1
Zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt
choroby o wystąpieniu, których decyduje środowisko
wywoływane przez drobnoustroje prowokujące słabą odporność
choroby o wystąpieniu, których przesądzają czynniki
środowiskowe i zarazek
salmonelozy, pasterelozy
choroby o wystąpieniu, których decyduje zarazek
wścieklizna (antropozoonozy)
2
Okoliczności warunkujące powstanie choroby
przeniesienie się drobnoustroju na organizm gospodarza
pokonanie mechanizmów obronnych
zajęcie tkanek i namnażanie się w nich, produkowanie i
uwalnianie toksyn lub innych czynników warunkujących
zjadliwość
zdolność do przeżycia, mimo działania mechanizmów
odpornościowych gospodarza
3
czynnik zakaźny
- wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki
czynnik zakaźny
elementy ustroju gospodarza
środowisko
4
elementy ustroju gospodarza
- wiek, płeć, grupa etniczna, czynniki genetyczne
- stan odporności
- sposób życia
- podstawowa choroba
- antybiotyki, cytostatyki, zabiegi lekarskie, czynniki
ryzyka
5
środowisko
- umiejscowienie geograficzne
- otoczenie miejskie lub wiejskie
- istnienie zakażeń zoonotycznych
- stan socjoekonomiczny/poziom higieny/przeludnienie
6
Stopień chorobotwórczości – patogenności bakterii
określa zjadliwość, którą mierzy się liczbą drobnoustrojów lub ilością
toksyny, koniecznych do zabicia danego żywiciela
wyraża się ją jako DL50 tj. liczbą drobnoustrojów lub mikrogramów
toksyny, którą należy podać, aby spowodować zabicie 50% osobników
zakażonych
7
Mechanizmy chorobotwórczego działania bakterii
właściwości, które mogą znajdować się pod kontrolą
genów pozachromosomalnych (plazmidowych,
bakteriofagowych)
inwazyjność
– zdolność wnikania do organizmu gospodarza, namnażania się w jego
tkankach i rozprzestrzeniania się w organizmie
toksyczność
– zdolność wytwarzania substancji toksycznych (jadów)
8
plazmidy
mogą mobilizować chromosom gospodarza i uczestniczyć
w wymianie i rekombinacji materiału genetycznego
bakteriofagi
zdolne są do przenoszenia się do innego gospodarza (w tym informacji
genetycznej), w którym zapoczątkowują nowy cykl infekcyjny
transpozony
mają zdolność przemieszczania się (skoku) w obrębie genomu, a także
między chromosomem bakteryjnym , a plazmidem, wykazują zdolność do
wywoływania efektu rekombinacji genetycznej
9
Bakteryjne enzymy zewnątrzkomórkowe
kolagenaza
koagulaza
hialuronidazy
streptokinaza (fibrynolizyna)
hemolizyny i leukocydyny
proteazy
10
Toksyny bakteryjne
lipopolisacharydowe
białkowe i peptydowe
(egzo- i endotoksyny – toksyny cytolityczne)
enterotoksyny i inne bakterii Gram-ujemnych
niecytolityczne bakterii Gram-dodatnich
11
Inne wyznaczniki chorobotwórczości bakterii
otoczki polisacharydowe
otoczki hialuronidowe i białka powierzchniowe M
otoczki polipeptydowe
otoczki zawierające np. glikokaliks czy śluz
oporność na fagocytozę
12
Postulaty Kocha
zarazek wywołujący chorobę powinien być izolowany z przypadku
choroby
drobnoustrój trzeba izolować w postaci czystej hodowli in vitro
zakażenie zwierząt wrażliwych musi wywołać typowe objawy
chorobowe
od zwierząt zakażonych doświadczalnie należy izolować ten sam
drobnoustrój, którym wywołano chorobę
13
Leptospira sp.
(leptospirozy, gorączka błotna,
choroba Weila)
- zoonozy
- zakażenia bezobjawowe,
rzadziej
ogólnoustrojowe ze zmianami
w
wątrobie, nerkach lub OUN
- maleje ogólna liczba
zachorowań
- rośnie liczba przypadków
śmiertelnych
Salmonella sp.
(salmonellozy)
- dur brzuszny (serotyp typhi,
grupa D)
- dury rzekome (serotyp
paratyphi,
grupa A, B, C)
- salmonellozy kwalifikowane
jako
choroby odzwierzęce
14
Clostridium perfringens
- zatrucia pokarmowe (po
spożyciu
przetworów rybnych lub ryb
wedzonych)
zatrucie pokarmowe
zapalenie martwicze jelita
cienkiego
zapalenie jelita grubego
Pseudomonas aeruginosa
- szeroko rozpowszechniony w
przyrodzie
- kolonizuje skórę, drogi
oddechowe,
jelito grube
- zakażenia przyranne, infekcje
pooperacyjne kości i stawów,
choroby
oportunistyczne
15
Bacillus anthracis
Bacillus anthracis
(wąglik)
(wąglik)
- laseczka wąglika nie należy do
- laseczka wąglika nie należy do
grupy
grupy
zarazków o wybitnych
zarazków o wybitnych
cechach
cechach
zaraźliwości
zaraźliwości
-
nie przenosi się z osobnika na
nie przenosi się z osobnika na
osobnika na drodze
osobnika na drodze
bezpośredniego
bezpośredniego
kontaktu
kontaktu
-
człowiek zakaża się
człowiek zakaża się
przypadkowo i
przypadkowo i
jest stosunkowo oporny na
jest stosunkowo oporny na
rozwój
rozwój
klinicznej postaci infekcji
klinicznej postaci infekcji
-
nieznana jest dawka
nieznana jest dawka
zakażająca
zakażająca
zarazka dla człowieka
zarazka dla człowieka
-
podobnie jak u zwierząt
podobnie jak u zwierząt
zakażenie
zakażenie
człowieka może nastąpić
człowieka może nastąpić
drogą
drogą
skórną, pokarmową i
skórną, pokarmową i
oddechową
oddechową
-
wszystkie drogi zakażenia są
wszystkie drogi zakażenia są
dla
dla
człowieka potencjalnie
człowieka potencjalnie
śmiertelne
śmiertelne
Yersinia sp.
- zoonoza
- bakterie wewnątrzkomórkowe
- Y. enterocolytica, Y.
kristenseni –
zapalenia żołądka i jelit
- Y. ruckeri – długotrwałe
infekcje
przewodu pokarmowego
16
:: Anthrax
:: Animal infuenza
:: Bovine Spongiform Encephalophaty (BSE)
:: Brucelosis
:: Haemorrhagic fevers
:: Echinococcosis / Hydatidosis
:: Leishmaniasis
:: Leptospirosis
:: Prion diseases
:: Rabies
:: Taeniasis / Cysticercosis
:: Trematodosis
:: Trypanosomiasis
:: Tularaemia
:: Variant Creutzfeldt-Jakob
disease (vCJD)
There are over 200 zoonotic diseases. The major zoonotic diseases WHO
deals with are listed below. You will find an introduction to the disease and
links to related information on the internet.
List of diseases
17
WĄGLIK
endospory
endospory
preparat barwiony metodą Grama
preparat barwiony metodą Grama
na podłożu z krwią i zwykłym
na podłożu z krwią i zwykłym
czarna krosta
(miejscowa zmiana
skórna)
18
Wirusy
cząsteczki, które stanowią końcowy etap jednej z dróg rozwoju
ewolucyjnego
opanowały większość istot żywych między innymi rośliny, kręgowce, owady
i bakterie
mała wielkość
nośnik informacji genetycznej utworzony tylko przez jeden rodzaj
kwasu nukleinowego, DNA albo RNA
białko wiążące receptor
bezwzględne pasożytnictwo wewnątrzkomórkowe
replikacja pozostająca w całkowitej zależności od żywych komórek
eukariotycznych lub prokariotycznych
19
20
Przykłady zróżnicowania kształtu i wielkości wirusów
21
przykłady form i struktury wirusów
a/ Human immunodeficiencyvirus (HIV), b/ Aeromonas virus 31, c/
Influenza virus, d/ Orf virus, e/ Herpes simplex virus (HSV), f/
Smallopx virus
a
b
c
d
f
e
22
Kryteria uwzględniane w klasyfikacji wirusów
CECHY WIRIONU
• morfologia
• wielkość i kształt
• symetria i struktura kapsydu
• występowanie lub brak osłonki
• właściwości fizyczno-chemiczne wirionu
23
Kryteria uwzględniane w klasyfikacji wirusów
GENOM
• rodzaj kwasu nukleinowego (DNA, RNA)
• wielkość genomu (pz/kpz)
• liczba nici kwasu nukleinowego
• liniowość lub kolistość kwasu nukleinowego
• polarność genomu wirusowego (dodatnia, ujemna,
dwupolarność)
• liczba i wielkość segmentów
• stosunek zawartości G + C do A + T
24
Kryteria uwzględniane w klasyfikacji wirusów
BIAŁKA
• liczba, wielość, funkcjonalna aktywność białek
strukturalnych
• liczba, wielość, funkcjonalna aktywność białek
niestrukturalnych
• aktywność specjalna wybranych białek – odwrotna
transkryptaza, transkryptaza, hemaglutynina, neuraminidaza
25
Kryteria uwzględniane w klasyfikacji wirusów
LIPIDY
zawartość, rodzaj
ORGANIZACJA GENOMU I REPLIKACJA
strategia replikacji, charakterystyka transkrypcji,
charakterystyka translacji, miejsce i charakter dojrzewania i
uwalniania
wirionu
WŁAŚCIWOŚCI ANTYGENOWE
pokrewieństwo serologiczne
WŁASCIWOŚCI BIOLOGICZNE
zakres gospodarza, sposób przenoszenia się w środowisku,
rozmieszczenie geograficzne, patogenność, związaek z chorobą, patologia
26
Aktualnie podstawą klasyfikacji wirusów jest:
charakter kwasu nukleinowego
jedno- lub dwuniciowość kwasu nukleinowego
obecność lub brak osłonki lipoproteinowej
27
Wymienione kryteria pozwoliły na wyodrębnienie siedmiu grup wirusów,
obejmujących 56 rodzin (przy braku znanych wirusów ssDNA,
posiadających otoczkę)
28
•
Single-stranded RNA Viruses
, posiadające osłonkę
genom o
dodatniej
lub
ujemnej
polarności
genom w formie jednego lub wielu segmentów
•
Single-stranded RNA Viruses
, nie posiadające osłonki
liczba segmentów RNA
symetria/morfologia wiorionu
•
Double-stranded RNA Viruses
•
Single-stranded DNA Viruses
, nie posiadające osłonki
•
Double-stranded DNA Viruses
•
DNA-RNA Reverse Transcribing Viruses
WIRUSY [RNA], [DNA], [DNA iRNA]
29
Nić o dodatniej polarności to taka, która może pełnić funkcję
mRNA, zaś nić o ujemnej polaryzacji to taka, która jest
komplementarna do mRNA.
Genom jednoniciowy RNA o dodatniej polarności [ss(+)RNA]
(Single-stranded Positive Sense RNA Viruses)
powstanie potomnych cząsteczek genomowego RNA polega na
wytworzeniu na matrycy (+)RNA nici (-)RNA, które służą w
dalszych etapach replikacji jako matryca do powstania nici (+)RNA
Genom jednoniciowy RNA o ujemnej polarności (ss(-)RNA)
(Single-stranded Negative Sense RNA Viruses)
w wyniku transkrypcji przeprowadzonej przez wirusową RNA-
zależną polimerazę RNA:
genom segmentowany - powstają cząsteczki mRNA będące
matrycą dla syntezy potomnych genomowych nici (-)RNA
genom niesegmentowany – powstają cząsteczki mRNA stanowiące
matrycę dla syntezy produktów białkowych, cząsteczki
genomowego
(-)RNA powstają na matrycy, którą stanowią cząsteczki
pełnogenomowego (+)RNA
30
RNA o dodatniej polarności (positive sense RNA)
cząsteczka RNA o polarności takiej jak polarność mRNA
Genom jednoniciowy RNA o dodatniej polarności [ss(+)RNA]
(Single-stranded Positive Sense RNA Viruses)
powstanie potomnych cząsteczek genomowego RNA polega na wytworzeniu
na matrycy (+)RNA nici (-)RNA, które służą w dalszych etapach replikacji jako
matryca do powstania nici (+)RNA
31
RNA o dodatniej polarności (positive sense RNA)
Genom wirusa RNA o dodatniej polarności pełni podwójną rolę:
nośnika informacji genetycznej
matrycy do ekspresji tej informacji
(w warunkach doświadczalnych oczyszczony RNA wirusowy po
wprowadzeniu do komórki wykazuje właściwości infekcyjne, co
wyraża się powstawaniem potomnych dojrzałych cząstek
wirusowych)
32
RNA o ujemnej polarności (negative sense RNA)
cząsteczka RNA, którego polarność jest odwrotna niż polarność
odpowiadającej jej cząsteczki mRNA
Genom jednoniciowy RNA o ujemnej polarności (ss(-)RNA)
(Single-stranded Negative Sense RNA Viruses)
w wyniku transkrypcji przeprowadzonej przez wirusową RNA-zależną
polimerazę RNA:
genom segmentowany - powstają cząsteczki mRNA będące matrycą dla
syntezy potomnych genomowych nici (-)RNA
genom niesegmentowany – powstają cząsteczki mRNA stanowiące matrycę
dla syntezy produktów białkowych, cząsteczki genomowego
(-)RNA powstają na matrycy, którą stanowią cząsteczki pełnogenomowego
(+)RNA
33
Nukleokapsyd o
symetrii
ikosaedralnej, bez
osłonki
lub z osłonką lipidową
Nukleokapsyd o
budowie złożonej -
pokswirusy
Nukleokapsyd o
symetrii
helikalnej, z osłonką
lipoproteinową,
lub bez osłonki np. u
tobaco mosaic virus
34
Symetria ikosaedralna – struktura białkowa kulista
Typowy kapsyd ikosaedralny jest dwudziestościanem, zbudowanym z
dwudziestu trójkątnych ścian i dwunastu wierzchołków (rogów) z
kapsomerami, które są identycznymi cząsteczkami białkowymi
(mniejszy związek pomiędzy kapsydem a kwasem nukleinowym)
35
Symetria helikalna – struktura białkowa pałeczkowata, spiralna
Wiriony o takiej symetrii podobne są do pałeczek, które w części wewnętrznej
zawierają łańcuch kwasu nukleinowego z przylegającymi kapsomerami, na
zewnątrz otoczone osłonką lipidową
(regularne, okresowe oddziaływanie pomiędzy kapsydem a kwasem
nukleinowym)
36
Symetria złożona
Wirony o symetrii złożonej charakteryzuje brak wyraźnego, jednego
kapsydu
37
brak osłonki lipidowej !
38
lipidy obecne są w osłonce oraz w
błonie zewnętrznej,
pokswirusy nie mają struktury
helikalnej i ikosaedralnej
kwas nukleinowy
błona rdzeniowa
błona
zewnętrzna
kanaliki powierzchniowe
otoczka
ciałka boczne
39
Struktura wirionu Coliphage T4
główka/kapsyd
ogonek
włókna fibrylarna - białkowe
płytka podstawowa
kołnierzyk
kwas nukleinowy
wewnętrzna, niekurczliwa
część ogonka (rdzeń)
Schemat budowy strukturalnej wirusa na przykładzie faga T4
40
Systematyka wirusów
Materiał
genetyczny
Rodzina
dsDNA
1. Myoviridae
2. Siphoviridae
3. Podoviridae
4. Tectiviridae
5. Corticovirida
e
6. Plasmovirida
e
7. Lipothrixvirid
ae
8. Rudiviridae
9. Fusellovirida
e
Gospodarz
bakterie
bakterie,
archaea
bakterie
bakterie
bakterie
bakterie
archaea
archaea
archaea
19
41
Systematyka wirusów
Materiał
genetyczny
Rodzina
dsDNA
10.Herpesvirida
e
11.Adenoviridae
12.Papovavirida
e
13.Polydnavirid
ae
14.Ascoviridae
15.Poxviridae
16.Asfaviridae
17.Iridoviridae
18.Phycodnaviri
dae
19.Baculoviridae
Gospodarz
kręgowce
kręgowce,
grzyby
kręgowce
bezkręgowce
bezkręgowce
kręgowce,
bezkręg.
kręgowce
kręgowce,
bezkręg.
glony
bezkręgowce
42
Systematyka wirusów
Materiał
genetyczny
Rodzina
ssDNA
1. Inoviridae
2. Microviridae
3. Geminivirida
e
4. Circoviridae
5. Parvoviridae
Gospodarz
bakterie,
mykoplaz.
bakterie,
spiroplazma
rośliny
kręgowce,
rośliny
kręgowce,
bezkręg.
5
43
Materiał
genetyczny
Rodzina
dsRNA
1. Cystoviridae
2. Reoviridae
3. Birnaviridae
4. Totiviridae
5. Partitiviridae
6. Hypoviridae
Systematyka wirusów
bakterie
kręgowce,
bezkręg., rośliny
kręgowce, bezkręg.
grzyby, pierwotniaki
grzyby, rośliny
grzyby, rośliny
Gospodarz
6
44
Materiał
genetyczny
Rodzina
ssRNA(-)
1. Bornaviridae
2. Filoviridae
3. Paramyxoviridae
4. Rhabdoviridae
5. Orthomyxoviridae
6. Bunyaviridae
7. Arenaviridae
Systematyka wirusów
kręgowce
kręgowce
kręgowce
kręgowce, rośliny
kręgowce
kręgowce, rośliny
kręgowce
Gospodarz
7
45
Materiał
genetyczny
Rodzina
ssRNA(+)
1. Narnaviridae
2. Leviviridae
3. Picornaviridae
4. Sequiviridae
5. Comoviridae
6. Potyviridae
7. Caliciviridae
8. Astroviridae
9. Nodaviridae
Systematyka wirusów
Gospodarz
19
drożdże
bakterie
kręgowce, bezkręg.
rośliny
rośliny
rośliny
kręgowce
kręgowce
kręgowce, bezkręg.
46
Materiał
genetyczny
Rodzina
ssRNA(+)
10.Tetraviridae
11.Luteoviridae
12.Tombusviridae
13.Coronaviridae
14.Arteriviridae
15.Flaviviridae
16.Togaviridae
17.Bromoviridae
18.Closteroviridae
19.Barnaviridae
Systematyka wirusów
Gospodarz
bezkręg., rośliny
rośliny
rośliny
kręgowce
kręgowce
kręgowce
kręgowce, rośliny
rośliny
rośliny
grzyby, rośliny
47
Materiał
genetyczny
Rodzina
DNA i RNA
1. Hepadnaviridae
2. Caulimoviridae
3. Pseudoviridae
4. Metaviridae
5. Retroviridae
Gospodarz
kręgowce
rośliny
drożdże, rośliny
drożdże, rośliny,
bezkręgowce
kręgowce
5
Systematyka wirusów
48
Poxviridae
dsDNA
Herpesviridae
dsDNA
Adenoviridae
dsDNA
Papovaviridae
dsDNA
Hepadnaviridae
DNA i RNA
Parvoviridae
ssDNA
Wirusy DNA
49
Caliciviridae
ssRNA(+)
Coronaviridae
ssRNA(+)
Arenaviridae
ssRNA(-)
Picornaviridae
ssRNA(+)
Wirusy RNA
50
Wirusy RNA
Bunyaviridae
ssRNA(-)
Orthomyxoviri
dae
ssRNA(-)
Filoviridae ssRNA(-)
Paramyxoviri
dae
ssRNA(-)
Reoviridae
dsRNA
Rhabdovirida
e
ssRNA(-)
51
52
Adsorpcja - proces przylegania wirusa do powierzchni komórki - jest
oczywiście niezbędnym wstępem do zakażenia. Opiera się ona na
połączeniu ze specyficznym receptorem, z czego z kolei wynika tropizm
tkankowy wirusa. Białko wirusowe, od którego zależy rozpoznanie komórki
to tzw. białko wiążące receptor.
53
Penetracja jest procesem wnikania wirusa do komórki po jego uprzednim
połączeniu się z receptorem, może rozwijać się jako:
fuzja, zachodzi w przypadku wirusów, które są otoczone błoną
lipidową zawierającą białko fuzyjne. Otoczka lipidowa wirusa zlewa się
z błoną komórkową, dzięki czemu wirus wnika do wnętrza
wiropeksja, jest sposobem polegającym na wykorzystaniu
naturalnych mechanizmów komórki, które są służą do pobierania
różnych substancji odżywczych i regulacyjnych. Także w tym
przypadku wirus musi posiadać otoczkę, gdyż na jednym z etapów
wiropeksji dochodzi do zlewania się błon
endocytoza, polega na bezpośrednim przejściu przez błonę komórki.
Zachodzi ono w przypadku wirusów bezotoczkowych.
54
Odpłaszczenie wirusa polega na uwolnieniu materiału genetycznego
wirusa. W przypadku fuzji i wiropeksji zwykle następuje ono już podczas
wnikania, gdyż jest bezpośrednio związane z mechanizmem penetracji.
Produkcja białek wczesnych, zanim genom zostanie zreplikowany,
często zdarza się, że potrzebne są białka niezbędne do pewnych funkcji z
tym związanych oraz inne, odpowiedzialne za zmianę metabolizmu
komórki.
55
Replikacja genomu zachodzi w różny sposób, zależnie od charakteru
materiału genetycznego, co zostało przedstawione wcześniej. Tutaj może
dojść także do integracji genomu wirusa z genomem gospodarza.
Produkcja białek późnych zachodzi z reguły na podstawie kodu
genetycznego, z nowo wytworzonych genomów. Są to zwykle białka
strukturalne, wchodzące w skład kapsydu, oraz białka umożliwiające
prawidłowe złożenie wirionów
56
Składanie wirionów to proces, w którym dochodzi do wytworzenia
nukleokapsydów
Uwalnianie wirionów z komórki następuje po ich złożeniu. Wirusy
bezotoczkowe zwykle uwalniają się po śmierci komórki i jej rozpadzie,
natomiast wirusy otoczkowe pączkują z powierzchni komórki. Otoczka
lipidowa wirusa to najczęściej pozyskany na tym etapie fragment błony
komórkowej gospodarza.