DEMOGRAFIA SPOŁECZNA
Marek Okólski
Wykład 9
Umieralność
DEMOGRAFIA SPOŁECZNA
Marek Okólski
Wykład 9
Umieralność
Umieralność
• Zmiany wzorca umieralności w trakcie PD
• Tradycyjny ”naturalny” sposób wyjaśniania
• Nowoczesny „naturalny” sposób wyjaśniania
• Rola czynnika strukturalnego
• Trzy główne grupy współczesnych teorii
• Hipoteza przejścia epidemiologicznego
• Model zmiennych pośredniczących
umieralności
• Model kompleksowy – próba syntezy teorii
umieralności
Umieralność
• Zmiany wzorca umieralności w trakcie PD
o
główne cechy wzorca umieralności
o
warunki reprodukcji rozrzutnej
o
przejście demograficzne
o
warunki reprodukcji oszczędnej
Rozkład zgonów (wg tablicy wymieralności) we wczesnym okresie i na końcu przejścia
demograficznego. Przeciętne a normalne trwanie życia [e(0)] oraz zgony endogeniczne w
końcowym okresie życia
- - - - - - - - domniemana krzywa zgonów z przyczyn endogenicznych
(związanych z wyczerpywaniem "sił życiowych organizmu)
0
1000
2000
3000
4000
5000
20
40
60
80
100
x
Finlandia
(kobiety)
1991-1995
e(0)
D(x
)
0
1000
2000
3000
4000
5000
20
40
60
80
100
x
Finlandia
(kobiety)
1881-1890
e(0)
D(x)
d(x)
d(x)
Umieralność
Umieralność
• Tradycyjny ”naturalny” sposób
wyjaśniania
o Teologia, „prawa natury”: m.in.. Süßmilch,
Malthus
o „siła śmierci” Gompertza: zgon jako funkcja
wieku
Umieralność
Umieralność
• Nowoczesny „naturalny” sposób
wyjaśniania
o „czynnik rozwojowy” modernizacja,
wzrost produkcji: np. Marshall, Thompson
o TPD: model „czarnej skrzynki”
o modernizacja i medycyna a umieralność
Umieralność
• Rola czynnika strukturalnego
o „gradient społeczny”
o efekt bezrobocia
o efekt zanieczyszczenia środowiska
Umieralność
•
Trzy główne grupy współczesnych teorii
o medyczne/epidemiologiczne – od „czarnej skrzynki”
(Wellin) po przejście epidemiologiczne (Omran)
o biologiczne – od aktuarialnej koncepcji Gompertza po
teorię „zegara biologicznego” i „genu
długowieczności” Hayflicka
o Społeczne – od TPD (Notestein) po kompleks
czynników umieralności i zmienne pośredniczące
(Mosley)
Umieralność
Hipoteza przejścia
epidemiologicznego
Liczba dożywających danego wieku spośród 100.000 nowonarodzonych w świetle koncepcji
przejścia epidemiologicznego
II faza: era chorób zakaźnych i pasożytniczych
I faza: era plag
Wiek (x)
100
0
100.000
Liczby dożywających wieku x [l(x)]
III faza: era chorób zwyrodnieniowych
IV faza: era chorób związanych z wiekiem podeszłym
Umieralność
• Model zmiennych pośredniczących umieralności
o
Koncepcja zmiennych pośredniczących umieralności
jako przezwyciężenie problemu „czarnej skrzynki”
o
Ogólna zasada: modernizacja zmienne
pośredniczące czynniki ryzyka (stan
choroby/zagrożenia zdrowia lub życia) zgon
o
Skomplikowane odniesienia: specyficzna grupa wieku
(dzieci), specyficzna grupa przyczyn zgonów (chorób)
Model uwarunkowań umieralności najmłodszych dzieci (wg Mosleyego)
A. Macierzyństwo
1. Wiek matki
2. Liczba ciąż
3. Odstęp od
poprzedniej ciąży
E. Ochrona
zdrowia
13. Indywidualny
sposób prewencji
14. Leczenie
C. Zatrucie środowiska
8. Powietrze
9. Woda (jedzenie) palce
10. Skóra (gleba)
przedmioty
11. Mikroorganizmy
B. Niedobór
pożywienia
4. Kalorie
5. Proteiny
6. Witaminy
7. Minerały
Umieralność
/ zmienna zależna /
D. Zranienia
12. Zranienia
Załamanie
rozwoju
Determinanty społeczno-ekonomiczne
/ zmienne niezależne /
1. Czynniki indywidualne: wiedza, wierzenia; postawy,
wartości; zasoby
2. Czynniki wspólne: środowisko; wyposażenie;
struktury ekonomiczne i polityczne
Zdrowy
Chory
Zapobieganie
Leczenie
Wskaźniki biologiczne
Przejściowa lub „skumulowana”
zachorowalność
Umieralność
• Model kompleksowy – próba syntezy
teorii umieralności (Caselli)
synergiczne działanie kompleksu:
o dziedzictwo genetyczne
o cała historia życia osobniczego
o zbiór zmiennych objaśniających dla odrębnych
medycznych przyczyn zgonu
oraz
o modyfikujący efekt statusu społecznego