Przewalski, Amper, Gauss

Wczesne badania nad 

mnemonistami

• Badania A. Bineta nad trzema 

rachmistrzami pamięciowymi:

 Inaudi
 Perykles Diamandi 
Arnould
• Doktor Rückle
• Ishihara

Szereszewski 1

• Badany przez A. Łurię przez długi 

czas

• „O pamięci, która nie miała granic”
• S. urodził się pod koniec XIX wieku
• Rodzina wielodzietna, z korzeniami 

żydowskimi

• Zdolności muzyczne, ale choroba 

uniemożliwiła karierę

• Dziennikarz, racjonalizator, 

mnemonista, ziołolecznictwo

Szereszewski 2

• Szybkie i trwałe zapamiętywanie 

materiału seryjnego

• Rola wyobrażeń wzrokowych
• Wspomnienia z wczesnego dzieciństwa
• Trudności z zapamiętywanie treści 

złożonych, twarzy i głosów

• Problemy z intensjonalnym 

zapominaniem

• Synestezja  i ejdetyzm 

Mnemoniści II połowy XX 

wieku

• VP – szachista urodzony w rodzinnych 

stronach Szereszewskiego

• Aitken – profesor matematyki, muzyk, 

pisarz

• TE – system cyfrowo-literowy

• Rajan Mahadevan – doktor 

psychologii z liczbą Pi

• TM – człowiek, który zapamiętał 

zawartość książki telefonicznej

Koncepcja wyćwiczonej 

pamięci

• Ericsson 

• Badania nad S.F.

• Rozszerzenie pojemności pamięci 

krótkotrwałej, stosowanie skutecznych 

strategii, bezpośrednie przenoszenie do 

pamięci długotrwałej?

• Inne badania nad możliwością 

wyćwiczenia pamięci, np. rachmistrzowie 

pamięciowi

• Pamięć ekspercka: kelnerzy, taksówkarze, 

muzycy

Wnioski z badań nad 

niezwykłą pamięcią

• Dla wysokich osiągnięć ważne 

predyspozycje oraz ćwiczenie

• Intensywne ćwiczenie skuteczne, 

nawet gdy rozpoczynane w 

późniejszym wieku

• Rola aktywności poznawczej
•  Znaczenie wyobrażeń wzrokowych
• Znaczenie wykorzystywania wielu 

zmysłów

Usprawnianie pamięci

• Farmakologiczne
• Kondycja mózgu: odżywianie, 

dotlenienie, unikanie czynników 

szkodliwych

• Aktywność fizyczna
• Aktywność poznawcza
• Strategie pamięciowe
• Metapoznanie
• Rozwijanie wiedzy ogólnej