ENCYKLOPEDIA PRAWA
Prowadzący: dr Wojciech Gliniecki
ENCYKLOPEDIA PRAWA
Prowadzący: dr Wojciech Gliniecki
WYKŁAD 7
I. System prawa
II. Zasada państwa prawa
I. SYSTEM PRAWA
System-typ – zespół cech charakterystycznych dla
porządków
prawnych określonego rodzaju.
Rodzaje współczesnych systemów prawnych:
1) Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego.
2) Systemy civil law (systemy prawa kontynentalnego) i
systemy
common law (systemy prawa anglosaskiego).
3) Systemy prawa Dalekiego Wschodu (Japonia, Korea).
4) System prawa Islamu.
5) System prawa hinduskiego (Indie).
6) Systemy prawa afrykańskiego.
Ad 1.
Cechy charakterystyczne prawa kapitalistycznego:
- podstawą ustroju ekonomicznego jest własność prywatna
i gospodarka rynkowa,
- podstawą ustroju politycznego jest demokracja
parlamentarna,
- podstawą porządku społecznego jest system praw i
wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania
się.
Cechy charakterystyczne prawa socjalistycznego:
- podstawą ustroju ekonomicznego jest własność
państwowa
i gospodarka planowa,
- podstawą ustroju politycznego jest dyktatura partii
komunistycznej,
- daleko posunięta negacja podstawowych praw i wolności
obywatelskich w płaszczyźnie społecznej,
- instrumentalizacja prawa (prawo zredukowane do
instrumentu polityki partii komunistycznej, która za jego
pośrednictwem kierowała całością życia ekonomicznego,
politycznego i społecznego).
Ad 2.
Do systemów civil law zalicza się systemy prawne:
- wszystkich państw Europy Kontynentalnej,
- większości krajów Ameryki Południowej.
Cechy charakterystyczne systemu prawa
kontynentalnego:
a) zasada prymatu ustawy,
b) oddzielenie tworzenia i stosowania prawa,
c) zakaz tworzenia prawa przez sądy,
d) historycznym źródłem civil law jest prawo
rzymskie.
Do systemów common law zalicza się systemy
prawne:
- krajów anglosaskich (Stan Zjednoczone Ameryki Północnej,
Wielka Brytania),
- byłych kolonii brytyjskich.
Cechy charakterystyczne systemu prawa
anglosaskiego:
a) zasada prymatu ustawy,
b) brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa,
c) tworzenie prawa przez sądy,
d) brak recepcji prawa rzymskiego.
Precedens – decyzja sądu, która tworzy prawo.
Charakterystyka precedensów w systemie common
law:
- dotyczy w szczególności najwyższych instancji sądowych,
- precedensem jest sformułowana w wyroku reguła ogólna
(ratio decidendi),
w oparciu o którą sąd rozstrzygnął daną sprawę i która staje
się wiążąca przy rozstrzyganiu spraw tego samego
rodzaju w przyszłości,
- pozostałe elementy wyroku sądu (obiter dicta) nie
posiadają mocy wiążącej,
- obowiązuje zasada stare decisis (związania sądu
precedensem), zgodnie
z którą sądy niższych instancji są obowiązane honorować
precedensy ustanowione przez sądy wyższych
instancji,
- odstąpienie od precedensu jest możliwe tylko przez sąd,
który go ustanowił lub sąd wyższej instancji.
Wzajemne przenikanie się systemów civil law i
common law prowadzić może do wniosku, że w
chwili obecnej różnica pomiędzy nimi sprowadza
się do konstrukcji:
Precedens de iure – precedens formalnie
wiążący, który może tworzyć nowe normy
prawne.
Precedens de facto – precedens formalnie
niewiążący, który ustala jedynie zasady
interpretacji i stosowania istniejących już norm,
ale nie może tworzyć żadnych nowych norm.
System konkretny – ogół norm, które obowiązują
w określonym czasie, w określonym miejscu.
Uporządkowanie zbioru norm prawnych w danym
państwie
polega na:
A. Systematyzacji pionowej – przepisy prawne
tworzą
hierarchiczną strukturę.
B. Systematyzacji poziomej – przepisy prawne są
pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do
siebie
treściowo.
Ad A.
W większości krajów zaliczanych do systemu civil
law występują następujące szczeble hierarchii
aktów normatywnych:
- konstytucja,
- ustawy,
- akty podustawowe
(najczęściej akty wydawane na
podstawie ustaw
i w celu ich wykonania)
,
- akty prawa terenowego
(miejscowego lokalnego)
.
Moc prawna – cecha stopniowana, może być
większa lub mniejsza.
Moc obowiązująca – cecha niestopniowana,
ponieważ akt prawny albo obowiązuje albo nie i
nie może obowiązywać bardziej niż inny.
Przejawy wyższej mocy prawnej normy wyższej w
stosunku do normy niższej:
- norma wyższa może uchylić lub zmienić normę niższą, ale
nie odwrotnie,
- norma niższa powinna być zgodna (nie może być
sprzeczna)
z normą wyższą,
- norma wyższa może stanowić podstawę obowiązywania
normy niższej,
ale nie odwrotnie,
- norma wyższa może upoważniać do utworzenia normy
niższej, ale nie odwrotnie,
- norma wyższa dotyczy zwykle spraw większej wagi niż
norma niższa.
Ad B.
Gałęzie prawa – działy prawa obejmujące
kompleksy norm regulujących stosunki
społeczne tego samego rodzaju.
Podstawowe kryteria podziału prawa na gałęzie:
1) przedmiotowe – podstawą podziału prawa na
różne gałęzie jest treść regulowanych stosunków
społecznych,
2) podmiotowe – największe znaczenie w wiekach
średnich, utracone wraz z rozwojem
społeczeństw kapitalistycznych,
3) kryterium metody regulacji – pełni rolę
posiłkową wobec kryterium przedmiotowego.
Metody regulacji:
a) cywilna:
- stosowana w dziedzinach, w których prawo respektuje zasadę
autonomii woli stron
i wolności umów,
- umowy podstawowym instrumentem regulacji wzajemnych stosunków
stron,
b) administracyjna:
- jeden z podmiotów jest w sensie prawnym podporządkowany
drugiemu,
- podstawą regulacji stosunków są władcze decyzje,
- stosowana w relacjach pomiędzy organami administracyjnymi
i instytucjami publicznymi oraz w ich stosunkach z obywatelami,
c) karna:
- stosowana w przypadkach, w których pewne czyny są zabronione
przez ustawę pod groźbą kary (przestępstwa i wykroczenia),
- podstawą odpowiedzialności karnej może być wyłącznie wina
indywidualnego sprawcy,
- znajdująca zastosowanie nie tylko w prawie karnym, ale także w
prawie administracyjnym (postępowanie karno-administracyjne) i
finansowym (postępowanie karno-skarbowe).
Instytucja prawna – kompleks norm
stanowiących funkcjonalną całość, które regulują
pewien typowy zespół stosunków społecznych.
Kodeks – akt normatywny z reguły rzędu
ustawowego zawierający podstawowe dla danej
gałęzi prawa zasady i normy prawne.
Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej
dziedzinie.
Prawo materialne – zespoły norm regulujących w
sposób pierwotny daną sferę stosunków
społecznych, określających jakie prawa i
obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze.
Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące
sposób postępowania w przypadku, gdy doszło
do naruszenia norm prawa materialnego,
kompetencję i organizację organów
rozstrzygających te sprawy.
Podział prawa polskiego na gałęzie:
1) Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących
podstawowe urządzenia ustroju państwa.
2) Prawo administracyjne – zespół norm regulujących
strukturę organów administracyjnych oraz stosunki
prawne powstające w toku władczej działalności tych
organów.
3) Prawo finansowe – zespół norm regulujących
gromadzenie środków pieniężnych przez państwo oraz ich
rozdział i wydatkowanie, a także określających strukturę
oraz tryb działania organów i instytucji finansowych.
4) Prawo cywilne – zespół norm regulujących stosunki
majątkowe i niektóre stosunki osobiste pomiędzy
równorzędnymi (w danej sprawie) podmiotami prawa.
Prawo rodzinne – zespół norm regulujących osobiste
i majątkowe stosunki między małżonkami, krewnymi oraz
stosunki wynikające z przysposobienia, opieki i kurateli.
Prawo pracy – zespół norm regulujących stosunki między
pracodawcą
i pracownikiem na tle świadczonej pracy.
Prawo karne – zespół norm określających jakie czyny są
przestępstwami, ustalających kary za te przestępstwa oraz
wskazujących ogólne zasady odpowiedzialności karnej.
Prawo procesowe – zespół norm, które nie ustanawiają
praw
i obowiązków, lecz regulują sposób postępowania organów
wymiaru sprawiedliwości oraz osób występujących przed
tymi organami.
Prawo cywilne procesowe – zespół norm regulujących tryb
rozstrzygania spraw cywilnych przez sądy i niektóre inne
organy oraz właściwość tych organów.
Prawo karne procesowe – zespół norm regulujących tryb
prowadzenia i rozstrzygania spraw karnych przez
organy wymiaru sprawiedliwości.
PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE
Definicja rzymskiego prawnika Ulpiana:
„Prawem publicznym jest to, które dotyczy ustroju państwa
rzymskiego, [prawem] prywatnym to, które dotyczy
korzyści jednostek, są bowiem pewne [normy] ogólnie
użyteczne, pewne prywatne”.
Kryteria podziału na prawo publiczne i prawo prywatne:
1) podmiotowe (E. Bierling, F. Somlo) – prawo publiczne reguluje
stosunki między organami państwa oraz między organami
państwa i obywatelami, podczas gdy prawo prywatne zajmuje
się stosunkami pomiędzy obywatelami,
2) przedmiotowe (G. Jellinek) – prawo publiczne zajmuje się
stosunkami władczymi, w których jeden podmiot jest
podporządkowany drugiemu (stosunki hierarchicznego
podporządkowania), podczas gdy prawo prywatne reguluje
stosunki między podmiotami równorzędnymi (stosunki
równorzędności),
3) sposobu dochodzenia roszczeń (A. Thon) – roszczenia
publiczno-prawne są dochodzone z urzędu, podczas gdy
roszczenia prywatno-prawne na wniosek zainteresowanych
stron.
Zjawisko publicyzacji prawa – może prowadzić
do podporządkowania jednostek ludzkich władzy
państwowej.
Przyczyny publicyzacji prawa:
1) Rozrost funkcji współczesnych państw.
- przejęcie przez współczesne państwo szeregu funkcji
socjalnych (ideologia welfare state),
- prawo uniwersalnym instrumentem realizacji prawie
wszystkich zadań i rozwiązywania wszystkich
problemów społecznych,
- prawo administracyjne głównym instrumentem interwencji
w życie społeczne (administratywizacja prawa),
2) Rozwój nowych technik i technologii.
3) Powstawanie ustrojów totalitarnych.
-
II. ZASADA PAŃSTWA PRAWA
Praworządność jako zasada ustrojowa:
- ukształtowana w XVIII i XIX wieku w Niemczech
(Rechtsstaat) i w Anglii (the rule of law),
- sprawowanie władzy powinno się opierać na
regułach prawa,
a nie na kaprysie rządzących (government of law,
not a man),
- w państwie praworządnym obywatelowi wolno
wszystko, czego mu prawo nie zabrania,
natomiast organom państwa wolno tylko to, na
co im prawo w sposób wyraźny zezwala.
Zakres podmiotowy zasady praworządności:
- zasada ta odnosi się wyłącznie do działań organów państwa
(ujęcie wąskie),
- zasada ta odnosi się nie tylko do działań państwa, ale także
do obywateli (ujęcie szerokie).
Zakres przedmiotowy zasady praworządności:
1) Zasada praworządności formalnej –
praworządność to obowiązek przestrzegania prawa
bez względu na jego treść, przy spełnieniu przez
prawo określonych wymogów formalnych:
- istnienie określonej hierarchii aktów prawnych z konstytucją jako
najwyższym aktem prawnym,
- akty administracji wydawane na podstawie upoważnienia
ustawowego lub przynajmniej zgodne z ustawami,
- istnienie instytucji lub procedur umożliwiających kontrolę
konstytucyjności ustaw
i aktów administracji publicznej,
- obowiązek oficjalnej publikacji aktów normatywnych,
- nienadawanie prawu mocy wstecznej bez uzasadnionej potrzeby,
- zapewnienie w dostatecznym stopniu niesprzeczności prawa.
2) Zasada praworządności materialnej –
praworządność to obowiązek przestrzegania
prawa przy spełnieniu przez prawo określonych
wymogów formalnych, jak również warunków
materialnych gwarantujących słuszność i
racjonalność prawa:
- prawo uznaje podstawowe instytucje demokratyczne, w
szczególności instytucje demokracji parlamentarnej,
- prawo respektuje podstawowe prawa obywatelskie, w
szczególności wolność słowa i zrzeszania się,
- prawo gwarantuje własność prywatną i wolność
gospodarowania.
Różnice w interpretacji zasady praworządności
przez pozytywistów i niepozytywistów:
- w ujęciu pozytywistycznym źródłem prawa, a tym samym
źródłem uprawnień lub obowiązków mogą być wyłącznie
teksty prawne, w ujęciu niepozytywistycznym – również
zasady słuszności i racjonalności niezapisane w tekstach
prawnych,
- według pozytywistów utrata mocy obowiązującej przez
normę prawną nie może nastąpić wyłącznie z tego powodu,
że naruszają zasady słuszności lub racjonalności, natomiast
niepozytywiści dopuszczają taką możliwość, gdy norma
prawna w sposób rażący narusza przedmiotowe zasady,
- pozytywiści nie akceptują aktów cywilnego
nieposłuszeństwa, podczas gdy niepozytywiści uważają, że
obywatel ma prawo odmówić posłuszeństwa prawu po
spełnieniu następujących warunków:
prawo rażąco narusza zasady słuszności i racjonalności,
obywatel wyczerpał wszystkie środki prawne,
czyni to w sposób publiczny,
nie używa środków przemocy,
jest gotowy poddać się karze na wypadek, gdyby organy
stosujące prawo nie podzieliły motywów jego postępowania.
Gwarancje praworządności – wszystkie normy i
instytucje prawne, które mają zabezpieczać
realizację zasady praworządności.
- ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale
Konstytucyjnym,
- ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym,
- ustawa z dnia 21 lipca 2001 r. o ustroju sądów
powszechnych,
- ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów
administracyjnych,
- konstytucyjna zasada zakazu przynależności sędziów do
partii politycznych, związków zawodowych i innych,
podobnych instytucji publicznych (art. 178 Konstytucji),
- ustawa z dnia 15 lipca 1985 r. o Rzeczniku Praw
Obywatelskich,
- ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu,
- zasady prawne i wolności obywatelskie (wolność słowa,
zrzeszania się, prawo do obrony, domniemanie
niewinności oskarżonego, prawo do rzetelnego procesu,
prawo do sądu, nullum crimen, nullum poena, sine lege,
trójpodział władz).