Problemy etyczne
transplantologii
Zakład Zdrowia Publicznego
Marta Dąbrowska – Bender
Problemy etyczne
transplantologii
Zakład Zdrowia Publicznego
Marta Dąbrowska – Bender
• Przeszczepianie narządów,
transplantacja (z łac. transplantare -
szczepić i plantare - sadzić) -
przeszczepienie narządu w całości lub
części, tkanki lub komórek z jednego
ciała na inne (lub w obrębie jednego
ciała). Przeszczepianiem narządów
zajmuje się medyczna dziedzina
naukowa nazywana transplantologią.
Pierwsze przeszczepy na
świecie
– 1954 - pierwszy przeszczep nerki (od
brata bliźniaka) - (Joseph Murray i John
Merrill - Boston)
– 1963 - pierwsza próba przeszczepu
wątroby (Thomas Starzl - Denver)
• Medycyna transplantacyjna jak żadna
inna specjalność medyczna jest
związana z wieloma niezwykle
trudnymi problemami etyczno –
obyczajowymi i prawnymi.
• Dnia 26 stycznia 1966 roku, w I Klinice
Chirurgicznej Akademii Medycznej w
Warszawie, dokonano pierwszej w
Polsce pomyślnej transplantacji nerki.
• Przeszczepianie narządu stanowi bardzo
szczególną formę leczenia, gdyż poza
chorym i lekarzem wykonującym zabieg
potrzebny jest narząd pobrany od innego
człowieka (
żywego lub zmarłego),
którego
nazywamy dawcą.
• Prawie zawsze narządy te pobierane są od
osób zmarłych.
• Kolejny problem stwarza konieczność
zrozumienia i akceptacji przez
społeczeństwo i środowisko medyczne
koncepcji i kryteriów śmierci mózgowej oraz
akceptacji pobierania narządów od zmarłych
i ich dystrybucji
1. „Ustawy o pobieraniu i przeszczepianiu
komórek, tkanek i narządów” w 1995 roku
2. USTAWA z dnia 1 lipca 2005 r. o
pobieraniu, przechowywaniu i
przeszczepianiu komórek, tkanek i
narządów
(obowiązująca)
3. Projekt
USTAWY z 2008 r. o zmianie
ustawy o pobieraniu,
przechowywaniu i przeszczepianiu
komórek, tkanek i narządów oraz o
zmianie ustawy - Przepisy
wprowadzające Kodeks karny – 1
styczeń 2009 r.
Kodeks Etyki Lekarskiej
Transplantacja
Art. 33. Lekarz może pobierać komórki, tkanki i
narządy ze zwłok w celu ich przeszczepiania,
o ile zmarły nie wyraził za życia sprzeciwu.
Art. 34. Lekarz, po stwierdzeniu śmierci
mózgowej winien podtrzymywać
funkcjonowanie komórek, tkanek i narządów,
jeżeli mają one zostać przeszczepione.
Art. 35. Lekarz nie może otrzymywać korzyści
majątkowej lub osobistej za pobierane lub
przeszczepiane komórki, tkanki i narządy.
Art. 36. Pobranie komórek, tkanek lub narządów
od żyjącego dawcy dla celów transplantacji
może być dokonane tylko od dorosłego za jego
pisemną zgodą, w warunkach pełnej
dobrowolności, po uprzednim poinformowaniu
go o wszelkich możliwych następstwach
związanych z tym zabiegiem. Pobranie od
żyjącego dawcy narządu niezbędnego do życia
jest niedopuszczalne.
Art. 37. Pobranie szpiku od dziecka jest dozwolone
za zgodą jego przedstawiciela ustawowego. W
przypadku osoby niepełnoletniej, o ile jest ona
zdolna do wyrażenia świadomej zgody, powinno
się uzyskać również jej zgodę.
Konwencja o ochronie praw człowieka i
godności istoty ludzkiej
w odniesieniu do zastosowań biologii i
medycyny:
Konwencja o prawach człowieka i
biomedycynie
• POBIERANIE NARZĄDÓW I TKANEK OD
ŻYJĄCYCH DAWCÓW DLA CELÓW
TRANSPLANTACJI
Artykuł 19
Postanowienia ogólne
1. Pobranie narządów albo tkanek od żyjącego
dawcy w celu dokonania przeszczepu może być
przeprowadzone jedynie dla uzyskania
terapeutycznej korzyści biorcy i tylko wtedy, gdy
nieosiągalny jest odpowiedni narząd lub tkanka od
osoby zmarłej, a nie istnieje alternatywna metoda
terapeutyczna o porównywalnej skuteczności.
2. Wymagana zgoda, o której mowa w art. 5,
powinna dotyczyć konkretnego pobrania, być
wyrażona w sposób wyraźny, na piśmie lub
przed właściwymi instytucjami.
Artykuł 20
Ochrona osób niezdolnych do wyrażenia
zgody na pobranie narządów
1. Nie można dokonać pobrania narządów lub
tkanek od osoby, która nie ma zdolności do
wyrażenia zgody, o której mowa w art. 5.
2. Wyjątkowo i zgodnie z ochroną zapewnioną
przez przepisy prawa, pobranie
regenerujących się tkanek od osoby, która nie
ma zdolności do wyrażenia zgody, może być
dokonane, gdy zostaną spełnione wszystkie
następujące warunki:
i. odpowiedni dawca mający zdolność do
wyrażenia zgody nie jest osiągalny;
ii. biorcą jest brat lub siostra dawcy;
iii. przeszczep jest niezbędny dla ratowania
życia biorcy;
iv. zgoda, o której mowa w art. 6 ust. 2 i 3,
została wyrażona w sposób wyraźny i na
piśmie,
zgodnie z prawem i za zgodą właściwej
instytucji oraz dotyczy konkretnego pobrania;
v. potencjalny dawca nie zgłasza sprzeciwu.
ROZDZIAŁ VII
ZAKAZ OSIĄGANIA ZYSKU I
WYKORZYSTYWANIE CZĘŚCI
CIAŁA LUDZKIEGO
Artykuł 21
Zakaz osiągania zysku
Ciało ludzkie i jego części nie mogą,
same w sobie, stanowić źródła zysku
Artykuł 22
Wykorzystanie pobranych części ciała
ludzkiego
Jeżeli w czasie interwencji medycznej
pobrano część ciała ludzkiego, może być
ona przechowywana i wykorzystana w celu
innym niż ten, dla którego została pobrana,
tylko wtedy, gdy właściwie poinformowano
o tym odpowiednie osoby i uzyskano ich
zgodę.
• Poszukiwano głównie odpowiedzi na
nurtujące pytanie, która z regulacji w
kwestii zgody dawcy narządów jest
etycznie usprawiedliwiona, a która
jest niedopuszczalna.
• Stwierdzono, że regulacja
domniemanej zgody nie wymaga
uświadamiania i edukacji
potencjalnych dawców narządów oraz
czekania na ich formalną zgodę.
• Ustanowiono odgórnie, że wszyscy,
którzy nie zgłosili formalnego sprzeciwu,
są w przypadku śmierci dawcami
narządów. W taki więc sposób, zarówno
dawców świadomych jak i nie
świadomych, gdzie jedni nie wiedzieli o
ustawie, a drudzy nie zdążyli zgłosić
sprzeciwu –
wszystkich włącza się do
grupy dawców, powiększając w ten
sposób ich liczbę
• Polska ustawa transplantacyjna z 1995
roku, jak i obecnie obowiązująca z 1
lipca 2005 roku, stosuje regulacje
sprzeciwu,
tj. zgody domniemanej.
• W krajach rozwiniętych spotyka się trzy
odmienne regulacje kwestii zgody na
pobieranie organów ze zwłok ludzkich.
• Pierwsza mówi o:
regulacji formalnej
zgody przyszłego dawcy,
• Druga traktuje o
regulacji zgody
rodziny zmarłego zaś
• Trzecia o
regulacji domniemanej
zgody, tzn. możliwość wyrażania
sprzeciwu przez przyszłego dawcę.
• W USA, Niemczech, Holandii oraz
Wielkiej Brytanii -
wymaga się
świadomej zgody bezpośrednio od
potencjalnego dawcy za jego życia
na pobranie narządów, bądź zgody
odpowiedniego członka rodziny.
• Francja, Belgia, Włochy, Austria,
Hiszpania i Portugalia -
nie wymaga
formalnej zgody za życia potencjalnego
dawcy
, którego narządy po śmierci oraz
braku zanotowanego za życia sprzeciwu
stają się na mocy ustawy własnością
państwa i instytucji medycznych.
• Jedyną powinnością lekarza wedle
ustawy jest zasięgnięcie informacji, czy
nie został zgłoszony sprzeciw.
• W Wielkiej Brytanii odrzucono tego
typu tłumaczenie zgody domniemanej,
ponieważ mogłoby to podważyć
zaufanie społeczeństwa do polityków i
opieki medycznej
• Takie określenie prowadzi do
nieetycznego upaństwowienia i
zawłaszczenia czyjejś własności.
• Transplantacja zakłada uzyskanie
wcześniej, jasno wyrażonej,
dobrowolnej i świadomej zgody
dawcy bądź jego ustawowego
przedstawiciela.
W takim
kontekście medycyna poprzez
transplantację umożliwia dawcy
dokonanie aktu darowania części
siebie drugiej osobie
• Polscy lekarze, podjęli decyzje która w praktyce
odrzuciła proponowaną im przez ustawę
niewłaściwą formę pozyskiwania narządów.
• Nie skorzystali z propozycji uczestniczenia w
państwowym zawłaszczaniu zwłok ludzkich ale
postanowili zwracać się do rodzin zmarłych z
pytaniem o ten gest miłości darowania organów
przez ich zmarłego, bliskiego członka rodziny.
• Można by rzec, że lekarze działają
niejako wbrew ustawie, w której rodzina
jest ubezwłasnowolniona, ale zgodnie
ze swoim sumieniem i z wyczuciem
darczyńcy i daru, o który chodzi.
• Zdają sobie sprawę z tego, że głównym
źródłem takich decyzji powinna być za
życia najpierw osoba darczyńcy, a w
przypadku jej braku jego najbliższa
rodzina