Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko Efektywności
Inwestycji
Politechnika Warszawska
Wydział Inżynierii Lądowej
a.minasowicz@il.pw.edu.pl
Dr inż. Andrzej
Minasowicz
FCIOB, SIDIR, PSMB
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Niepewność i ryzyko są naturalnymi
i nieodłącznymi cechami
procesów inwestycyjnych
Rezultat działalności inwestora, a więc
jego sukces i porażka, zależy od
rozpoznania obecnych i przyszłych
obszarów niepewności
i ryzyka, zwłaszcza w sytuacji
długookresowych ocen projektów
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Według F. Knighta niepewność
oznacza możliwość odchyleń od stanu
oczekiwanego, której nie można
zmierzyć, ponieważ nie można
zastosować rachunku
prawdopodobieństwa
Ryzyko natomiast jest również
możliwością odchylenia od stanu
oczekiwanego, ale można je wyrazić
prawdopodobieństwem
Niepewność i ryzyko łącznie składają
się na całość sytuacji i działań
ludzkich, które cechuje
brak absolutnej pewności
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Popularnie przez pojęcie ryzyka
rozumie się możliwość zaistnienia
stanu niekorzystnego
Ryzyko powinno zatem stwarzać
również
możliwość zysku
W praktyce spotkać można zarówno
ryzyko jednokierunkowe (strata), jak
również
różnokierunkowe (strata, zysk)
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Dążeniem każdego kto podejmuje
ryzyko jest zapewnienie sobie
możliwości opisu potencjalnych
następstw podjętych decyzji
Następstwa, o których mowa, mogą
być różne
i przybierają charakter zdarzeń lub
zdarzeń
o określonej mierze
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Zaistnienie zdarzenia jest związane z
określeniem potencjalnych skutków
podjęcia ryzyka za pomocą
scenariusza, czyli opisowej formy
uzyskania zależności i następstw
określonych działań
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Nadanie zdarzeniom - elementom
ryzyka matematycznej miary, co jest
szczególnie wskazane z punktu
widzenia podejmowania decyzji w
warunkach badania rozwiązań
alternatywnych, jak również oceny
własnego potencjału ekonomicznego w
kontaktach z ryzykiem
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Przedmiotem rozważań w przypadku
pomiaru ryzyka powinno być przede
wszystkim
określenie przedmiotu pomiaru
przyjęcie możliwych do zastosowania
miar ryzyka
przyjęcie standardów pomiaru i
pomiar właściwy
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Określenie przedmiotu pomiaru
oznaczać będzie wyodrębnienie
czynników determinujących badane
potencjalne ryzyko, których
ewentualny pomiar będzie pomocny
przy podejmowaniu decyzji
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Przyjęcie miar ryzyka to znalezienie
określonych procedur, za pomocą
których elementy ryzyka będzie można
określić w postaci liczbowej
Postulowanymi miarami ryzyka są:
prawdopodobieństwo
wagowe znaczenie poszczególnych
czynników
Pierwsza z miar pozwala określić
możliwość lub brak możliwości
zaistnienia określonego skutku
Waga z kolei nadaje elementom ryzyka
wymiar ekonomiczny
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Możliwości poniesienia straty są w
przypadku realizacji przedsięwzięć
budowlanych
szczególnie rozległe
Wiele powodów może składać się na to,
że wzrosną koszty, wydłuży się czas
realizacji, pogorszy się jakość
wykonywanych robót
Powody te są poza tym, często od
siebie zależne
i trudno oddzielić dokładnie jedne od
drugich
Zachodzi jednak konieczność pewnego
ich pogrupowania
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Źródła i rodzaje ryzyka w ocenie projektu
inwestycyjnego
CZYNNIKI MIKROGOSPODARCZE
CZYNNIKI MEZOGOSPODARCZE
CZYNNIKI MAKROGOSPODARCZE
ŹRÓDŁA RYZYKA
RODZAJE RYZYKA
W OCENIE
INWESTOWANIA
Ryzyko
•regionu
•kraju
•międzynar-
odowe
(globalne)
Ryzyko
•systematyczne
•specyficzne
Ryzyko
•projektu
inwestycyjnego
•przedsiębiorstwa
•rynkowe właścicieli
przedsiębiorstwa
•sektora
Ryzyko
•operacyjne
•finansowe
Ryzyko
•zerowe
•ukryte
•jawne
•pewne
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Opierając się na kryterium
geograficznej dywersyfikacji kapitału,
związanej z przepływem kapitału w
ujęciu geograficznym, można
wyodrębnić ryzyko:
regionu
kraju
międzynarodowe (globalne)
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko inwestycyjne regionu jest
uzależnione od sytuacji społeczno-
gospodarczej i ekologicznej regionu
(województwa), w tym zasobów
naturalnych, warunków lokalizacyjno-
-komunikacyjnych i możliwości
pozyskania
siły roboczych
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko inwestycyjne kraju ma wpływ
na decyzje inwestorów zagranicznych
Zależy ono od sytuacji polityczno-
ekonomicznej (strajki, zmienność
władz, inflacja, budżet, koszty pracy) i
prawno-społecznej (jasność i
zmienność prawa, bezrobocie, nastroje
społeczne)
danego kraju
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko inwestycyjne w wymiarze
międzynarodowym wynika ze
światowych tendencji do
internacjonalizacji i liberalizacji
gospodarki, a więc tendencji do jej
globalizacji
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Przyczyną ryzyka systematycznego
(tzn. rynkowego, stałego lub
niedywersyfikowalnego) są czynniki
ogólnogospodarcze oraz losowe (np.
inflacja i wojna)
Dotyczy ono wszystkich realizowanych
projektów inwestycyjnych, przy
uwzględnieniu różnej wrażliwości
projektów na to ryzyko
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Z kolei, źródłem ryzyka specyficznego
(tzn. nierynkowego, zmiennego,
dywersyfikowalnego) są czynniki
mezogospodarcze i mikrogospodarcze
Ryzyko specyficzne dotyczy
konkretnych projektów, a nawet ich
wariantów i scenariuszy
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Na podstawie kryterium skutków
decyzji inwestycyjnej w globalnej
strategii przedsiębiorstwa (sektora)
można natomiast wyodrębnić ryzyko:
projektu inwestycyjnego
przedsiębiorstwa
rynkowe właścicieli przedsiębiorstwa
i sektora
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko projektu inwestycyjnego
wynika ze skali trafności założeń
technicznych i ekonomiczno-
-finansowych tego projektu (np.
zbieżność efektywności produkcji w
warunkach doświadczalnych i przy jej
prowadzeniu
na skalę przemysłową)
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko przedsiębiorstwa
zamierzającego realizować nową
inwestycję zazwyczaj nie jest takie
samo jak ryzyko tej inwestycji
Ryzyko przedsiębiorstwa zależy od
relacji między korzyściami
osiągniętymi z realizacji danego
projektu inwestycyjnego a korzyściami
związanymi z eksploatowaniem
majątku będącego w dyspozycji tego
przedsiębiorstwa
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko rynkowe właścicieli
przedsiębiorstwa, czyli właścicieli
kapitału, jest związane z ryzykiem
systematycznym oraz ze skłonnością i
preferencjami tychże właścicieli do
lokaty kapitału w różnych formach
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko inwestycyjne sektora wynika z
bardziej lub mniej nieuzasadnionego
poglądu inwestorów, a także instytucji
finansowych lub władz lokalnych, że
przedsiębiorstwa danego sektora
gospodarki mogą uzyskać większą
stopę zysku (lub są zagrożone mniejszą
stopą zysku)
w porównaniu do przedsiębiorstw
innego sektora
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
W strategii inwestycyjnej bardzo
istotna jest analiza ryzyka
operacyjnego i finansowego
Zostały one wyodrębnione według
kryterium efektywnego doboru
projektu inwestycyjnego
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko operacyjne jest związane ze
zmianami w strukturze aktywów, tzn.
ze zmianami elementów majątku
trwałego i obrotowego, a szczególnie
elementów aktywów wpływających na
zysk operacyjny przedsiębiorstwa
Ryzyko to wynika ze stopnia wpływu
zmian sprzedaży na kształtowanie się
zysku operacyjnego (zmiana cen
surowców i wyrobów końcowych)
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko finansowe ma inny charakter,
ponieważ dotyczy sposobu
finansowania przedsięwzięcia
inwestycyjnego
Jego wyznacznikami są zmiany w
strukturze pasywów przedsiębiorstw,
czyli wyników pionowej i poziomej
struktury jego bilansu
Mogą to być zmiany relacji w
strukturze kapitału (kapitał własny i
obcy) lub zobowiązań i należności
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Z punktu widzenia źródła dopływu
niezbędnego kapitału istotne jest
rozpoznanie i ustalenie znaczenia
ryzyka zerowego, ukrytego,
jawnego i pewnego
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko zerowe występuje przy
realizacji inwestycji finansowanych
kredytami, które są gwarantowane, np.
przez państwo w przypadku inwestycji
prestiżowych
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko ukryte dotyczy głównie etapu
przygotowania projektu (studium
możliwości i zagrożeń inwestycyjnych
oraz studium przedrealizacyjnego),
czyli okresu pierwszych sygnałów
rozwoju negatywnych tendencji, np.
malejącej płynności finansowej
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko jawne natomiast powstaje
wtedy, gdy prawdopodobieństwo
poniesienia straty jest większe od
prawdopodobieństwa
uniknięcia tej straty
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Ryzyko pewne, czyli całkowitej
niewypłacalności inwestora, powstaje
wraz z utratą jego zdolności do obsługi
zobowiązań
Z reguły prawdopodobieństwo obsługi
kredytu równa się zeru, a więc dla
banku jest to
kredyt stracony
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Wpływ ryzyka na powodzenie
inwestycji
Ignorancja
Posiadane informacje
Posiadane informacje
Analizy
Sprawdzenie
Symulacje
Synteza
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Klienci
Rodzaj klienta
Uwarunkowania w
wyborze kontrahentów
Posiadane kompetencje
Procedury
biurokratyczne
Zmiany wymagań
Potwierdzenie
kompetencji
Opóźnienia w
podejmowaniu /
zatwierdzaniu decyzji
Zmiany w strategii /
zmiana własności
projektu
Polityka rządu
Wymagania
współinwestora
Procedury
zatwierdzania
Komunikacja
Interpretacja wymagań
Współpracujący
architekci
Doświadczenie zespołu
Ciągłość współpracy z jednym
zespołem
Autorytet zespołu
Wpływ zarządzających projektem
na pracę architektów
Pokrywanie się pracy
Tolerancja
Poziom przepływu informacji
Praktyczność i wykonalność
projektu
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Finanse
Stopa procentowa
Opóźnienia w
procesie
zatwierdzania
kosztów
Ograniczenia
nałożone na
przepływy gotówki
Stopa inflacji
Zmienność
kontraktów
Wahania kursu
wymiany walut
Istota projektu
Doświadczenie zespołu
Dodatkowe wymagania
powierzchniowe Wymagane
parkingi
Drogi dojazdowe
Piwnice
Wysokość pięter
Dodatkowe budynki
Dodatkowe instalacje
Rozkład / kształt pięter
Klimatyzacja i inne dodatkowo
wymagane serwisy
Dodatkowe, niestandardowe
wymagania oferentów
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Wymagania
społeczne i
normy
bezpieczeństwa
Wymagania
przeciwpożarowe
Wymagania zdrowotne i
normy bezpieczeństwa
Wymagania klienta
Akceptacja projektu i prac
przez społeczeństwo
Normy branżowe
Projekt
architektoniczny
Praktyczność projektu
Zgodność z posiadanymi
funduszami
Braki w wspomagających
usługach
Nowatorstwo projektu
Tolerancja
Wzrastające wymagania i
specyfikacje
Wpływ zagranicznych wymagań
Zmiany w przepisach
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Proces
wykonawczy
Opóźnienia w
rozpoczęciu prac
Wcześniejsze place
Tempo prac
Nieplanowane
opóźnienia
Jakość projektu
konstrukcyjno-
-architektonicznego
Wykonalność projektu
Niezmienność daty
ukończenia prac
Kontrakty
Forma kontraktu
Typ oferty i umowy
Przewidywane koszty
Tendencje rynkowe wahania cen
Wzrost wymagań jakości
względem pierwotnych ustaleń
Zmiany cen materiałów i
robocizny
Zmiany przepisów podatkowych
Wpływ inflacji
Dokładność informacji
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Parametry placu
budowy
Lokalizacja
Możliwości dostępu do placu
budowy
Istniejące zanieczyszczenia
ziemi
Prawo dojazdu
Utylizacja zanieczyszczeń
Redukcja hałasu
Dodatkowe serwisy i objazdy
Wymagania infrastrukturalne
Własność działki
Wymagania legislacyjne
Konieczność wyburzania
istniejących budynków
Typ gruntu / poziom wad
gruntowych
Sąsiednie budynki i
współwłaściciele
Prawo do światła słonecznego
Uwarunkowania klientów
Proces konstrukcyjny
Bankructwo kontrahentów
Zmiany w koniunkturze
Zmiany i warianty w podpisanych
kontraktach
Opóźnienia w wykonaniu prac
Ilość i jakość pracy
podwykonawców
Praca kierownictwa budowy i
nadzoru budowlanego
Usterki w pracy
Ryzyko pożaru
Ryzyko włamania i kradzieży
Dostępność materiałów
Zaopatrzenie w materiały
Niezauważone wcześniej problemy
finansowe
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Zależność między procesem
budowlanym i zarządzaniem
ryzykiem
POMYSŁ
PROJEKT
PRZETARG
REALIZACJA
PRZEKAZANIE
UŻYTKOWANI
E
RYZYKO NA POZIOMIE
ZARZĄDZANIA FIRMĄ
RYZYKO NA POZIOMIE
STRATEGICZNYM
RYZYKO NA POZIOMIE REALIZACJI PROJEKTU
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Poziom zarządzania
przedsiębiorstwem
Spostrzeganie problemu
przez Inwestora
Wpływ podatków
Wymagania klientów
Okres spłaty
Porównanie różnego
podejścia do inwestycji
Inflacja
Oczekiwane przepływy
pieniężne
Zamówienia publiczne
Porównanie wstępnych
ocen ryzyka z
oczekiwanymi stopami
zwrotu kapitału
Obliczenia IRR,
wewnętrznej stopy
zwrotu
Analizy portfelowe
Trendy rynkowe
Wstępne oceny i
identyfikacje ryzyka
Amortyzacja
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Poziom strategiczny
Procedura wyboru
wykonawcy
Polityka wybory
projektanta
Metody kontroli
kosztów
System informacyjny
zarządzania projektem
Kontrola kluczowych
zagadnień projektu,
kontrola drogi
krytycznej
Wybór ubezpieczenia
Finansowanie projektu
Priorytety projektu
Wynik wstępnej analizy
ryzyka
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Poziom realizacji projektu
Prawa rynku
Brak materiałów
Przypadek
Pogoda
Zmiany w zamówieniach
Opóźnienia w
projektowaniu
Upadłość lub
bankructwo kontrahenta
Dodatkowe koszty
kontrahent6w
Bezpieczeństwo
Jakość pracownik6w
Nieznajome parametry
placu budowy
Bezpieczeństwo i
ochrona środowiska
Interpretacja projektu
Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej
w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowany
pod nadzorem Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości
Typowy schemat zarządzania
ryzykiem
IDENTYFIKACJA
KLASYFIKACJA
ANALIZA
ILOŚCIOWA
ODPOWIEDŹ
KONTROLA
Identyfikuj
zagrożenie
Ustal czas
potrzebny na
opracowanie
planów
reakcji
Umieść
zagrożenie na
liście
zagrożeń
Ustal wagę
zagrożenia
Ustal
prawdopodob
ieństwo
wystąpienia
Określ
alternatywne
reakcje na
dane
zagrożenie
Określ wpływ
zagrożenia na
zarządzanie i
koszt
projektu
Analizuj możliwe
scenariusze
wydarzeń i akcji
Uwzględnij
możliwe
następstwa akcji
zabezpieczającyc
h
Wybierz i
rozwiń
plan reakcji
na zagrożenie
Zmiany w
zagrożeniach
i
nowe
zagrożenia
Problem
rozwiązany
Kontroluj
powodzenie
Wprowadź
plan w życie
ANALIZA
ZARZĄDZANIE