Wygaśnięcie
zobowiązań
Wygaśnięcie
zobowiązań
Solutio - spełnienie
świadczenia
Umorzenie zobowiązań w prawie archaicznym
(contrarius actus):
nexum (pożyczka) -->Solutio per aes et
libram
iudicatum (wyrok sądu) --> solutio per aes et
libram
sponsio--> acceptilatio
Pod
koniec
okresu
archaicznego
samo
świadczenie ipso iure wygasza zobowiązanie
Solutio per aes et
libram
5 obywateli, libripens
G. 3.137: Ponieważ zostałem zasądzony
względem ciebie na tyleż tysięcy, względem
ciebie wypełniam i zwalniam tym spiżem i
spiżową wagą. Ten funt odważam pierwszy i
ostatni zogodnie z ustawą publiczną.
Acceptilatio
(Debitor): Quod ego tibi promisi, habesne
acceptum?
(Creditor): Habeo!
Równoważna nota w księdze rachunkowej o
fikcyjnym przyjęciu należności
Solutio - spełnienie
świadczenia
Zwalnia dłużnika ze zobowiązania
spełnienie przez niego świadczenia
spełnienie świadczenia przez osobę trzecią (nawet
wbrew woli dłużnika) - wyjątek świadczenia o
treści facere ściśle związane z osobą dłużnika np.
namalowanie obrazu, wykonanie rzeźby
Spełnienie świadczenia powinno być dokonane na
ręce wierzyciela (wyjątkowo jego prokuratora lub
innej osoby uprawnionej na mocy delegatio
wierzyciela np. adstypulatora, mandatariusza lub
osoby w stosunku, do której wierzyciel był
dłużnikiem)
Solutio - spełnienie
świadczenia
Wymóg należytego świadczenia co do:
czasu, treści, miejsca i jakości (wedle ustaleń
danego zobowiązania)
Wykonanie powinno być całkowite
Wyjątki:
zgoda
wierzyciela
na
świadczenie
częściowe
Datio in solutum
Świadczenie w miejsce wypełnienia zobowiązania
(„świadczenie
zastępcze”)
np.
zamiast
płacić
wierzycielowi dług ze stypulacji ten wydaje mu osiołka
Wyjątkowa forma zwolnienia się ze zobowiązania
wykonywana jedynie za zgodą wierzyciela
2 teorie:
Prokulianie uważają, że zobowiązanie wygasa op
exceptionis, pozwany dłużnik broni się exceptio doli
Sabinianie: ipso iure
Następcza niemożliwość
świadczenia
Impossibilium nulla obligatio est
WARUNEK KONIECZNY: brak winy po stronie
dłużnika
Tylko świadczenia w rzeczach indywidulanie
oznaczonych (zasada genus perier non
censetur)
Mora creditoris
Wierzyciel nie chce przyjąć świadczenia
pieniężnego
zaoferowanego
mu
przez
dłużnika
Dłużnik po złożeniu świadczenia pieniężnego
w depozyt w miejscu publicznym zwalnia się
ze zobowiązania
Istnieje
od
czasów
Dioklecjana
(C.
4.19.32.19 pr.)
Zwolnienie z długu
Brak świadczenia ze strony dłużnika, a mimo
to:
solutio per aes et libram
acceptilatio
pactum de non petendo
Pactum de non
petendo
Nieformalna umowa, w której jedna ze stron
rezygnuje z dochodzenia względem drugiej
swojej należności (czasowo lub na zawsze)
Podstawa do wydania exceptio pacti w
skargach ścisłego prawa, oraz oddalenia
skargi w skargach dobrej wiary („cokolwiek by
się należało z tej przyczyny wedle zasad
dobrej wiary”)
zobowiązanie wygasa ope exceptionis
Pactum de non
petendo
Pactum de non petendo dokonane w celu
zowolnienia z długu - w procesie exceptio
pacti de non petendo - zarzut peremptoryjny
(niweczący)
Pactum de non petendo dokonane w calu
odroczenia zapłaty długu - w procesie
exceptio pacti de non petendo - zarzut
dylatoryjny (odraczający)
Pactum de non
petendo
Gaius niech będzie sędzia. Jeśli się okaże, że
Numerius Negidius powinien świadczyć
10000 sesterców Aulusowi Ageriusowi, o co
toczy się ten spór, o ile Aulus Agerius i
Numerius Negidius nie porozumieli się, że
tych pieniedzy nie będzie się można
domagać (przez rok), niech sędzia zasądzi
od Numeriusa Negidiusa dla Aulusa Ageriusa
10 000 sesterców. Jeśli się nie okaże, niech
uwolni.
Transactio
Prawo
przedklasyczne:
za
pomocą
wzajemnych stypulacji strony zobowiazują
się do wzajmengo niedochodzenia roszczeń
Chronione zastrzeżonymi karami umownymi
W prawie klasycznym: traktowane jako
kontrakt realny nienazwany i wówczas
chronione actio praescriptis verbis (actio
civilis in factum)
Nowacja (novatio)
Sposób dokonania: stipulatio, kontrakt literalny
Konieczne jest odniesienie się w nowej umowie
do dawnego długu (kazualność nowacji)
quidquid novi
Koniecznie jest istnienie animus novandi -
prawo justyniańskie
Novatio inter easdem personas - nowe
zobowiązanie pomiędzy tymi samymi osobami
Novatio inter novas personas - zmiana jednej
ze stron
Nowacja (novatio)
Przykłady występowania:
Stipulatio Aquiliana
W kontraktach literalnych: nomen
transcriptitium: a re in personam i a persona
in personam
Contrarius
consensus
Szczególne kontrakty rozwiązywane są, a
zobowiązania z nich powstałe gasną na
skutek przeciwnej zgody stron, zmierzającej
do zakończenia stosunku prawnego:
Societas
Mandatum
Confusio
Połączenie
w
jednej
osobie
praw
i
obowiązków wynikających z określonego
zdarzenia prawnego np. spadkobranie w
wyniku, którego dłużnik stał się spadkobiercą
wierzyciela
Concursus causarum
lucrativarum
Sytuacja, w której wierzyciel powinien
otrzymać jakąś rzecz z jednej przyczyny, a
dostaje ją z innej, ale tylko pod warunkiem
nieodpłatności obu świadczeń np. Titus
będący
spadkobiercą
Luciusa
jest
zobowiązany legatem damnacyjnym do
wydania Quintusowi konia należącego do
Aulusa. Aulus jednak wcześniej darowuje
Quintusowi konia. Titus będzie zwolniony ze
zobowiązania.
Śmierć
Zobowiązania z deliktów:
wygasają zobowiązania po stronie dłużnika
Po
stronie
wierzyciela:
zobowiązania
wygasają jedynie w przypadkach actiones
vindictam spirantes (iniuria, być może do
czasów Cycerona także furtum)
Śmierć
Zobowiązania z kontraktów w zasadzie
dziedziczne
Wyjątki:
Societas
Mandatum (tylko jeszcze nie spełnione)
Locatio conductio operarum
Sponsio, fideipromissio - tylko jako gwarancja
Actio de rei uxoriae: dos profecticia (śmierć
pater familias), dos adventicia (śmierć
kobiety)
Adrogatio i
conventio in manum
Wygasają zobowiązania kontraktowe iure
civili adrogowanego i kobiety sui iuris: ale
pretor udzila actio utilis ficticia przeciwko
pater familias
Nie
wygasają
zobowiązania
deliktowe:
skraga
przeciwko
pater
familias
na
podstawie odpowiedzialności noksalnej.
Upływ czasu
Zazwyczaj po roku wygasają actiones
penales in factum (np. rapina)
Lex Furia de sponsu - po upływie dwóch lat
od momentu kiedy dług powinien być
zwrócony, gasła odpowiedzialność z tytułu
sposnsio i fideipromissio
Zmiana podmiotów
Cesja wierzytelności (przelanie wierzytelności
na inny podmiot - zmiana wierzyciela)
Przejęcie długu (przelanie długu na inny
podmiot - zmiana dłużnika)
Zmiany dokonywane przez stypulacje albo
kontrakt lietralny
Cesja
procesowa:
ustanowienie
cognitora/procuratora
(skarga
z
przestawieniem podmiotów w formułce)
Ustanowienie kognitora -
przestawienie
podmiotów
Caius Aquilius niech będzie sędzia. Jeśli się
okaże, że Numerius Negidius powinien dać
10000 sesterców Luciusowi Titusowi, o co
toczy się ten spór, to niech sędzia Caius
Aquilius zasądzi od Numeriusa Negidiusa dla
Aulusa Ageriusa, kognitora Luciusa Titusa;
jeśli się nie okaże niech uwolni.
Compensatio
Modestyn D. 16.2.1: Kompensacja (potrącenie)
jest wzajemnym zaliczeniem długu i wierzytelności
Kompensacja dobrowolna, przedprocesowa -
umowa - transactio
Kompensacja w zobowiązaniach dobrej wiary:
kompensacja
z
samej
przyczyny
zawarcia
kontraktu (np. w locatio-conductio potrącenie
czynszu z nakładami), kompensacja ope iudicis
Warunki:
ta sama przyczyna (np. locatio-conductio)
wymagalność, jednorodzajowość
Compensatio
Bankier (argentarius) - w stosunku do niego
istniał
nakaz
kompensacj:
ager
cum
compensatione,
inaczej
istniało
niebezpieczeńswto pluris petitio
Bonorum emptor - potrącenie wszystkiego ze
wszystkim, także świadczeń niewymagalnych
(wierzytelność
pozwanego
wymieniona
w
condemnatio - do sędziego należy potrącenie -
dedukcja
wierzytelności
pozwanego
z
zasądzenia) cum deductione - stąd prawo
dedukcji)
Niekoniecznie ta sama przyczyna kompensacji,
ale koniecznie (1) świadczenie jednorodne, (2)
wyrażone
w
rzeczach
zużywalnych,
(3)
wymagalne.
Formułka z
compensatio
argentarii
Caius Aquilius niech bedzie sedzią. Jeśli się
okaże, że Numerius Negidius powinien dać
10000
sesterców
więcej
Aulusowi
Ageriusowi,
niż
ten
Numeriuswoi
Negidiusowi, o co toczy się ten spór, niech
sędzia Caius Aquilius zasądzi od Numeriusa
Negidiusa dla Aulisa Ageriusa 10000
sesrerców. Jeśli się nie okaże, niech uwolni.
Compensatio
Od
Marka
Aureliusza
kompensacja
wymuszana
na
wierzycielu
poprzez
podniesienie exceptio doli
W prawie justyniańskim: kompensacja ipso
iur:
Kompensacja
obejmowała
roszczenia
wzajemne
tego
samego
rodzaju,
wymagalne i niebudzące wątpliwości
Intercessio
(umocnienie)
Rzeczowe
Osobowe - osoba trzecia (ręczyciel)
zobowiązuje się spełnić świadczenie w
miejsce dłużnika
sponsio, fideipromissio - tylko do
zobowiązań słownych, niedziedziczne
fideiussio - do wszystkich, dziedziczne