Katedra i Zakład Medycyny Sądowej Akademii Medycznej we Wrocławiu

Katedra Medycyny Sądowej

Akademii Medycznej we Wrocławiu

Zakład Prawa Medycznego

Prof. dr hab. Barbara Świątek

Lekarz medycyny jako

biegły sądowy.

Pełnienie funkcji biegłego przez lekarza

medycyny– w mojej ocenie – staje się coraz

trudniejsze. Winno ono bowiem dawać, a

przestało, satysfakcję zawodową. Winno być,

przynajmniej przez prawników choć czasami

doceniane. Winno być także godziwie

wynagradzane. Oczywiście zdarzają się w

praktyce, choć rzadko, wyrazy uznania za np.

opracowanie

opinii

bardzo

trudnej

opracowanie

opinii

bardzo

trudnej

kryminalnej sprawie, czy w tzw. „sprawie

lekarskiej”. Jednakże uznaniu jednej strony

procesowej

np.

pokrzywdzonego

procesowej

np.

pokrzywdzonego

prokuratora,

towarzyszy

zazwyczaj

prokuratora,

towarzyszy

zazwyczaj

niezadowolenie

drugiej

strony

tj.

niezadowolenie

drugiej

strony

tj.

podejrzanego lub oskarżonego i ich obrońcy.

Niezadowolenie przybiera różne, niekiedy

bardzo nieprzyjemne dla biegłego formy.

Niniejsza praca dotyczy

problemów, związanych

przede

wszystkim

przede

wszystkim

formalnymi wymogami

pełnienia

funkcji

pełnienia

funkcji

biegłego

sądowego;

biegłego

sądowego;

wartość merytoryczna

opinii sądowo-lekarskiej

to temat pozostający w

zasadzie poza oceną

biegłego – autora opinii

czy

też

innego

czy

też

innego

biegłego.

Podstawowymi problemami, związanymi z

pełnieniem funkcji biegłego sądowego

niezmiennie pozostają:



tryb powoływania biegłego,



zakres opiniodawstwa,



udział biegłego w postępowaniach i

rozprawach sądowych,



pozycja biegłego sądowego w

społeczeństwie



Wynagrodzenie biegłych

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Zarówno w sprawach karnych jak i cywilnych

biegli powoływani są bezpośrednio (jako

osoba) lub pośrednio (jako instytucja) w

oparciu o artykuły kodeksu postępowania

karnego i kodeksu postępowania cywilnego.

Stanowią one prawną podstawę

powoływania „biegłego” względnie „instytucji

naukowej lub specjalistycznej”. Z kolei art.

195 kpk stanowi, „że do pełnienia czynności

biegłego jest

obowiązany

nie tylko biegły

sądowy, lecz także każda osoba,

o której

wiadomo

, że ma

odpowiednią wiedzę

danej dziedzinie.

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Kodeksy postępowania karnego i cywilnego

rozróżniają:



biegłego sądowego czyli



osobę wpisaną na listę sądu okręgowego,



biegłego do sprawy,



instytucję naukową.

Teoretycznie, przy wpisywaniu lekarza na

biegłego „z listy” stawiane są określone wymagania i

trudno sobie wyobrazić by na listę biegłych z

dziedziny psychiatrii został wpisany lekarz nie

posiadający specjalizacji.

Natomiast medycyna sądowa traktowana jest

wielokrotnie jako dziedzina z jednej strony

pozaspecjalistyczna, z drugiej zaś jako związana z

wieloma specjalnościami lekarskimi . Jest to

powodem wpisywania na listę biegłych z zakresu

medycyny sądowej np. chirurgów, ortopedów ale

przede wszystkim lekarzy bez specjalizacji .

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Mimo iż jestem konsultantem wojewódzkim

ds. medycyny sądowej, mnożą się poza moją

świadomością biegli „mający odpowiednią

wiedzę „ w dziedzinie, za której poziom

jestem teoretycznie odpowiedzialna. Łatwość

wpisania się na listę biegłych umożliwia

pełnienie , nawet niejako „etatowe” tej

funkcji osobom, których nie tylko wiedza ale

także cechy osobowościowe i postawa

etyczna nie predysponują do tego. W

zasadzie ciągle wystarcza tylko „chęć

szczera”.

TRYB POWOŁYWANIA BIEGŁYCH

Brak jest bowiem jakichkolwiek, zapisanych w

prawie innych wymagań w stosunku do

biegłego np. znajomości reguł

opiniodawczych, umiejętności ustalania

związków przyczynowo-skutkowych i

transformacji języka medycznego na język

prawniczy, co z kolei wymaga znajomości

przepisów prawa w reprezentowanej przez

biegłego dziedzinie . Brak jest także, na

poziomie ustawy, zapisu o wymogach,

odnoszących się do zalet osobowościowych i

postawy etycznej biegłego.

W praktyce dochodzi jednakże do sytuacji

odwrotnej – osoba ma wiedzę i umiejętność

opiniowania sądowo-lekarskiego, ale nie ma

chęci pełnienia funkcji biegłego. Wydawałoby

się, że osoba taka, zgodnie z konstytucyjnym

prawem do samostanowienia (wolnej woli)

każdego człowieka po prostu odmawia i na

tym sprawa się kończy. Niestety pojawia się

wówczas

kodeksowe

określenie

„

wówczas

kodeksowe

określenie

„

jest

obowiązana każda osoba”,

wolna wola

człowieka staje się ustawowo a zatem

zgodnie z prawem ograniczona, a zwolnienie

z tego obowiązku uzasadniają jedynie

sytuacje

przewidziane

kodeksie.

sytuacje

przewidziane

kodeksie.

Uzasadnieniem odmowy pełnienia czynności

biegłego nie może być zatem brak chęci,

brak wolnego czasu, brak zgody na wysokość

wynagrodzenia.

Dla obciążonego pracą opiniodawczą medyka

sądowego jedyną możliwością obrony jest

podanie

zleceniodawcy

realnego

terminu

podanie

zleceniodawcy

realnego

terminu

opracowania opinii (wiele miesięcy, a niektóre

Zakłady Medycyny Sądowej podają np. w

sprawach cywilnych nawet 2 lata). Oczywiście

trudno taki termin nazwać przyzwoitym, który to

termin prawo sądzącym się i sądzonym

gwarantuje. Czy z powyższego wynika, że w

Polsce istnieje przymus pracy?. Na takie pytanie

sąd, odpowiedział – przymusu pracy w Polsce

nie ma, istnieje jednak obowiązek pełnienia

czynności biegłego, który można egzekwować

środkami prawnymi. Pełnienie funkcji biegłego to

zatem szczególne zajęcie – jest obowiązkowe,

należy je wypełnić w określonym czasie, zakresie

i nie wolno przy tym uzgadniać warunków

finansowych tej usługi (wynagrodzenie przyznaje

zleceniodawca opinii po zapoznaniu się z nią i

oceną jej „przydatności” i jest to inny, równie

interesujący temat).

Specyficznym

trybem

Specyficznym

trybem

powoływanie

biegłego

powoływanie

biegłego

jest

uznanie

przez

jest

uznanie

przez

prokuratora

lub

Sąd

prokuratora

lub

Sąd

„prywatnej”

opinii

„prywatnej”

opinii

przedłożonej prze stronę

jako dowód w sprawie.

Preferencje instytutu

naukowego jako

potencjalnego biegłego

zmieniły się w nowym

kpk, który w pierwszej

kolejności wymienia

biegłego sądowego.

T. Widła przyjmuje także, że zapisy k.p.k. (z

1969 r) preferują powoływanie biegłego

sądowego z listy i za tą „preferencją

przemawiają istotne argumenty

merytoryczne a w szczególności racje

prakseologiczne”. Uważa bowiem za bardzo

ważne deklarację takiej osoby o gotowości

pełnienia czynności biegłego i łatwe

nawiązywanie z nim kontaktu przez ograny

procesowe. Przyjmuje także , że właśnie taki

biegły „...potrafi rozumować językiem

decydenta i komunikować się z nim w takim

języku. Taki biegły potrafi przekładać

problemy z języka prawniczego na język

reprezentowanej dyscypliny i odwrotnie –

wyniki swych badań i wyciągnięte z nich

wnioski potrafi przełożyć z języka

obserwacyjnego na język prawniczy”.

Z tymi ostatnimi wywodami, w oparciu

o wieloletnią praktykę biegłego nie

możemy się zgodzić. Biegli z listy,

zazwyczaj klinicyści, posiadają

rzeczywiście wiadomości specjalne ze

swojej dziedziny, ale skąd mają znać

język prawniczy i posiadać umiejętność

przetwarzania wiadomości medycznych

na potrzeby konkretnego postępowania

sądowego nie mówiąc już o

podstawach wiedzy prawniczej ?

Brak jest z tej dziedziny jakichkolwiek

szkoleń podyplomowych.

Umiejętność przetwarzania wiedzy

medycznej na język prawniczy i

stosowanie reguł (zasad)

opiniodawczych zapewniają przede

wszystkim specjaliści medycyny

sądowej i w swej dziedzinie –

doświadczeni psychiatrzy. Medycy

sądowi nie są zazwyczaj biegłymi

sądowymi „ z listy” lecz pełnią

obowiązki biegłego przy powołaniu

„instytucji naukowej” jaką jest Zakład

Medycyny Sądowej Akademii

Medycznej.

Naszym zdaniem w pewnej kategorii spraw

tj. w sprawach ustalających prawidłowość

postępowania lekarskiego (ustalanie „błędu

lekarskiego”) obowiązkowo opiniować

zawsze powinny zespoły , złożone z medyka

sądowego i klinicystów. Także opinie cywilne,

wymagające oceny wielospecjalistycznej

winne być opracowywane przez takie

zespoły, choć w takich sprawach może być

problematyczne czy dany klinicysta jest

„biegłym” czy „specjalistą”, ponieważ

niejednokrotnie ustala on specjalistyczny

stan zdrowia powoda, a wnioski wyciąga już

medyk sądowy

Opracowywany

bardzo

długo

przez

Opracowywany

bardzo

długo

przez

Ministerstwo Sprawiedliwości projekt „Ustawy

o biegłych” niewiele zmieni; proponuje on

rejestrację w Ministerstwie wszystkich biegłych

(aczkolwiek

osoba

niezarejestrowana

(aczkolwiek

osoba

niezarejestrowana

mogłaby być, choć wyjątkowo biegłym) i

bardzo rozbudowaną procedurę związaną z

odpowiedzialnością dyscyplinarną biegłych. O

ile niedotrzymanie terminu opracowania opinii

będzie

przewinieniem

dyscyplinarnym,

będzie

przewinieniem

dyscyplinarnym,

medycy

sądowi

będą

nader

często

medycy

sądowi

będą

nader

często

obwinionymi.

ZAKRES OPINIODAWSTWA

W rozważaniu na temat zakresu

opiniodawstwa sądowo-lekarskiego, bardzo

ważnymi problemami są:



udział w opiniowaniu lekarzy różnych

specjalności

, co jest regułą przy

opracowywaniu opinii mających na celu

ocenę prawidłowości postępowania

lekarskiego (tzw. sprawy „ o błąd lekarski”),

ustalanie zdolności do odbywania kary

pozbawienia wolności i uczestniczenia w

postępowaniu karnym, jak również w

sprawach cywilnych odszkodowawczych czy

dotyczących zdolności „testamentowania”,

ZAKRES OPINIODAWSTWA



zlecanie

wysokospecjalistycznych

badań dodatkowych –

tomografii komputerowej,

rezonansu magnetycznego,

EEG a nawet obserwacji

szpitalnej. W ten sposób

biegły zamienia się w

organizatora

trudnoosiągalnych a często

nie uzasadnionych

wskazaniami, badań. Sądy

wyrażają zazwyczaj zgodę

na wszelkie żądania stron,

obawiając się, iż odmowa

może stanowić formalną

podstawę odwołania od

orzeczenia,

Jest to zlecenie wg rozporządzenia ustalenia

„określenia inwalidztwa lub niezdolności do pracy”

Wynagrodzenie – 3,5 -13,6 % kwoty bazowej co

wynosi 61 złotych do 240 złotych.

Interpretacja powyższej sytuacji przez Ministra

Sprawiedliwości : „Taryfa (…) określa stawki

odnoszące się do wynagrodzenia całej jednostki

organizacyjnej akademii medycznej (…) niezależnie

od liczby specjalistów uczestniczących w wydawaniu

opinii, nie zaś stawki odnoszącej się do każdego ze

specjalistów uczestniczących w wydawaniu opinii (o

ile nie zostali powołani w danej sprawie odrębnym

postanowieniami

charakterze

biegłych

postanowieniami

charakterze

biegłych

sądowych…”, (Departament Legislacyjno-Prawny,

2004);

„

Zasada

odrębnego

wynagradzania

każdego

Zasada

odrębnego

wynagradzania

każdego

biegłego – współautora opinii (…) jest zgodna z

obowiązującym stanem prawnym w tym zakresie”

(Departament Budżetowy, 2005)

KONSULTANCI.

Badają

pokrzywdzonyc

poszkodowanyc

ustalając

wycinkowo stan

zdrowia.

Np.

zdrowia.

Np.

okulista

stwierdza

ostrość wzroku.

ZAKRES OPINIODAWSTWA



granica zgody biegłego na zakres zlecanych

czynności opiniodawczych. Problemem jest

narzucanie biegłemu przez zleceniodawcę

założenia przyjętego jako pewnik, z którymi to

założeniami biegły się nie zgadza. Mogą to być

np. konkluzje opinii wydanych przez innego

biegłego czy wyroki sądu . Dotyczy to

najczęściej spraw cywilnych, w których pozew

oparty jest o wyrok w procesie karnym, a w

procesie tym wydana przez biegłego opinia

jest – zdaniem biegłego – nieuzasadniona.



ustosunkowanie się do opinii



zlecanie wskazania naruszonych przepisów

prawnych lub osób które się tego dopuściły



czy braki dowodowe uzasadniają odmowę

wydania opinii ?



opinie abstrakcyjne

ZAKRES OPINIODAWSTWA

Realizacja zleconego zakresu opinii

zależy oczywiście od zgromadzonych w

sprawie dowodów. Brak dokumentacji

lekarskiej, jej nieczytelność, brak

zeznań najważniejszych świadków, a

zwłaszcza brak badań pośmiertnych w

przypadkach dotyczących zgonu

człowieka, utrudnia znacząco a niekiedy

nawet uniemożliwia opracowanie

jednoznacznej opinii. Przybierać ona

wówczas może charakter tzw. opinii

abstrakcyjnych.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Opracowanie opinii sądowo-lekarskiej niesie

za sobą bardzo realną możliwość wezwania

jej autora (autorów) na rozprawę sądową w

celu przesłuchania. Co prawda kodeksy

stanowią, że

przesłuchania biegłych

należy dokonać „w razie potrzeby” oraz

„jeżeli opinia jest niepełna lub

niejasna”

, to w praktyce bardzo często,

tylko ze względu na żądania stron, sąd

wzywa biegłych. Na rozprawie biegli bardzo

często potwierdzają jedynie ustnie wydaną

opinię, równie często odpowiadają na pytania

wyjaśnione w opinii

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Zdarzają się jednak

sprawy, niekiedy nawet

pozornie jednoznaczne

opiniodawczo, które nagle

po wydaniu opinii

komplikują się, znajdują

się nowe dowody,

oskarżony zmienia

wyjaśnienia w stosunku

do swoich zeznań w

charakterze świadka.

Wówczas nieraz

wielogodzinne

przesłuchania biegłego

stają się wywodami

zupełnie nowej, nieraz

innej w treści opinii.

UDZIAŁ BIEGŁYCH W ROZPRAWACH

SĄDOWYCH

Istnieją prawne możliwości, by sąd, zamiast wzywać

biegłego na rozprawę, zlecił wydanie na piśmie

opinii uzupełniającej,

bądź skorzystał

możliwości

przesłuchania

biegłego w miejscu jego

zamieszkania

w ramach pomocy prawnej.

zastosowanie tych procedur muszą jednakże wyrazić

zgodę obie strony a sąd bardzo rzadko decyduje się

na podjęcie decyzji wbrew woli którejś ze stron.

Uchylanie się biegłego od stawiennictwa przed

sądem powoduje zastosowanie środków

dyscyplinujących w formie grzywny i niejednokrotnie

groźby doprowadzenia przez policję . Jeżeli

przyczyną niestawiennictwa jest zły stan zdrowia

biegłego, winien on przedłożyć usprawiedliwienie

zgodne z obowiązującym rozporządzeniem.

Inne problemy z tej dziedziny



biegły a świadek:

w praktyce

zdarzają się próby uczynienia, wbrew

jednoznacznym przepisom, z biegłego

świadka. Spotykane są nawet

określenia biegły – świadek.



przesłuchanie przed sądem w

charakterze świadka na

okoliczność wydanej dla innego

zleceniodawcy opinii

Inne problemy z tej dziedziny



zlecanie biegłym uzgodnienie opinii :

niektórych sprawach, zwłaszcza

skomplikowanych – kryminalistycznych i tzw.

lekarskich wydawanych jest zazwyczaj dwie,

a czasami nawet kilka, nierzadko

sprzecznych ze sobą opinii.



Sąd wzywa zazwyczaj na rozprawę sadową

autorów opinii i każdy z nich ma okazję

uzasadnić swoje stanowisko. Niestety zdarza

się, że sąd usiłuje zmusić biegłych do

„uzgodnienia”, nieraz skrajnych opinii

Inne problemy z tej dziedziny



oddzielne przesłuchiwanie

biegłych, wydających opinię

zespołowo.

W praktyce zdarza się

nawet wyproszenie z sali biegłych

podczas przesłuchiwania innych

uczestników procesu – jest to już

poważne uchybienie proceduralne,



zachowanie się uczestników

rozprawy sądowej

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Przeciętny człowiek wie tyle o biegłych,

ile wiadomości na ich temat dostarczą

mu media lub znajomi. Oczywiście może

się osobiście zetknąć z biegłymi gdy

stanie się uczestnikiem postępowań

sądowych. Media nie przedstawiają,

niestety, biegłych w dobrym świetle;

obiektywne przedstawienie ich pracy

nie byłoby interesujące. Interesujące

jest natomiast upowszechnienie

negatywnej oceny opinii przez osobę,

zainteresowaną jej treścią

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Olbrzyma ilość programów interwencyjnych

powoduje, że każda niezadowolona osoba

znajdzie chętnego do opisu jej „krzywdy”

dziennikarza. W audycji bardzo rzadko

prezentowane są stanowiska fachowców czy

biegłych. Jeżeli dziennikarz stwarza nawet

takie możliwości, to nie informuje biegłego o

treści wypowiedzi strony przeciwnej. Biegły

mówi wówczas nie na temat, co czyni go

niewiarygodnym. Biegły staje się także

obiektem różnego rodzaju agresji osób

niezadowolonych z treści opinii. Pisma pełne

obelg i pogróżek nie są czymś nadzwyczajnym.

Jeden z powodów, dla którego treść opinii była

nawet korzystna, ale tego nie pojął, co pewien

czas rozsypuje w pomieszczeniach Zakładu

Medycyny Sądowej obelżywe ulotki o

przekupności biegłych.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Problemem stały się pozwy o

zadośćuczynienie przeciwko biegłym.

Podstawą pozwów jest ochrona dóbr

osobistych , związana z określeniami

zawartymi w treści opinii . Celują w tym

lekarze skazani za popełnienie błędu

lekarskiego. Np. jeden z nich zażądał

odszkodowania za stwierdzenie iż jego

postępowanie było nieprawidłowe, a to

podważa do niego zaufanie pacjentów.

Inny zażądał bardzo wysokiego

odszkodowania, gdyż sąd wydał wyrok

skazujący go m.in. na karę dodatkową

okresowego pozbawienia prawa

wykonywania zawodu, w związku z czym

ponosi straty finansowe.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Osoby niezadowolone z treści opinii

zawiadamiają także prokuratury o

popełnieniu przez biegłego

przestępstwa , najczęściej wydania

fałszywej opinii czy domniemanej

korupcji. Kierują też skargi do sądu

lekarskiego

WYNAGRODZENIE LEKARZA BIEGŁEGO.



czas poświęcony na zapoznanie się z

aktami



czas stracony na dojazd do Sądu



możliwość realizacji zwrotu innych kosztów

niezbędnych do wydania opinii” w instytucji

naukowej



nieaktualna taryfa (brak uwzględnienia

badań DNA)



za stawiennictwo przed Sądem



taryfa uwzględniania cel opiniowania



uzgadnianie warunków finansowych

WYNAGRODZENIE LEKARZA BIEGŁEGO.

ROZPORZĄDZENIE

MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI

z dnia 18 grudnia 1975 r.

w sprawie kosztów przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych

w postępowaniu sądowym.

§ 13. 1. Biegłym

(jednostkom

organizacyjnym

wymienionym w § 7 i 8) niezależnie od

wynagrodzenia za wykonaną pracę przysługuje zwrot

kosztów zużytych materiałów oraz innych wydatków

niezbędnych do wydania opinii.
2. (8) Jednostkom organizacyjnym wymienionym w §

7 przysługuje ponadto zwrot kosztów pobytu w

zakładzie opieki zdrowotnej osoby oddanej pod

obserwację,

szczególności

kosztów:

wyżywienia,

świadczonych

usług

medycznych

związanych wyłącznie z obserwacją, usług nie

mających charakteru medycznego oraz ogólnych

kosztów zakładu.

POZYCJA BIEGŁEGO W SPOŁECZEŃSTWIE

Niniejsze wywody przedstawiają negatywne

strony pełnienia funkcji biegłego, o których w

zainteresowanych środowiskach i publicznie

mówi się wyjątkowo rzadko i w ograniczonym

zakresie. Przedstawiciele wymiaru

sprawiedliwości nie mają zwyczaju pytać o

stopień komfortu pracy biegłego.

Na szczęście, w większości spraw,

współpraca pomiędzy biegłym a organami

wymiary sprawiedliwości układa się dobrze i

jest efektywna tym bardziej im większe są

kompetencje obu stron.

Document Outline