Reforma gospodarcza w
Niemczech w 1948 roku
• społeczna gospodarka rynkowa
• trzecia droga
Reforma gospodarcza w
Niemczech w 1948 roku
• społeczna gospodarka rynkowa
• trzecia droga
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Terapia szokowa w Niemczech i Polsce
materiał uzupełniający: „Od planu do
rynku, czyli plan Balcerowicza i jego
skutki’ Czarny, Rapacki (2002, ss. 40-
42)
warto poczytać inne prace, np. Leszek
Balcerowicz, 800 dni, szok
kontrolowany.
Piotr Andrzejewski, praca magisterskja
2007, ‘Cud gospodarczy’ w Niemczech
i ‘terapia szokowa’ w Polsce – próba
porównania
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Podział terytorium Niemiec na strefy
okupacyjne
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Po wojnie
W pierwszych latach po wojnie: chaos próbowano
opanować wydając niezliczone rozporządzenia do systemu
planowania i reglamentacji jaki zastano po upadku III
Rzeszy.
W1945 roku zdolności zakładów produkcyjnych to ok. 60%
poziomu z 1936 roku; co piąte mieszkanie zniszczone.
W ok. 50% zburzone były m.in. takie miasta jak Hamburg,
Hannover, Wurzburg, Kassel, Moguncja, Dusseldorf,
Pforzheim, Hanau, Duren.
w 1948 roku produkcja w zachodnich strefach
okupacyjnych pozwalała na tyle by każdy mieszkaniec
otrzymał co roku 343 gramów tekstyliów, co dwa lata
szklankę, co cztery lata parę butów, jeden talerz na 5 lat,
co siedem lat porcelanową filiżankę, para butów co 12 lat,
co piętnaście lat łyżkę i ubranie, co 150 lat umywalkę.
w 1947 roku: czterotygodniowy przydział na osobę w
strefie amerykańskiej: 6 kg chleba, 1,2 kg ziemniaków,
0,25 kg cukru, 0,4 kg tłuszczu ( w czasie kryzysu
światowego w 1932 roku 2,25 kg), 2,5 kg mięsa.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Po wojnie
W Bizonii (angielska i amerykańska strefa
okupacyjna) – ceny regulowane, kwitnący
czarny
rynek
(wymiana
barterowa
i
czarnorynkowa ok. 50% produkcji przemysłowej,
ceny czarnorynkowe 50 do 200 razy większe od
oficjalnych
–
ale
oficjalna
inflacja
od
października 1945 do maja 1948 tylko 17%).
Marka bardzo słaba, pieniądze to najczęściej
papierosy i kawa (ale też np. amerykańskie
pończochy).
chomikowanie, robienie zapasów, malejąca
produkcja, zanik eksportu.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Zarządzanie gospodarką?
powszechnie wierzono, że tylko zarządzanie
niedoborem może uchronić społeczeństwo przed
katastrofą
luty 1947 r.
CDU (partia Ludwiga Erharda i Konrada
Adenauera) w brytyjskiej strefie okupacyjnej na
zjeździe
w
Ahlen
przyjmuje
program
przewidujący
uspołecznienie
górnictwa
i
przemysłu stalowego
z programu CDU: „Planowanie i kierowanie
gospodarką są przez długi czas konieczne w jak
najszerszym zakresie”
Chadecy w amerykańskiej strefie jeszcze bardziej
radykalni – zamierzali uspołecznić banki i
wprowadzić
demokratyczny
socjalizm
jako
docelowy system społeczno-gospodarczy.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Co po?
Bankierzy i przemysłowcy byli co najmniej od 1940
roku przekonani o klęsce III Rzeszy i przygotowywali
plany nowego porządku gospodarczego.
od 1940 roku w Akademii Prawa Niemieckiego
opracowywano
ustawy
regulujące
porządek
gospodarczy po klęsce Hitlera.
w 1943 roku Akademia zlikwidowana; kontynuacja
prac w prywatnym instytucie gospodarczym w
Norymberdze (m.in. czołowi liberałowie z Fryburga:
Constantin von Dietze, Walter Eucken, Adolf Lampe),
ich efektem pracy było opracowanie: Zasady
gospodarki przejściowej między wojną i pokojem i
kształtowanie się nowego porządku ekonomicznego
po upadku reżimu
nad podobnymi koncepcjami pracowali na emigracji
Wilhelm Röpke i Aleksander Rüstow
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Prace Erhadra
W 1977 roku (już po śmierci Ludwiga Erharda) odnaleziono szkic
artykułu pt. Finansowanie wojny i konsolacja zadłużenia napisany na
przełomie 1943/44 (Erhard pracował w prywatnym instytucie
gospodarczym w Norymberdze, dzięki wpływom bankierów i
przemysłowców Erhard był wyreklamowany z Wermahtu)
Erhard już w czasie w wojny przewidywał totalną klęskę, upadek
Trzeciej Rzeszy i okupację Niemiec;
był zwolennikiem atlantyzmu i związania Niemiec z USA (w
odróżnieniu od Adenauera, który za priorytet uznawał pojednanie z
Francją);
dążył do stworzenia szerokiej strefy wolnego handlu (łącznie z Wielka
Brytanią) - zamiast „małej Europy” sześciu państwa;
sprzeciwiał się zbiurokratyzowaniu struktur a za priorytetowe
uznawał swobodę handlu.
Ludwig Erhard (1897-
1977)
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
W październiku 1947 roku w RFN pracę
rozpoczęła Specjalna Komisja do spraw
Pieniądza i Kredytu (Sonderstelle für Geld und
Kredit), która miała opracować założenia
reformy walutowej. Na czele tego ciała
doradczego stanął Ludwig Erhard. Wśród
ekspertów ścierały się różne wizje budowy
państwa dobrobytu. Walter Eucken uważał, że
najważniejsza dla gospodarki jest
wolnorynkowa konkurencja. Ograniczenie ilości
pieniądza w obiegu miało umożliwić
ukształtowanie się prawidłowych,
odzwierciedlających rzadkość dóbr, relacji
cenowych.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
6 listopada 1947
roku przesłuchania ekspertów
gospodarczych
Socjaldemokrata Günter Keiser: stabilna waluta,
połączona z liberalizacją gospodarki i
uwolnieniem cen nie spowoduje automatycznie
stabilizacji gospodarczej. Bez centralnego
kierowania gospodarka popadnie w chaos.
ordoliberał Walter Eucken: ograniczenie ilości
pieniądza w obiegu umożliwi liberalizację cen i
ukształtowanie się prawidłowych relacji
cenowych. Nie ma potrzeby rozdzielnictwa.
Centralne sterowanie uniemożliwi rywalizację na
rynkach światowych. Reforma walutowa i
reforma gospodarcza to dwie strony tego
samego medalu.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Erhard na posiedzeniu komisji specjalnej
20
listopada 1947
:
„reforma walutowa przyniesie sukces
psychologiczny, wtedy kiedy zostanie
podbudowana odpowiednio dużą podażą towarów.”
Erhard i Komisja zaproponowali w ramach
wymiany pieniądza wypłacenie tylko 5%
dotychczasowych marek Należy stworzyć dobry
pieniądz, który nie potrzebowałby ani talonów ani
kartek.
„Mam dość odwagi, żeby przeprowadzić ten
eksperyment” – Erhard w końcu 1947 roku.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Aktywność Erharda
między grudniem 1945 i marcem 1948
Erhard opublikował 12 artykułów w Die
Neue Zeitung, które stały się podstawą
jego programu. Dwa ostatnie to:
‘Odwrót od dotychczasowej polityki
gospodarczej’ (8 lutego 1948), ‘Zdrowa
gospodarka poprzez ożywienie
konsumpcji’ (4 marca 1948).
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
W 1948 roku istniało 300 różnych
propozycji reform (jedna z nich tzw.
Tezy Düsseldorfskie opublikowane w
maju 1948 r.); o wyborze wariantu
decydować miała aliancka
administracja wojskowa.
1 marca 1948 roku władze
okupacyjne Bizonii powołały bank
centralny: Bank Deutscher Lander.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Na odbywającym się w dniach 17-18
czerwca 1948 roku posiedzeniu Rady
Gospodarczej Erhard otrzymał
nadzwyczajne pełnomocnictwa
związane z realizacją ustawy o
wytycznych w kwestii rozdzielnictwa i
polityki cenowej po reformie
walutowej.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Reformy po wojnie
18 czerwca 1948 roku w głosowaniu we Frankfurcie: za było 50
deputowanych, przeciw 37 (36?).
mając nadzwyczajne pełnomocnictwa Erhard jeszcze 18
czerwca podpisuje 26 zarządzeń wykonawczych dotyczących
zniesienia rozdzielnictwa i uwolnienia cen (sześć obowiązuje
natychmiast, 20 następnych od 1 lipca 1948),
20 czerwca 1948 r. (niedziela) – reforma walutowa w Bizonii
(znacznie drastyczniejsza niż reforma polska w 1950 r.) Erhard
ogłosił przez radio i poprzez stosowne rozporządzenia nie tylko
wymianę pieniądza, ale również unieważnienie kartek
żywnościowych i zniesienie kontroli cen
- osoba fizyczna mogła wymienić tylko 60 Reichsmarks (RM)
na 60 Deuchtsche Marks (DM) – 40 DM na rękę a 20 DM po
dwóch miesiącach. Kwoty zarejestrowanych pieniędzy od 60
do 600 DM przepadały, a większe sumy zamieniane w
stosunku 10:1. (w sumie więc zmniejszenie zasobów pieniądza
10. krotnie).
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
co zrobiono?
urealnienie i częściowe uwolnienie cen (ale
ceny urzędowe nadal na podstawowe
artykuły
żywnościowe,
niektóre
dobra
konsumpcyjne
np.
obuwia
i
ubrania,
większość dóbr kapitałowych, czynsze).
Regulowane
jednak
płace,
operacje
międzybankowe i rynku kapitałowego.
koniec 1948 roku – rezygnacja z regulacji
płac i wielu cen (ceny cukru i metali
nieżelaznych wolne w 1950, ropy naftowej i
niektórych innych paliw w 1951, węgla i
metali szlachetnych w 1954, wody i gazu w
1959, czynsze w 1960).
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
‘Efekt Erharda’
dzięki działaniom Erharda:
zniesiono reglamentację i państwową kontrolę cen
wprowadzono wolną konkurencję
zlikwidowano monopole
oddzielono gospodarkę od państwa
zasługa Erharda
zrobienie reformy tajemnicy przed władzami alianckimi (gdyby
zapytał aliantów o zgodę nie uzyskał by jej; w tym czasie we
Francji i w W. Brytanii nacjonalizowano duże obszary gospodarki
i wprowadzano planowanie centralne),
przeforsowanie ustawy o podstawach reglamentacji i polityki
cenowej po reformie pieniężnej we frankfurckiej radzie
gospodarczej Bizonii.
Erhard – była to w istocie antyustawa, znosząca bez żadnych
warunków wstępnych wszelkie istniejące regulacje z zakresu
planowania i reglamentacji
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Sytuacja po wprowadzeniu reform
Lucius D. Clay (amerykańskie gubernator wojskowy w Niemczech)
wezwał Erharda i zapytał:
- Jak pan śmiał zmienić alianckie postanowienia?
Erhard odpowiedział:
- Panie generale, ja ich nie zmieniałem, ja je unieważniłem?
W czasie burzliwej rozmowy z gubernatorem, po zbesztaniu przez
generała, Erhard wyjaśnił spokojnie motywy swojego działania. Clay
miał oświadczyć, że wszyscy jego doradcy są zdania, że liberalizacja
cen nie może zakończyć się sukcesem. Na to Erhard miał
odpowiedzieć, że podobnego zdania są jego współpracownicy.
po długiej dyskusji Clay ostatecznie wyraził zgodę na kontynuowanie
reform.
21 czerwca w wieczornym wystąpieniu radiowym potwierdza swoją
politykę zdecydowanego odejścia od gospodarki nakazowo-
rozdzielczej.
W listopadzie 1948 roku wybuchł strajk generalny (odwołania
reformy).Erhard nie ustąpił. Powiedział: “Nie liczba i wielkość
nagłówków w prasie powstających za sprawą danego polityka stanowią
miernik prawidłowej polityki, lecz wewnętrzna pewność, by w
politycznych działaniach nie zwodzić się tanimi sloganami i nie dać się
zepchnąć z prawidłowej drogi”.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Wskaźniki kosztów utrzymania w
wybranych krajach
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Po reformie
(„cud”?)
Wprowadzenie
nowej
waluty i zasad wolnego
rynku przyniosło skutek
natychmiastowy:
•
niemalże w ciągu jednego
dnia zapełniły się puste półki
sklepowe
•
normalny handel zastąpił
powszechną spekulację
•
szybko wzrosła produkcja
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Efekty („cud”?)
W pół roku po rozpoczęciu reformy czarny rynek ograniczony:
wolne ceny chleba 2,5-krotnie wyższe od administracyjnych,
masło ośmiokrotnie, cukier sześciokrotnie.
cztery miesiące po reformie ceny wzrosły o 14%.
od listopada 1948 ceny przestały rosnąć, w ciągu następnych
miesięcy zmniejszy się napór pieniądza na rynek, osłabła
gorączka kupowania, pieniądz przestał szybko krążyć w
gospodarce, równocześnie wzrosła produkcja i zwiększyła się
podaż towarów na rynku.
Wzrost płac zahamowany 3 listopada 1948 r. zniesienie
zamrożenia płac.
Stawki godzinowe robotników wzrosły z 0.99 marki w
czerwcu 1948 do 1,13 marki w grudniu 1948.
Wydajność pracy wzrosła z 68.8% do 80.6% w czerwcu 1949
(rok 1936=100); przyrosty wydajności pracy: 1950 rok:
+10,7%, 1955: +6,2%, 1960: +7,9%.
indeks kosztów utrzymania czteroosobowej rodziny spadł ze
166 w IV kwartale 1948 do 149 w lipcu 1950 (1936=100).
Płace realne w przemyśle w 1949 roku wzrosły o 20,9%.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Restrykcyjna polityka pieniężna BDL
podwyższenie minimalnej rezerwy banków
komercyjnych 10% do 15%, banki
zobligowane do ograniczenia działalności
kredytowej, ale od 1 czerwca 1949 roku
obniżenie z 15% do 12%,
w połowie lipca 1949 r. stopa dyskontowa z
5% do 4%.
banki zaoferowały kredyty długoterminowe
na rozwój produkcji inwestycyjnej.
Duży wysiłek inwestycyjny prywatnego
biznesu i państwa (oszczędności gospodarstw
domowych wzrosły w latach 1950-55 z 2 mld
do prawie 7 mld DM, prywatnego biznesu z
4,7 do 13,6, a rządu z 4,1 do 10,7 DM)
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Stosunek do reform Erharda
Franz Joseph Strauss (pamiętniki): „Czuliśmy, że
wprowadzenie gospodarki rynkowej, zniesienie
reglamentacji i deputatów, uwolnienie cen jest
skrajnym ryzykiem.”
dr Kreysig (deputowany SPD): ”Według mojego
wyczucia jest to ze wszech miar wątpliwa metoda,
wrzucać śmiertelnie chorego do zimnej wody, a
gospodarka niemiecka jest śmiertelnie chora.”
SPD dopiero w 1957 roku wpisuje do programu
wyborczego ochronę wolnego społeczeństwa a w
1959 roku w programie godesperskim opowiada się
za gospodarką rynkowa.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Stosunek do reform Erharda
sierpień 1948 r. CDU ponownie przyjmuje
program
przewidujący
uspołecznienia
gospodarki
Erhard doprowadził do radykalnej zmiany
dominującej wizji w CDU i uczynił ją partią
gospodarki rynkowej.
Erhard w przemówieniu radiowym: „Nie może
być skuteczna żadna regulacja, która
dyrektorowi odbiera możliwość wzięcia na
siebie odpowiedzialności, a w dodatku
paraliżuje proces produkcji i handlu.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Plan Marshalla
5 czerwca 1947
roku wystąpienie George Marshall’a na
Uniwersytecie Harvarda – inicjatywa sformułowania planu
odbudowy Europy.
3 kwietnia 1948
roku Senat USA zatwierdza ‘plan Marshalla’:
do połowy 1952 roku dostarczyć do Europy artykuły
żywnościowe, lekarstwa, nawozy sztuczne, surowce, paliwa i
maszyny o wartości 13,4 mld dol. – RFN dostała z tego 1,4
mld (do 1978 roku spłacili 1,1 mld, reszta została umorzona)
Czy Niemcy skorzystali na Planie Marshalla?
Pomoc amerykańska nie przekroczyła nigdy 5% produktu
krajowego brutto Niemiec Zachodnich, nawet w latach 1948-
49, kiedy wsparcie ze strony ECA (Economic Cooperation
Administration - ministerstwo ds. współpracy gospodarczej)
było największe. W tym samym czasie koszty alianckiej
okupacji i reparacje wojenne pochłaniały od 11 do 15%
niemieckiego PKB. Pieniądze płynęły raczej z Niemiec do
krajów zwycięskich, nie odwrotnie. Niemcy podnieśli się z
upadku sami. Zawdzięczają ten sukces swej własnej pracy,
przedsiębiorczości, którą obudził w nich Erhard, i swoim
politykom, którzy mieli dość rozumu, by nie przeszkadzać.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Hayek o Erhardzie
„Niemcy miały po wojnie niebywałe szczęście, że na
najważniejszym stanowisku w gospodarce znalazł się
prawdziwy ‘talent wrodzony’. Wśród wielu
ekonomistów, których spotkałem w moim życiu i
wśród których duża liczba teoretycznie była być
może bardziej interesująca od niego, nie zetknąłem
się jednak z nikim, kto miałby tak rozwinięty jak
Ludwig Erhard instynkt dotyczący wyboru tego, co
jest prawidłowe. Ludwig Erhard ma – z mojego
punktu widzenia jako obserwatora z zewnątrz – o
wiele większe zasługi dla odbudowy wolnego
społeczeństwa w Niemczech, niż mu się przypisuje w
samych Niemczech, także za granicą”.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Socjalna gospodarka rynkowa
(Soziale Marktwirtschaft)
autorem określenia Alfred Mülller-Armack (profesor ekonomii
na Uniwersytecie w Münster)
W pracy Wirtschaftslenkung und Marktwirtschaft - Sterowanie
gospodarką i gospodarka rynkowa (opublikowana w grudniu
1946 r. (1947?)) wyróżnił trzy porządki polityczno-
gospodarcze:
liberalna gospodarka rynkowa
centralnie sterowana gospodarka planowa
kształtowana socjalna gospodarka rynkowa (socjalna
gospodarka rynkowa) - „freie oder soziale Marktwirtschaft
(,,wolna czyli społeczna gospodarka rynkowa") .
‘gospodarka jest wolna wówczas, gdy jest społeczna w tym
sensie, iż jest niezależna od szczegółowych decyzji
państwa a oddana w ręce społeczeństwa.’
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Art. 20 Konstytucji Rzeczpospolitej
Polskiej:
„Społeczna gospodarka rynkowa oparta
na wolności działalności gospodarczej ,
własności prywatnej oraz solidarności,
dialogu i współpracy partnerów
społecznych stanowi podstawę ustroju
gospodarczego Rzeczpospolitej
Polskiej.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
społeczna gospodarka rynkowa
Alfred Müller-Armack (1966) określał społeczna gospodarkę
rynkową w sposób nietypowy dla ekonomisty – mianem
„formuły pokoju”.
ale też jako: „synteza wolności gospodarczej i równości
społecznej”
Celem społecznej gospodarki rynkowej było, według Müllera
Armacka: (...) na bazie gospodarki konkurencyjnej powiązać
wolną inicjatywę z zabezpieczonym już przez osiągnięcie
gospodarki rynkowej postępem socjalnym”.
Uzupełnienie Erharda:
„Społeczna gospodarka rynkowa jest syntezą wolności
gospodarczej, odpowiedzialności podmiotów gospodarczych i
równości społecznej.”
Dla Erharda istniała funkcjonalna sprzeczność pomiędzy
wolnością gospodarczą a równością oraz tradycyjnie
interpretowaną sprawiedliwością społeczną, ale podkreślał on
znaczenie odpowiedzialności jako „odwrotnej strony” wolności
jednostki.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ordoliberalizm, społeczna gospodarka
rynkowa
W tworzeniu tych idei brali także udział wybitni
ekonomiści jak np. Walter Eucken, prawnicy tacy jak
Franz Böhm, ekonomiści z których najwybitniejsi to
Wilhelm Röepke i Aleksander Rüstow. Często
określa się tych ludzi mianem „szkoły fryburskiej”, a
nazwa ta pochodzi od założonego przez Euckena w
1932 we Fryburgu Wspólnoty Badawczo-Naukowej
Prawników i Ekonomistów, stąd od miasta, które
było siedziba wspólnoty nazwa tej „szkoły”.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Walter Lippmann
The Good Society (1937)
krytyczna analiza wolnorynkowego ładu
gospodarczego typu laissez-faire i wskazanie
na możliwości usunięcia w nim dysfunkcji.
Liberalizmowi zawsze i wszędzie chodzi o
zlikwidowanie czynników ograniczających
zakres wolności jednostek gospodarujących.
Prawdziwym dramatem liberalizmu jest to, że
po zerwaniu pęt krępujących wolność
jednostki brakuje mu z reguły
konstruktywnego programu budowy nowego
ładu gospodarczego.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Eucken (1952), Grundsätze der Wirtschaftspolitik
„Konstytuujące pryncypia” konkurencyjnego ładu gospodarczego:
W gospodarce musi istnieć wolna konkurencja możliwa, gdy na
rynku wielu oferentom odpowiada wielu zainteresowanych ich ofertą.
W gospodarce musi istnieć stabilny pieniądz. Stabilność powinna być
automatycznym następstwem niezależnie działającego banku
centralnego.
Musi zostać zachowana otwartości rynku, nie można stosować
żadnych ograniczeń w dostępie do rynku, umów kartelowych czy
zakazów importu.
Podstawą konkurencji jest swoboda zawierania umów między
partnerami. Jakiekolwiek regulacje tej swobody przez państwo mogą
mieć miejsce tylko wtedy, gdy są wykorzystywane do ograniczenia
konkurencji.
Podstawą gospodarki rynkowej jest prywatna własność środków
produkcji, której siłę może ograniczyć jedynie konkurencja.
W państwie konieczna jest stałość polityki gospodarczej. Obciążenie
przedsiębiorstwa oprócz ryzyka związanego z ich działalnością
gospodarczą, także ryzykiem politycznym (na przykład: zmiany
podatków, opłat) zmniejsza znacznie wydajność i skłonność do
inwestowania.
Powszechność odpowiedzialności materialnej jednostki
gospodarującej za wyrządzone krzywdy.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Eucken (1952), Grundsätze der Wirtschaftspolitik
„pryncypia regulujące”:
Państwo popierając konkurencję musi zapobiegać
tworzeniu się monopoli. Jeżeli w jakiejś gałęzi jest to
niemożliwe, pozostałe monopole muszą podlegać kontroli
niezależnego urzędu antymonopolowego.
Przedsiębiorstwo, przy obniżeniu swoich kosztów własnych
nie może uwzględniać jedynie kosztów dotyczących
wyłącznie zakładu. Musi także wziąć pod uwagę koszty
zewnętrzne (społeczne) związane z produkcją – dotyczy to
zwłaszcza kosztów ochrony środowiska.
W gospodarce konkurencyjnej podział dochodów określony
jest poprzez wydajność jednych przy zaspokojeniu potrzeb
innych. Jeżeli jednak obywatele nie uważają tego podziału
za sprawiedliwy, państwo może go skorygować przez
odpowiednie opodatkowanie.
W gospodarce konkurencyjnej powinny występować
normalne reakcje podaży. W przypadku wystąpienia
nienormalnych reakcji podaży (gdy ceny spadają to
zwiększa się podaż) państwo musi ustalić ceny minimalne.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Erhard
określenie „socjalna gospodarka rynkowa” jest tautologią –
między rynkiem i sprawiedliwością socjalną nie ma
sprzeczności,
Erhard używał określenia „socjalny liberalizm”,
po raz pierwszy na określenie swojego modelu gospodarki
rynkowej określenie „socjalna gospodarka rynkowa” używa
podczas wyborów do Bundestagu w lipcu 1949.
twórca określenia Alfred Mülller-Armack stwierdził, że Erhard (i
inni przywódcy CDU: Franz Etzel, Franc Böhm, Bernd Pfister)
przyjęli to określenie ze względów taktycznych, by stworzyć
przeciwwagę dla dominującego w Niemczech w tamtym
okresie nurtowi socjalistycznemu.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
po kilku latach reform i sukcesów (1957)
pomoc państwa dla budownictwa
mieszkaniowego (precedens);
tak zwane „dynamiczne emerytury”. Wzrost
ich wysokości miał być odtąd związany ze
wzrostem przeciętnego wynagrodzenia.
ustawa o kartelach (w zamierzeniu Erharda
miała sprzyjać konkurencji, po zmianach w
Bundestagu stała się zaprzeczeniem intencji
Erharda).
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Po Erhardzie
Po odejściu Erharda socjalna gospodarka
rynkowa stawała się stopniowo coraz
bardziej socjalna a coraz mniej rynkowa.
Działalność gospodarczą w Niemczech
reguluje
obecnie
ponad
80
tysięcy
przepisów a 50% produktu społecznego
jest redystrybuowane za pośrednictwem
budżetów publicznych.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Dynamika niemieckiego PKB w
latach 1951-1988.
1952
1954
1956
1958
1960
1962
1964
1966
1968
1970
1972
1974
1976
1978
1980
1982
1984
1986
1988
Rok
-2,00%
0,00%
2,00%
4,00%
6,00%
8,00%
10,00%
12,00%
14,00%
D
yn
a
m
ik
a
P
K
B
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Stopa bezrobocia w RFN w latach 1970-
2004
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Fazy polityki społecznej gospodarki
rynkowej w Niemczech
Wzrost gospodarczy w RFN w latach 1950-1975
Rok
Roczne tempo
wzrostu
Inwestycje
netto
Stopa
bezrobocia
1950
13,3
10,4
1950-55
9,5
1955
18,2
5,2
1955-60
6,5
1960
17,6
1,3
1960-65
5,1
1965
18,5
0,7
1965-70
4,7
1970
17,1
0,7
1970-75
1,7
1975
10,7
4,8
Na podstawie Kowalik T, Współczesne systemy ekonomiczne. Powstanie, ewolucja, kryzys. Warszawa 2000
(Wydawnictwo WS{iż im. Leona Kożminśkiego, str. 67,Źródlo: Grimm K, 1992, Społeczna gospodarka rynkowa.
Koncepcja-rozwoj-problematyka, Warszawa.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
2
4
6
8
10
12
1950
1960
1970
1980
1990
stopa rozwoju
gospodarczego
bezrobocie
Trzy fazy rozwoju niemieckiej gospodarki
na podst.: Ernst Helmstädter, Perspektywy socjalnej gospodarki rynkowej
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Cytaty
„Byłby to doprawdy stan groteskowy, gdybyśmy
najpierw płacili wszystkie podatki, a potem
ustawiali się w kolejce po to, żeby za
zabezpieczenie egzystencji otrzymać z powrotem
od Państwa własne środki.”
Erhard, 1953
„Gdy wszystkie grupy chcą mieć szczególną ochronę i
większe bezpieczeństwo, ludzie będą mieć coraz
bardziej ograniczony zakres wolności i będą tracić
coraz więcej z prawdziwego bezpieczeństwa. Nie
można mieć wątpliwości, że każdy uzyskany
przywilej zdobywany jest kosztem innych.”
Erhard, 1955
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Cytaty
„Niemcy zabierają się do remontu swej
największej świętości – państwa
opiekuńczego. Jak na ironię, to dzieło
Bismarcka, Adenauera i Ludwiga Erharda
przebudowują dziś socjaldemokraci, którzy
sprawiedliwość społeczną i hojne państwo
mieli wypisane na sztandarach.”
Anna Rubinowicz-Gründler, Gazeta Wyborcza, 18-19.10.2003
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Europe: The Third Way/Die Neue Mitte
Europa: Trzecia Droga/Nowy Środek, Tony Blair,
Gerhard Schröder (1999)
„Większość ludzi już dawno odrzuciła dogmaty lewicy
czy prawicy. I socjaldemokraci musza umieć do tych
ludzi przemówić.”
„Uczciwe traktowanie i sprawiedliwość społeczna,
wolność i równość szans, solidarność i
odpowiedzialność wobec innych – to wartości
niezmienne.”
„Polityka ... musi być prowadzona w ramach nowej
koncepcji gospodarki ... wedle której rząd dokłada
wszelkich starań, by wspierać przedsiębiorczość, lecz
ani przez chwilę nie ulega złudzeniu, że może ową
przedsiębiorczość zastąpić. Działania polityczne nie
mogą być przeszkodą dla funkcjonowania
podstawowych sił rynkowych, przeciwnie, muszą je
wspomagać i uzupełniać. Popieramy gospodarkę
rynkowa, a nie rynkowe społeczeństwo.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Trzecia Droga/Nowy Środek
„Państwo nie powinno wiosłować, lecz sterować; chodzi
nie tyle o kontrolę, co o stawianie wyzwań. Państwo musi
zespalać rozwiązania rożnych problemów."
„Mamy za sobą dwadzieścia lat neoliberalnego
leseferyzmu. Nie wolno jednak dopuścić do renesansu
prostackiego interwencjonizmu państwowego rodem z lat
70., opartego na rosnącym deficycie. Byłby to zły
kierunek.”
„europejscy socjaldemokraci muszą wspólnie sformułować
i zastosować nową, lewicową politykę propodażową”
„Naszym celem jest modernizacja państwa opiekuńczego,
a nie jego demontaż.”
„Konkurencyjność i wolny handel są warunkiem
koniecznym wydajności i wzrostu. Należy zatem stworzyć
ramy dla właściwego działania sił rynkowych, co jest
podstawa pomyślności gospodarczej i skutecznej polityki
zatrudnienia.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Trzecia Droga/Nowy Środek
„Celem polityki socjaldemokratów jest
przezwyciężenie pozornej sprzeczności między
strategiami propodażowymi i propopytowymi, tak
by uzyskać cenne powiązania mikroekonomicznej
elastyczności z makroekonomiczną stabilnością.”
„W przeszłości zbyt często kojarzono
socjaldemokrację z poglądem, iż najlepszym
sposobem promowania wzrostu i zatrudnienia jest
zwiększanie długu publicznego w celu finansowania
rosnących wydatków rządu. Nie wykluczamy
konieczności deficytu budżetowego; gdy następuje
cykliczny spadek koniunktury, stosowanie
automatycznych stabilizatorów ma sens. Ponadto
pożyczki, których celem jest finansowanie
inwestycji rządowych, zaciągane bez nadmiernego
pogłębiania deficytu, mogą grac istotną rolę w
zwiększaniu podaży.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Trzecia Droga/Nowy Środek
„Państwo musi aktywnie działać na rzecz
większego zatrudnienia, nie poprzestając jedynie
na biernej pomocy dla ofiar niepowodzeń
gospodarczych.”
„Nowoczesna socjaldemokracja pragnie
przekształcić socjalną „siatkę bezpieczeństwa”,
opartą na uprawnieniach do świadczeń, w
trampolinę sprzyjająca osobistej
odpowiedzialności.”
„Sprawiedliwość społeczna w naszych krajach
wymaga czegoś więcej niż dystrybucji zasiłków.
Naszym celem jest zwiększenie równość szans bez
względu na rasę, wiek i niepełnosprawność, tak
aby zwalczać społeczna marginalizacje i
zagwarantować równość kobiet i mężczyzn.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
„Musimy zatem:
sprawić by praca stała się opłacalna dla rodzin i pojedynczych
osób. Lwia część dochodu musi zostawać w kieszeni tych,
którzy te pieniądze zarobili.
Zachęcać pracodawców do składania ofert „pierwszej” pracy
poprzez zmniejszanie obciążeń podatkowych i składek
ubezpieczeniowych od niskich wynagrodzeń. Zbadać trzeba
możliwość obniżenia pozapłacowych kosztów pracy poprzez
nałożenie podatków ekologicznych.
Wprowadzić programy adaptacyjne dla osób długo
pozostających bez pracy i innych grup społecznie
upośledzonych, dając im możliwość ponownego wejścia na
rynek pracy – jednak tylko, jeżeli nabyte przez nich prawa
pociągają za sobą realizację obowiązków.
Ocenić ponownie wszystkich pobierających zasiłki – w tym
rencistów wieku produkcyjnym – pod kątem ich możliwości
zarobkowych, a następnie zreformować państwowe urzędy
zatrudnienia, tak by pomagały osobom zdolnym do pracy w ich
znalezieniu.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Trzecia Droga/Nowy Środek
„Wspierać przedsiębiorczość i zakładanie własnych firm jako
skuteczną ścieżkę wyjścia z bezrobocia. Decyzje takie wiążą
się dla osób, które je podejmują, ze znacznym ryzykiem.
Musimy im pomagać, minimalizując to ryzyko.
Celem tej deklaracji jest nadanie impetu tendencjom
modernizacyjnym. Wzywamy wszystkich socjaldemokratów
Europy, aby nie przeoczyli historycznej szansy odnowy.
Naszym największym kapitałem na przyszłość jest
różnorodność poglądów. Nasze społeczeństwa oczekują, że z
owych różnorodności doświadczeń stworzymy spójny program.
Wspólnie poprowadźmy socjaldemokrację do sukcesu w
nadchodzącym stuleciu. Niech polityka Trzeciej Drogi i Nowego
Środka stanie się nadzieją Europy.”
„Widmo krąży po Europie – widmo komunizmu”
(pierwsze zdanie z Manifestu komunistycznego Karola Marksa i
Fryderyka Engelsa, napisany w 1847 roku jako program
Związku Komunistów)
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Anthony Giddens, Third way. The Renewal of
Social Democracy
„Polityka Trzeciej Drogi zmierza ku nowemu
mieszanemu systemowi gospodarczemu. Istniały dwa
warianty starego mieszanego systemu
gospodarczego. Pierwszy oznaczał oddzielenie
sektora państwowego od prywatnego, ale z
pozostawieniem sporej części przemysłu w rękach
publicznych. Drugi – to społeczna gospodarka
rynkowa. W obu wersjach rynki są w dużej mierze
podporządkowane państwu. Natomiast nowy
mieszany system gospodarczy dąży do tego, by
sektor publiczny i prywatny wzajemnie się
wzmacniały, żeby została wykorzystana dynamika
rynków – ale bez utraty z pola widzenia interesu
publicznego. Chodzi więc o wyważenie proporcji
między regulacją a deregulacją na poziomie zarówno
ponadnarodowym, jak też państwowym i lokalnym
oraz o równowagę pierwiastków ekonomicznych i
nieekonomicznych w życiu społeczeństw.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Giddens
„Program Trzeciej Drogi” w dziesięciu hasłach:
Radykalny środek
Nowe demokratyczne państwo (państwo bez
wrogów)
Aktywne społeczeństwo obywatelskie
Demokratyczna rodzina
Nowa gospodarka mieszana
Równość jako uczestnictwo
Pozytywna opieka społeczna
Państwo inwestycji społecznych
Kosmopolityczny naród
Demokracja obywateli świata
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ralf Dahrendorf, '
Gazeta Wyborcza, 17-18 lipca 1999
„Państwo opiekuńcze nie zapobiegło
bezrobociu. Wypłoszyło z kraju nowatorskie
przedsięwzięcia i aktywne jednostki. …
Sprawiło, że nasila się przygnębiające
poczucie beznadziejności i bezcelowości.”
Helmut Schmidt „kapitalizm drapieżców”.
George Soros wiele ostrych słów pod
adresem „fundamentalizmu rynkowego”,
który niszczy społeczeństwo otwarte, miast
je wspierać.
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ralf Dahrendorf
„Trzecia droga miała wielu protoplastów – od
gen. Franco po marszałka Tito. Prawie nigdy
nie były to pomysły demokratyczne, może z
wyjątkiem „Środkowej drogi” Harolda
Macmillana w latach 30. oraz „planowanego
kapitalizmu” Andrew Skonfielda w latach 60.
(obie koncepcje zresztą mają niewiele
wspólnego z dzisiejszą Trzecią Droga). Z
reguły Trzecia Droga była
antydemokratyczna, ze skłonnościami do
korporatyzmu i syndykalizmu.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ralf Dahrendorf
„wszystkie [propozycje trzeciej drogi] jednak
– widać to na pierwszy rzut oka – składają się
na niezwykle „miękki” projekt polityczny.
Premier Blair z upodobaniem domaga się
twardych decyzji, jednak jego Wielka Idea
(Big Idea) jest próbą uniknięcia takich
decyzji.”
„Czyżby Trzecia Droga była tylko alejką,
którą spaceruje się przy ładnej pogodzie i z
której się zejdzie na tradycyjny – i
pragmatyczny – szlak polityczny w
momencie, gdy trzeba będzie podjąć
naprawdę twarde decyzje?”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ralf Dahrendorf
„Problem jest oczywisty. Nazwałem go „kwadraturą
koła”: jak połączyć długotrwały wzrost dobrobytu ze
społeczna solidarnością, nie rezygnując z instytucji
gwarancji wolności?
... Istnieje zatem Wielkie Pytanie (Big Question),
brakuje zaś szczegółowych rozwiązań, które
złożyłyby się na wielką odpowiedź.”
„Nigdy nie odpowiadało mi paskudne określenie
Poppera piecemeal engineering – inżynieria
społeczna, która krok po kroku ulepsza maszynerię
gospodarczą i społeczną. ta metafora nie pasuje do
społeczeństwa otwartego. Wolę inne pojęcie: zmiany
strategiczne. Tak jak Popper, nie mam najlepszego
zdania o jakichkolwiek całościowych planach. Coś to
zazwyczaj więcej niż wszystko: taka lekcja płynie z
wielkich planów przeszłości. Coś – ale nie byle co.”
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Różnorodność systemów gospodarczych
Karol Modzelewski "Między ekstremami trzeba
poszukać Trzeciej Drogi - celowo używam tego
znienawidzonego przez liberałów terminu - bo nie
tylko liberalne, ale i socjaldemokratyczne
doświadczenia Zachodu nie dostarczą nam gotowych
wzorów”
(Rzeczpospolita, cytowane w Wojciech Giełżyński, ‘Trzecią drogą w trzecie
tysiąclecie’, 27.11.99):
Jerzy Szacki w Liberalizm po komunizmie "Wbrew
temu, co wynika z teorii ekonomicznej - w
rzeczywistości mamy więc do czynienia wyłącznie z
nieskończenie wieloma gospodarkami ‘mieszanymi’,
a spory praktyczne dotyczą nade wszystko proporcji".
Ralf Dahrendorf "może funkcjonować tuzin
rodzajów kapitalizmu i tuzin demokratycznych
systemów".
W
it
o
ld
K
w
a
śn
ic
k
i
(I
N
E
,
U
W
r)
,
N
o
ta
tk
i
d
o
w
y
kł
a
d
ó
w
Ludwig von Mises (1956), Mentalność antykapitalistyczna,
w rozdziale: ‘Bigoteria literatów’
Kapitalizm i socjalizm są dwoma odmiennymi wzorami organizacją
społeczeństwa.
Prywatna kontrola środków produkcji a kontrola
publiczna są pojęciami wzajemnie się wykluczającymi, a nie tylko
pojęciami różnymi.
Nie istnieje taki byt, jak ekonomia mieszana
,
system, który by się znajdował w połowie drogi miedzy
kapitalizmem a socjalizmem. Zwolennicy tego, co fałszywie
uważane jest za rozwiązanie połowiczne, nie zalecają kompromisu
pomiędzy kapitalizmem a socjalizmem, a trzecie rozwiązanie, które
ma swoje własne specyficzne cechy i winno być oceniane zgodnie
ze swoimi zaletami.
Ten trzeci system
, który ekonomiści nazywają
interwencjonizmem
, nie jednoczy, jak orędownicy twierdzą,
pewnych cech kapitalizmu z pewnymi cechami socjalizmu. To jest
coś całkowicie różnego od każdego z nich. Ekonomiści, którzy
deklarują, że interwencjonizm nie osiąga tego, co jego stronnicy
chcą osiągnąć, ale czyni sprawy gorszymi, nie tylko z punktu
widzenia ekonomistów, lecz nawet z punktu widzenia zwolenników
interwencjonizmu, nie są bezkompromisowymi ideowcami czy
ekstremistami. Opisują jedynie
nieuniknione konsekwencje interwencjonizmu.”